كۆمەڵگای مەدەنی و خەباتی چەكداری

عادڵ محەممەدی

پێناسەی كۆمەڵگای مەدەنی
كۆمەڵگای مەدەنی مەبەست لەو كۆمەڵگایەیە كە ھەریەك لە كۆمەڵ و ڕێكخراوە خۆبەخشە ئازادەكان واتە ئەوانەی لە لایەن سیستمی سیاسیی ھەر دەسەڵاتێكەوە ھان نادرێن تا دەست بخەنە ناو كار و باری ھاوڵاتیانەوە و ھەوڵی پێش‌خستنی سەرجەم بوارەكانی ژیانی خەڵك و كۆمەڵگاكەیان دەدەن بەمەبەستی كۆمەڵگایەكی پێشكەوتووی ھاوچەرخ، كە ڕێز لە سەرجەم تاكەكان و توێژەكانی كۆمەڵ بگرێت، ئەركە كانیان بۆ دیاری بكات و مافەكانیان بپارێزێت. بە واتایەكی‌تر، سەرجەم ئەو كۆمەڵە ھەرەوەزی و پیشەیی سیاسی و ڕێكخراوەیی و زانستی و وێژەیی و یانە وەرزشی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریانەی لە ھەر یەكێك لە كۆمەڵگەكاندا بوونی ھەیە و ئاگادار و شارەزای ئەرك و ماف و توانا و كار و ئامانجەكانیانن. ھەروەھا لە شوێن خۆیانەوە ھەوڵی چەسپاندنی یاساو بەدیھێنانی ئامانجەكانیان دەدەن. ئەو بۆشاییەش پڕ دەكەنەوە كە لە نێوان كۆمەڵگا و دەوڵەتدا درووست بووە، بەڵام ئەمانە جیاوازتر لە ئەندامەكانی ھەر كۆمەڵگایەك كە وابەستەی داب و نەریت و كولتوور و ڕێسای خۆیان و ڕابردویانن یان سیستمی سیاسی_دەوڵەت وابەستەی كۆمەڵێك بەرنامە و یاسای تایبەت بە خۆیەتی و خۆی لێ لانادات، كار و ھەوڵەكانیان دەخەنە گەڕ بەڕادەیەك لە پێناو بەختیاریی ھەموو توێژەكانی كۆمەڵگادا، ئامادەن زۆر سنوور ببەزێنن و تازەگەری بھیننە ئاراوە، بەمەش كۆمەڵگایەك دادەمەزرێت كە ئازادی و بەختەوەری و ڕێزگرتن لە یەكتری و دابین‌كردنی ماف بۆ ھەموانی تێدا بەرجەستە دەبێت.
پرۆسەی گۆڕان لە كۆمەڵگایەكی داخراوەوە بۆ كۆمەڵگایەكی مەدەنیی پێشكەوتوو پێویستی بە گۆڕانكاری و ھەوڵی جیدی ھەیە لە چەندین بواردا بۆ وێنە ئەم بوارانەی كە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ‌دەكەین: یەكەم، بوونی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی. بۆ ئەم مەبەستە دەبێت چەندین ڕێكخراوی جۆراوجۆر لە كاری بەردەوام و جیدیدا بن بۆ دەست‌كردن بە پرۆسەی گۆڕانی گۆمەڵگا و كاری ئەم ڕێكخراوانەش بریتی دەبێت لە وشیاركردنەوەی ھاوڵاتیان لەسەر ئەو بابەتانەی كە پێویستی بە گۆڕان ھەیە وەك گۆڕان لە بەشە كۆن و چەق بەستووەكانی داب و نەریتی كۆمەڵگا و دەبێت ئەم ڕێكخراوانە كارێك بكەن كە لە ڕووی ھزریەوە تا ڕادەیەك نەوەكانی پێشوو ئامادە بكەن بۆ گۆڕینێكی مەبەست‌دار بۆ ئەوەی كاتی دەستپێكردن و ستارتی پرۆسەی گۆڕان گرفتی چاوەڕوان‌نەكراو نەیەتە پێشەوە. دووهەم، بواری سیستمی سیاسی. لە بواری سیستمی سیاسییەوە دەبێت وڵات لە سیستمێكی دیكتاتۆریی بەرژەوەندی‌خوازەوە بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێكی دێمۆكراتی ھەڵبژێردراو كە بەرژەوەندیی وڵات لەسەرووی ھەموو جۆرە بەرژەوەندیەكەوە دابنێت و گۆڕان لە ڕادەست‌كردنی دەسەڵاتەكان بەشێوەیەكی دێمۆكراتی بێت و دور لە ھەر كارێكی تووندوتیژی. سێهەم، بەرقەراركردنی ئاشتی و ئاسایش و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی. بۆ بەدیھێنانی دادپەروەری و ئاشتی و ئازادیی كۆمەڵایەتی، كاری سیستەمی سیاسی و سەربازی لە سەركوت كردن و پەراوێزخستنی دەنگە ئازادی خوازەكان دەگۆڕێت بۆ دابین‌كردنی ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی دادگاكان و پاراستنی وڵات لە دەستدرێژیی دەرەكی، واتە ھیزی سەربازی تەنھا بۆ بەرپەرچ‌دانەوەی دەستدرێژیی دەرەكی بەكار دێت نەك لە دژی ھاوڵاتیانی ناوخۆ و ھێز لە ژێر دەستی یاسادایە و ملكەچی بۆ ھیچ لایەنێكی سیاسی نییە. چوارەم، بواری ئابووری و پیشەسازی. دەبێت سیستمی سیاسی، گەشە بە ئابووریی و گرینگی بە بازرگانی و ھەوڵی درووست‌كردنی بازرگانیی دەرەكی بدات و تەنھا بازرگانی ناوخۆیی بوونی نەبێت. پێنجەم، گۆڕان لە ڕۆڵی ئاییندا. ئایین وەك ئەوەی سەرچاوەی سەرەكیی دانانی یاسا و ڕێساكان و نەخشەی سیاسیی وڵات بێت و ئەو بەرژەوەندییەكانی وڵات دیاری بكات دەگۆڕێت بۆ سیستمێكی خواپەرستی و دوور دەكەوێتەوە لە گەمەی سیاسەت و سیاسەت‌مەداران. كەواتە، لە كۆمەڵگای مەدەنیدا ئایین ڕۆڵێكی ئەوتۆی نییە ئەگەر بەراورد بكرێت بە كۆمەڵگایەكی داخراو. شەشەم، گۆڕان لە بیركردنەوە و ئەركی تاكەكانی كۆمەڵگە. تاك لە تاكێكی كۆنەپەرستی كولتووریی باوەڕدار بە ئەفسانە و بیرە كۆنەكانەوە دەگۆڕێت بۆ كەسی نوێ‌خوازی لێھاتوو كە بتوانێت لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەمەكەیدا خۆی بگونجێنێت بۆ ئەوەی تۆشی دابڕان نەبێت لە ڕەورەوەی سەردەمەكەی و تاك لە كەسێكی پشت‌بەستوو بە قەزا و قەدەرەوە دەگۆڕێت بۆ كەسێك كە پلانی ھەبێت بۆ داھاتووی خۆی و ئەرك و مافەكانی خۆشی دەزانێت. حەوتەم، گۆڕان لە سیستمی كۆمەڵایەتیدا. لە كۆمەڵگای داخراودا ھەستی ناوچەگەرێتی و خزمایەتی زۆر بەھێزترە لە ھەستی نەتەوەیی و نیشتمانی، بۆیە دەبێت ئەم ھەستە بگۆڕێت بۆ دڵسۆزی و خۆشەویستیی نیشتمان و مرۆڤایەتی و كار بكرێت بۆ كەم‌كردنەوە یان نەھێشتنی دەمارگرژیی ئایینی و چینایەتی و كۆمەڵایەتی و سیاسی.
كۆماری ئیسلامی وەك دەسەڵاتێكی تۆتالیتەر
بە بڕوای زۆربەی چالاكانی سیاسی و بەپێی هەڵسوكەوتەكانی كۆماری ئیسلامی بەە درێژایی تەمەنی ئەم حكوومەتە، دەسەڵاتێكی تۆتالیتەرە و ڕێگە بە هیچ چالاكیەكی مەدەنیی پێشكەوتوو نادات و ئەوەش كە تائێستە بینیومانە خەبات بۆ گەیشتن بە كۆمەڵگای مەدەنی یان خەباتی مەدەنی بووە. بۆ ڕوونكردنەوەی ئەم باسە بە پێناسە و تایبەتمەندیەكانی دەسەڵاتە تۆتالیتەرەكان ئاماژە دەدەین.
حكومەتی تۆتالیتەر جۆرە دەسەڵاتێكە كە تەواوی پانتاكانی ژیان و گوزەران و كایە و پێكھاتەكان بە ئیرادەیەكی گشتی و بە خەیاڵێكی سەرتاپاگیرەوە داگیر كردووە. لەم جۆرە دەسەڵاتانەدا ھیچ ھێزێك لە ھێزەكان و ھیچ كایەیەك لە كایەكان و ھیچ ڕێكخراویەك لە ڕێكخراوەكان خاوەن شوناسی خویان نین. لەو كۆمەڵگایانەدا كە سیستمێكی تۆتالیتەر داگیریانی كردووە، تاكە یەك دنیا بینی و تاكە یەك ڕوانینی گشتی بۆ دنیا و گۆڕانكاری و كولتوور و شتەكانی دەوروبەر ھەیە. لەم كۆمەڵگایانەدا تاكە یەك خەیاڵ تێیدا سەروەرە ئەویش خەیاڵی داخستنی دنیای دەرەوەیە. كۆمەڵگای داخراو قسەكەرێكە كە بە ناوی كولتوورەوە ھەموو جیاوازییەكان دەكوژێت و بەر بە بیركردنەوە و ئارەزوی تاكەكان دەگرێت. بۆ مانەوەی دۆخی ئێستای داخران پێویستییەكی زۆری بە چەوساندنەوە و سەركوت‌كردنی ئەو دەنگانە ھەیە كە بیركردنەوەیەكی جیاوازیان ھەیە بۆ ژیان و داوی گۆڕانكاری و چاك‌سازی دەكەن لە ھەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵگاكەیاندا.
نیشانەكانی حكوومەتێكی تۆتالیتەر
  • داخرانی ڕۆژنامەكانی ڕەخنەگری دەسەڵات
  • بوونی سانسۆر لە هەموو ڕەهەند و بوارێكدان بۆ وێنە زانیاری، میدیا، ئەنتەرنێت، كتێب و...
  • زیندانی‌كردنی ڕەخنەگرانی دەسەڵات
  • بوونی پەنابەری سیاسی زۆر لە وڵاتانی‌تر
  • ئابووریی داخراوی دەوڵەتی
  • هەبوونی ڕابەری دیكتاتۆر و بەڕواڵەت بۆ لایەنگرانی خۆی كاریزما لە سەرووی دەسەڵاتەوە
  • بوونی ئایدیۆلۆژیای ڕەسمی و سەراسەریی حكوومەت كە پێوانەی كێشانی هەموو باشی و خراپیەكانە و سەرجەم دەنگە جیاوازەكان و كەمینە نەتەوەیی و ئایینی و سیاسیەكانی پێ سەركوت دەكرێت.
  • نەبوونی میدیا و تی‌ڤیی تایبەتی و بەدەستەوەگرتنی لەلایەن حكوومەتەوە    
  • دەوڵەتی‌كردنەوەی سەرجەم ڕێگەكانی پێوەندی وەك پۆست و ئەنتەرنێت و تێلیفۆن لەلایەن دەوڵەتەوە
  • ڕووبەڕووبوونەوەی تووند لەگەڵ دژبەرانی ناوخۆیی حكوومەت
  • سنوورداركردنەوەی سەرجەم ئازادیەكان لەوانە ئازادییە تاكەكەسیەكان و ئازادیی بەیان.   

خەباتی چەكداری
ئەوە ڕاستیەكی حاشاهەڵنەگرە كە ڕژیمەكانن بە كردەوەیان شێواز و ئاستی خەباتی دژبەرانیان دیاری دەكەن. كاتێك كە چەك كەرستەی سەركوت و نەدانی مافە، بێ‌گۆمان بەرەنگاربوونەوە بە چەكیش بۆ پاراستن مافێكی ڕەوایە. ئەگەرچی ئەم شیوازی خەباتە لە لایەن دەسەڵاتەوە و بە بەستنی هەموو درگا و ڕێكارەكان دەسەپێندرێت، بەڵام وەك دواین بژاردە بە خەساری زۆرەوە دەتوانێت بەهیزترین كاریگەریشی هەبێت. كۆماری ئیسلامی ساڵیانێكە لە هەموو بەرەكانی كۆمەڵایەتی، ئابووری، كولتووری و نیزامییەوە هێرشی كردۆتە سەر كوردستان و ئەم جۆرە كردەوانە بە مافی ڕەوای خۆی دەزانێت. خەباتی چەكداری دیاردەیەكی نوێ نییە و زۆربەی بزووتنە ڕزگاری‌خوازانەكانی گەلانی بندەست و چەوساوە بۆ مسۆگەربوونی ماف و خواستەكانیان كەڵكیان لێ‌وەرگرتووە و بە نیسبەتی ئەوەشەوە كە ئیمكان و توانای كەمتریان بووە، بەپێی ئەوەی لە سەر ئەمرێكی حەق و خواستی جەماوەر هەڵگیرساون، لە زۆربەی كاتدا سەركەوتنیان بە دەست هێناوە. بەرنگاربوونەوەی چەكدارانە، ڕابوونێكی یەكلایی‌كەرەوەیە كە لە لایەن بەشێكی كۆمەڵگاوە بۆ پاراستن، لەهەمبەر دەوڵەتی ناڕەوا و ناكارامە یاخود هێزیكی داگیركەر و خۆسەپێنەر، بەڕێوە دەچێت. مافی پاراستنی ڕەوا لە دەیان و سەدان بەڵگەنامە و پەسەندكراو و یاساكانی نێونەتەوەیی و مرۆییەكاندا بە فەرمی و ڕەوا ناسراوە و بەپێی پێناسەیەكی عەقڵانی و درووست، لە ڕوانگەیەكی جیهانیشەوە جێی ڕێزە. هەرچەندە خەباتی چەكداری پێناسەیكی ڕوون و ئاشكرای نییە بەڵام سەرچاوەی خواست و شێوازەكەی دەتوانێت جیاوازی بكاتەوە، زۆربەشیان لە سەرەتاوە وەكوو تێكدەر و تیرۆریست پێناسە كراون، ئەگەرچیش لاواز بووبێتن، بەڵام بەردەوام بوونیان هەبووە و بەهێزتر سەریان هەڵداوەتەوە و بە ئامانج گەیشتوون.
لە چەند ساڵی رابردوودا هەر لایەنێك و بەپێی توانای خۆی و گونجاوبوونی دەرفەت، حوزووری پێشمەرگانەی لە ناوخۆی ڕۆژهەڵات هەبووە و پێشوازیی خەڵكی ناوچەكان و دڵخۆشیی ئەو خەڵكە بە بوونی پێشمەرگەمان پێ‌ نیشان دەدات. پاش سەرجەم دابڕان و لێك دووربوونەوەی لایەنە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵات، گەیشتن بە بەرنامەیەكی هاوبەش بۆ كار و چالاكیی پێشمەرگانە، ورەیەكی بەرز دەبەخشێت بە خەباتی شار و ناوخۆ كە شان بە شانی خەباتی پێشمەرگانە پێویستە و بە بێ پێكەوەبوونی شار و شاخ سەركەوتن لە هیچ بووارێكدا دەستەبەر ناكرێت. بوونی پێشمەرگە لە ناوخۆی ڕۆژهەڵات و جەولە و چالاكیی پێشمەرگانە، هاندەری خەباتی شارەكانە و پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگرین كە خەباتی شار دەبێت لە پێشەوەی شاخەوە بێت. ئەمە بەو مانایە نییە كە لەبەر ئەوەی خەباتی شارەكان بە گڕ نییە دەستەوەستان دانیشین  و چاوەڕێی خرۆشانی جەماوەری لە شارەكاندا بین. بەپێچەوانەوە، ئەوە ئەركی حیزبە سیاسییەكانە كە بە بەرنامەوە و بە بوونی هێزی پێشمەرگە و چالاكیی بەربڵاوی هەمە جۆر لە ناوخۆ، ئاگری خەباتی شارەكان داگیرسێنن و ئەو كات دیسانەوە وەكوو ساڵانی سەرەتایی پاش شۆڕشی ٥٧ ڕێبەریی خەبات لەلایەن حیزبەكانەوە بكرێت. ڕێكخستنی نهێنیی لایەنەكان لە ناوخۆ و هێزی پێشمەرگە لە شاخ دەتوانێت دوو باڵی بەڕێوبەری ئەم بەرنامەیە بێت.
خەباتی چەكداری تاكە بژاردەی ئەمڕۆی كوردستانی ڕۆژهەڵات نییە بەڵام بژاردەیەكی سەرەكییە و دەتوانێت خزمەتی گەورە بۆ گەیشتن بە ئامانجی مەزنی دەستەبەركردنی مافە ڕەواكانی نەتەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات بكات. خەباتی چەكداری بە لایەنێكی تایبەت ناكرێت و تاك‌ڕەوی لەم بووارەدا هەڵەیە و ئەگەر سەركەوتنێكیشی بە دواوە بێت بۆ ماوەیەكی كاتی دەبێت. ئەو هێزەی كە شەڕی چەكداری لەگەڵ كۆماری ئیسلامی دەكات دەبێت پێشمەرگەی سەرجەم یان لانیكەم زۆرینەی لایەنەكانی تێدا بەشدار بن و بە بەرنامە و ستراتیژێكی دیاری‌كراوەوە هەنگاو بە هەنگاو بەرەو پێش بڕوات. لایەنەكانی ڕۆژهەڵات دەبێت ئەوە لەبیرنەكەن بەرانبەر بە ڕژیمێك لە شەڕدان كە بەردەوام دەستی باڵای هەبووە لە تێكدانی بەرنامە و پرۆگرامی دژبەرانیدا. بۆیە، تا هاودەنگی و كۆدەنگی لە نێوانماندا زۆرتر بێت ئەگەری پیلانگێڕیی ڕژیمی ئێرانیش كەمتر دەبێتەوە. ئاستی بەشداربوونی لایەنەكان لەم پرۆژەی خەباتی چەكداریەدا، دەتوانێت ئاستی سەركەوتنیشی دیاری بكات.
بە ناسینی پێناسەی دەسەڵاتە تۆتالیتەرەكان و هەروەها نیشانەكانی ئەم جۆرە حكوومەتانە و چاوخشاندنێك بەسەر كارنامەی ئەم ٤ دەیەی كۆماری ئیسلامیدا بە جوانی ڕوونە كە حكوومەتی كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتێكی تۆتالیتەرە و ڕێگە بە بوونی كۆمەڵگای مەدەنی و خەباتی مەدەنی نادات. لەدۆخی هەنووكەیی ئێراندا و هاتنە ئارای سەرلەنوێی ناڕەزاییەكان و بوونی خەڵك لەسەر شەقامی شارەگەورەكاندا، پێویستە ئێمە هەوڵی بەبزووتنەوەیكردنی ئەم ناڕەزاییانە بدەین لە كوردستاندا. خەباتی مەدەنی لە بنەڕەتدا لە چوارچێوەی دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكاندا ناكرێت مەگەر ئەوەی هێزت هەبێت بۆ پاراستنی دەسكەوتەكان. هێزی چەكدار و خەباتی چەكداری نابێت بكرێت بە ئامرازێك بۆ جووڵاندنی خەڵك و بەپێچەوانە پێویستە تەواوكەری بزووتنەوە جەماوەرییەكان بێت. بە زمانێكی سادەتر، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا بۆ گەیشتن بەهەر مافێك پێویستە خەڵك بجووڵێن و هەنگاوەكان لە خەڵكەوە دەست پێ‌بكات. پاشان بوونی هێزی چەكدار و خەباتی چەكداریش بۆ پاراستنی دەسكەوتی بزووتنەوەكە پێویستیەكی حاشاهەڵنەگرە. خەباتی مەدەنی "جەماوەری" و خەباتی چەكداری دوو هێڵی هاوتەریب و تەواوكەری یەكن بەڵام پێویستە خەبات لە جەماوەرەوە بگات بە چەك.    


PM:10:18:07/09/2018




ئه‌م بابه‌ته 391 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌