كورد و دیپلۆماسی: پاڵپشتێك بۆ گەیشتن بە مافەكانی

موختار ئەحمەدی

لە سەرەتای پێكهاتنی كۆمەڵگا سەرەتاییەكان و گوزەركردنی لە خێڵ، عەشیرە و دواتر هاتنە ئارای دەوڵەت شارەكان مرۆڤ بێجگە لە دەستبردن بۆ هێزی جەستەیی و ئامرازەكانی تووندوتیژی هەوڵی داوە بە زمانی ئاخاوتن و دیالۆگ هەم داواكارییەكانی بهێنێتە گۆڕێ و  هەم بە زمانێكی نەرم و هێمنانە تەعبیر لەخواست مافەكانی خۆی بكات. بەپێی پێشكەوتنی كۆمەڵگا و گەشەی زانستە جیاوازەكان و هاتنە ئارای زانستی سیاسەت و  بەرینتربوونی لقوپۆكانی ئەم زانستە ئەمجۆرە هەوڵانە تاهاتووە بەپێی قۆناغە مێژووییەكان پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینیوە و چەمك و دەستەواژەگەڵی وەك كۆمەڵناسیی سیاسی، ئابووریی سیاسی و دیپلۆماسی وەك زانست و بڕێكجار وەك فەن و تاكتیكی نوێ بۆ گەیشتن بە ماف و ئازادییەكان، بۆ چارەسەریی گرفت و ناكۆكییە جیاوازەكان كەڵكیان لێوەرگیراوە و ئاكامەكەیشی سەقامگیری، ئاشتی و پێكەوە ژیان بووە.
دیپلۆماسی یا پێوەندییە دیپلۆماتیكەكان بە زانستی پێوەندیی نێوان سیاسەتوانان و شارەزایانی ڕامیاری و ڕێبەران و كارەكتەرانی گۆڕەپانی سیاسەت دەگوترێت. دیپلۆماسی بە مانای بەڕێوەبەری یا مودیرییەتی پێوەندییەكانی نێوان تاك، دەستە، گرووپ، نەتەوەكان و وڵاتان دەوترێت لە پێناو بەرەوپێشبردنی ئامانجە دیاریكراوەكانی ژیانی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئابووریی كۆمەڵگا جیاوازەكانە كە بووە بە بەشێك لە زانستی سیاسەت. هاوشان لەگەڵ دیپلۆماسی، پێوەندییە نێونەتەوەییەكان كە بە توێژینەوە و خوێندنەوەی پێوەندیی نێوان وڵاتان، ڕۆڵی وڵاتانی سەربەخۆ، ڕێكخراوە حكوومی و ناحكوومییەكان وەك بەشێكی دیكە لە زانستی سیاسەت، سیاسەتی دەرەكی حیزب، ڕێكخراو و دەوڵەتان دیاری دەكات و هەرلایەنە بەپێی ستراتێژی خۆی هەوڵ و هەنگاوی بۆ دەنێت. لە سەدەكانی ڕابردووە و بگرە تا دەگاتە ئەمڕۆ چەندین ڕووداوی گرینگ هاتوونەتە ئاراوە كە داڕشتەی سیاسی نەك هەر وڵاتان بەڵكوو جیهانی بە گشتی گۆڕیوە و تووشی گۆڕانكاریی سیاسی، كۆمەڵایەتی، شۆڕش و گۆڕانكاری لە سیستمی دەسەڵاتداریی پێكهێناوە وەك: یەكەم، پەیماننامەی ڤێست ڤاڵیالە ساڵی 1648 دووهەم، شۆڕشی ئامریكا لە ساڵی 1757تا 1789ی سێهەم، شۆڕشی فەرانسە 1789 چوارەم، كۆنگرەی ویەن لە ساڵی 1815 پێنجەم، یەكگرتنەوەی دوو ئاڵمان لە ساڵی 1871 شەشەم، شەڕی یەكەمی جیهانی لە 1914تا1918 حەوتەم، شەڕی دوهەمی جیهانی 1939تا 1945 هەشتەم، ڕووخانی یەكێتیی سۆڤیەت لە ساڵی 1991دا. هەركام لەم ڕووداوە گرینگانەی كە ئاماژەی پێكرا بەپێی زەمەن و سەردەمی خۆیان كاریگەریی ڕستەوخۆیان هەبووە لەسەر كۆمەڵگای جیهانی. لە پەیماننامەی ڤێستڤاڵیا كە لە ئاڵمان  پاش شەڕی 30 ساڵەی ئایینی واژۆ كراو، ئازادییە ئایینیەكانی دەستەبەر كرد و مافی سەربەخۆیی سیاسیی بۆ زیاتر لە 400 شازادەی ئۆرووپایی بە فەرمی ناسێندرا و بووە هۆی تێكشكان و داڕمان ئێمپراتۆرییە گەورەكان. باسكردن لە كاریگەریی هەركام لەو 7 ڕووداوە گرینگەكانی دیكە لەم بابەتەدا جێگای نابێتەوە و پێویستی بە زەنجیرە وتارێك هەیە و لە تاقەتی ئەم وتارەدا نییە. مەبەست لە باسكردنی ئەم  8خاڵە و چەندین خاڵی دیكەیش كە دەتوانین ئاماژەیان پێبكەین ئەوەیە كە دیپلۆماسی و گوفتوگۆكردن لە جیهانی سیاسەتدا لە پاڵ چەك و هێزی سەربازیدا كاریگەریی ڕاستەوخۆی هەبووە و پاڵپشتیی بەهێزی لایەنی براوە بووە.
كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات وەك نەتەوەیەكی كەم لە چاو تووركەكان و فارسەكان وەك حەشیمەت نەتەوەیی سێهەمە و بەتەنیایی ناتوانێت ئەو سەنگ و قورساییەی كە دەبێت هەمانبێت بۆ هاوسەنگیی هێز نیمانە و دەبێت پەنا بەرینەبەر دیپلۆماسی و لەو گێژاوە سیاسییەی پاش ڕووخانی ڕژیم هەوڵ بۆ بەدەست هێنانی مافەكانی خۆمان بدەین. دیپلۆماسی و ئاخاوتن لەگەڵ لایەنەكانی دیكە و تەنانەت دوژمنانیش ڕۆڵی چەكێكی كارای هەبووە لە جیهانی سیاسەتدا بەڵام ئێمەی كورد لە چەند مەوردی دیاریكراودا نەبێت كەمتر كەڵكمان لێوەرگرتووە و بەرەو پیری ئەم بوارە لە زانستی سیاسەتدا نەڕۆشتووین. سەرەتایەك دەستی پێكردووە و وەك ستارتی كارەكە دڵخۆشكەر و ئاسۆیەك نیشان دەدات و دەبێت هەرچی زیاتر پەرەی پێبدەین و بە شێوازێكی هەمە لایەنە و یەكگرتووانە كاری لەسەر بكەین.
سیستمی داهاتووی ئێرانی دواڕۆژی پاش كۆماری ئیسلامی، دێمۆكراسیی حیزبی و هەمە لایەنە كە بەپێی سەنگ و قورسایی، حیزب و لایەنەكان بەشداری لە پرۆسەی سیاسی داهاتووی ئێران دەكەن. لە چەپ، ڕاست، شۆڤێنیست، دێمۆكرات و نادێمۆكرات تێیدا بەشدارن و ئێمەیش دەبێت خۆمان بۆ هەموو ئەگەرەكان ئامادە بكەین. بەشێك لەو هەوڵانەی كە دەبنە بنەما بۆ كاری هاوبەش لە داهاتوودا هەوڵە دیپلۆماسیەكانە لە نێوان فكر و بۆچوونە جیاوازەكان كە ئێستا بەشێكن لە ئۆپۆزیسیۆنی سەرتاسەری و دەبێت هەر لە ئێستاوە هەنگاوی بۆ هەڵبگیردڕێت و هەموو ئۆپۆزیسیۆن لە ماف، داخوازی و ویستەكانی خۆمان ئاگادار بكەینەوە. لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا چەندین هەنگاوی وەك كۆنفرانسی پراگ لە وڵاتی چێك، لە ئاڵمان و لە ماوەی حەوتووەكانی ڕابردوودا بەڕێزان كاك عەبدوڵڵا موهتەدی، سكرتێری كۆمەڵە و كاك مستەفا هیجری، لێپرسراوی گشتیی حیزبی دێمۆكراتی كوردستانی ئێران بەشداریان لە كۆڕوكۆبوونەوەی تایبەت بە ئێرانی دوای كۆماری ئیسلامیان كرد. 
كورد و ئۆپۆزیسیۆنەكەی چی دەوێت؟ مافی چارەی خۆنووسینی خۆی چۆن دیاریدەكات؟ خودموختاری، فێدرالیزم یا سەربەخۆییە؟ هەركام لەو چەمك و سیستمە سیاسییانەی كە بەشێك لە نەتەوە بندەستەكانی جیهان لەپێناو گەیشتن بە ماف و داخوازییەكانی خۆیان، یەكیان وەك ستراتێژ و  پڕۆگرامی كاری دەست نیشان كردووە. گەلی كاتالۆنی و كورد لە باشوور لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا سەربەخۆیان وەك ستراتێژی خۆیان ڕاگەیاند و ڕێفراندۆمێكان ئەنجامدا كە بە هۆكاری سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندیی وڵاتانی ناوچەیی و جیهانیەوە بە ئامانجی دیاریكراوی خۆی كە پێكهێنانی دەوڵەت نەتەوە، بوو نەگەیشت. لە زۆربەی وڵاتانی پاوانخواز و سەرەڕۆ كە كەمینە كراوەتە قوربانی و دەسەڵاتێكی باڵادەست و ڕەها ئێرانی ئێستایش لەم پاكێجەدا جێگای دەبێتەوە و هەمیشە هەوڵەكانیان ئەوە بووە كە كولتوور و سیاسەتی باڵادەست هەوڵ بۆ توانەوەی سیاسەتە میكرۆكان بدات و ئامانج و داخوازییەكانیان پشت گوێ بخات. كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات چی دەوێت؟ ئەگەر بەشداریی سیاسی دەكات و فێدڕاڵیزم یان سەربەخۆیی لە ئاجێندای كاری خۆیدا داناوە بۆ هەركامەیان فاكتەرگەلی جیاوازی ناوخۆیی و دەرەكی پێویستە كە دەبێت هاوتەریب بێت لەگەڵ ئەو ئاجێندایەی بۆخۆی دیاری كردووە هەنگاویان بۆ هەڵبگرێت.
ئێران وەك بوركانێكی نوستوو ئێستا دەكوڵێ و هەموو شارەكان بەرەو ئاخێزێكی جەماوەری هەنگاو دەنێت؛ سەردەم، زەمەنی هەوڵ و تێكۆشانی سیاسی لە ڕووی دیپلۆماسی و ناساندنی ماف، ویست و داخوازییەكانی نەتەوەی كورد و باقی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانە كە دەبێت نوێنەرایەتییەكەی بەشداری لە هەموو كۆڕوكۆبوونەوەیەكی سیاسی تایبەت بە ئێرانی دوای ئاڵوگۆڕ بێت. گوتاری خۆی و داواكاری و ویستەكانی لە هەموو مەحافلێكی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی بێنێتە گۆڕێ و ئاشنایان بكات لەگەڵ داخوازییە سیاسی، چینایەتی و نەتەوەییەكانی. لە وەها دۆخێكدا كە ئێران و كوردستانی ڕۆژهەڵاتی تێیكەوتووە نەتەوەی كورد وەك نەتەوەیەكی وشیاری پانتایی ئەم سەردەمەی ئێران كە دەیان ساڵە لە پێناو ئازادی و بەدەستهێنانی مافەكانی خەباتی كردوە و لەو پێناوەدا لە خولە جیاوازەكاندا دێمۆكراسی بۆ ئێران و خودمۆختاری بۆ كوردستان و دواتریش فێدرالیزمی وەك ڕێگای چارەسەریی پرسی نەتەوایەتی لە ئێران وەك ئاجێندا و میكانیزمی خەباتی خۆی بۆ گەیشتن بە مافە زەوتكراوەكان دەست نیشانكرد و زۆربەی حیزبەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات لایان پەسەندە و پێیان وایە كە لە چوارچێوەی ئێرانێكی ئازاد، سێكۆلار، دێمۆكرات و فێدڕاڵدا دەتوانرێت كێشەی نەتەوایەتی لە ئێران كۆتایی پێبێت و ڕێكن لەسەری و چووەتە ناو ستراتێژی پڕۆگرامی سیاسی زۆربەی حیزبەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵاتەوە.
لە وەها دۆخێكدا بە پۆلێنكردنی داخوازییەكان بەپێی فرەچەشنی و فرەڕەهەندیی پێكهاتەكان و هەبوونی سەربەخۆییەكی ڕێژەیی كە حیزبەكان نوێنەرایەتیی دەكەن و هەركامەیان بەپێی قورسایی خۆیان و پێگەی جەماوەرییان كاریگەر دەبن لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی داهاتووی ئێران. لێرەدا سیاسەتێكی تۆكمە خۆی دەنوێنێت و بە شێوازێكی هەمە لایەنە نوێنەرایەتیی زۆرینەی پێكهاتەكانی كۆمەڵگا دەكات. ئێرانیش بە حوكمی فرەنەتەوەبوون و هەبوونی ئایین و مەزهەبە جیاوازەكان و فرەئیتنیكی دەبێت بیر لە میكانیزمێك بكرێتەوە كە هەم دێمۆكراسی دەستەبەر كرابێت و هەم مافی نەتەوەكان پارێزراو بێت. لە ساڵانی ڕابردوودا كۆمەڵە بەپێی ناسینی دێمۆگرافیای سیاسیی ئێران و ئۆپۆزیسیۆنەكەی ئەو زەروورەتەی دەرك كردووە كە فاكتەرەكانی سەربەخۆیی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات لەم سەردەمەدا نە مومكینە نە بنەماكانیشی وەك ئازادی، هەبوونی هێزی سەربازی، هێزی ئابووری و سەربەخۆیی ئابووری، ئامادە نەبوونی ژێرخانە سیاسیەكانی بۆ دەستەبەر نەكراوە. ئەگەر ئێمە ئەو فاكتەرانەمان نەبوو ناتوانین ئەوەی لە ماخۆلیا و خەیاڵدایە بهێنینە سەر ئەرزی واقێع و بەو خێراییە داوای سەربەخۆیی بكەین.
پێكهێنانی شۆرای دێمۆكراسیخوازانی ئێران كە یەكێك لە زەرف و هەوڵەكانە بۆ كۆكردنەوەی بەرەی دێمۆكراسیخوازی لە ئاست سەرتاسەری ئێراندا، كۆڕوكۆبوونەوەی سیاسیی خۆی گرتووە و ئەمیش دەسپێشخەری ڕێبەری كۆمەڵەی لە پشت بووە.
لە حەوتووەكانی ڕابردوودا هاوڕی عەبدوڵڵا موهتەدی، لە زانستگای جۆرج واشێنگتۆن وتارێكی پڕناوەرۆك، كە تەعبیر لە خواستی سیاسی، نەتەوەیی، چینایەتی و كۆمەڵایەتیی كورد و باقی نەتەوە بندەستەكانی ئێران دەكرد، پێشكەش كرد و بووە جێگای سەرنجی دانیشتوان و چاودێرانی سیاسیی كورد و باقیی نەتەوەكانی دیكەی ئێران. ئێمەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات نابێت مەجال بدەین و خۆمان ڕێگا خۆشكەر بین بۆ سەركەوتنی نەیارانمان و پێویستە بەپێی ستراتێژی زۆرینەی حیزبەكان، كە لە ناوەندی هاوكاری حیزبەكانی كوردستانی ئێراندا رەنگی داوەتەوە و هەموویان فێدڕاڵیزمیان وەك سیستمی سیاسی و بەڕێوەبەریی داهاتووی ئێران لاپەسەندە، هەرچەند جێگای بەرەی كوردستانی ناگرێتەوە، دەتوانێت دڵخۆشكەر بێت. كورد و نوێنەرایەتیەكەی و ئەو بەشدارییە سیاسیەی كە ساڵانێكە هەوڵی بۆ دەدات، دەبێت دیپلۆماسیی هاوبەشی هەبێت و لەو پێناوەدا بە كەڵكوەرگرتن لە هەموو پۆتانسیەڵەكانی خۆی هەم لە نێو ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆیی و هەم ڕوو لە دنیای دەرەوە هەوڵ بۆ دیپلۆماسییەكی چڕوپڕ بدات. ئایا كورد لەم بەشداریكردنە قازانجی كردووە؟ خەباتی دیپلۆماسی و خەباتی دەستووری هاوشان لەگەڵ بوارەكانی دیكەی خەبات یەكێك لە ئاجێنداكانی كاری ێێبەرانی كۆمەڵە بووە. كام یەك لە ڕێبەرانی حیزبەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات وەك سكرتێری كۆمەڵە بەرەنگاریی لە ماف، ویست و داخوازییەكانی نەتەوەی كورد كردووە؟ كێ بەرانبەر بە داریوش هۆمایون راوەستا؟ كێ بوو كە كۆفرانسی پراگ بەوپەڕی شەفافییەت و بوێریەوە باسی لە مافەكانی كوردی ڕۆژهەڵاتی كرد. بەشداری نەكردن و چۆڵكردنی هۆڵی كۆبوونەوە چارەنووسسازەكان لە مێژووی كورددا بەداخەوە بوونی هەبووە و ئێمەی كورد لایەنی خەساردیتوو بووین و هیچ دەسكەوتێكمان نەبووە. هەر لە سەردەمی شۆڕشی شێخ مەحموودەوە بگرە تا كۆماری مەهاباد و دواتریش لە كوردستانی باشوور و پرسی سەربەخۆیی، ئێمە نەمانتوانیووە هێشتا بە تەواوی ئەو كەلێنە لە بواری دیپلۆماسی هەم پڕی بكەینەوە هەم دەرس لەو ئەزموونانە وەربگرین.
بەشداری نەكردنمان بە مانای پشتگوێخستنی ویست و داخوازییەكانی خۆمانە و ڕێگا خۆشكردنە بۆ سەپاندنی هێژێمۆنیی دەسەڵاتی باڵادەستە و خۆمان بە دەستی خۆمان ناڕاستەوخۆ نەتەوەیەكی دیاریكراو دەكەین بە تابۆ و شكاندنی لە داهاتوودا زۆر ئەستەمە و قوربانی زیاتری دەوێت. ئاساییە و ئەوەیش ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرە. ئەوانەی لە گۆڕەپانەكەدا نە توانایان هەیە نە گرینگیی دیپلۆماسیش دەزانن و توانای بەشداریشیان نییە لێرە و لەوێ لە ژێر ئاڵای بەناو دێمۆكراسی حەسادەت و بەرچاوتەنگیەك لە خۆیان نیشان دەدەن و پێیان وایە كە ڕێبەری كۆمەڵە تەنیا بۆ كۆمەڵە خەبات دەكات. بەڵام هاوڕێ عەبدوڵڵا موهتەدی، دەسپێكی گوتەكانی بە ( من یك پیشمرگ قدیمی هستم) دەست پێكرد و 23 جار ناوی كوردستان و 12 جار ئاماژەی بە دێمۆكراسی، عەداڵەت و مافی ژنان كردووە. باسی لە یاسای بنەڕەتیی پاش ڕژیمی ئیسلامی كرد كە دەبێت سێكۆلار، دێمۆكرات و گونجاندنی مافی كەمینە نەتەوەیی، ئایینی و مەزهەبییەكان و ڕەچاوكردنی مافەكانی مڕۆڤ بەپێی بڕگە و مادەكانی كۆنوانسیۆنە ناسراوە جیهانییەكان و حكوومەت و دەسەڵاتێكی فرەچەشن و پلۆڕالیزمی سیاسی بەتەواو مانا بوونی هەبێت. هەموو ئەو خاڵانەی كە باسی كراوە لە زۆربەی كۆبوونەوەكانی تایبەت بە ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی دووپات كراونەتەوە و پێم وایە ئەگەر كوردستانی ڕۆژهەڵاتیش ئازاد بێت هەموو نەتەوەی كورد ئەوەی باوەڕی بە بنەماكانی دێمۆكراسی هەیە وەك مەنشورێك قابل قەبووڵە كە تەعبیر لە خواستەكانی نەك هەر كورد بەڵكوو خواستە سیاسی و نەتەوەییەكانی باقیی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانیش دەكات.


PM:05:04:08/07/2018




ئه‌م بابه‌ته 132 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌