بزووتنەوەی کورد لە ئێران، ئێستا و نیزامی سیاسی هاوبەش لە ئێرانی داهاتوو

عەلی کەریمی

دەسپێکی‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬شێوەی‭ ‬مودێرن‭ ‬و‭ ‬تەحەزوب‭ ‬یافتە‭ ‬دەگەڕێتەوە‭ ‬بۆ‭ ‬سەردەمی‭ ‬کۆمەڵەی‭ ‬ژیانەوەی‭ ‬کورد‭ ‬‮«‬‭ ‬کۆمەڵەی‭ ‬ژێ‭ ‬کاف‮»‬‭.‬

خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬شێوەی‭ ‬مودێرن‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬فۆرمی‭ ‬ئەحزابی‭ ‬سیاسی‭ ‬لەگەڵ‭ ‬یەک‭ ‬ڕژیم‭ ‬و‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەندی‭ ‬ئێرانەوە‭ ‬نەبووە،‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬بەردەوام‭ ‬لەگەڵ‭ ‬بیرۆکەی‭ ‬داگیرکاری‭ ‬و‭ ‬خۆ‭ ‬داسەپاندنی‭ ‬ئەو‭ ‬نیزامە‭ ‬سیاسییە‭ ‬حاکمە‭  ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بووە‭ ‬کە‭ ‬بە‭ ‬هەق‭ ‬و‭ ‬ناهەقیش‭ ‬بێت‭ ‬خۆی‭ ‬بە‭ ‬نوێنەری‭ ‬گەلی‭ ‬باڵادەست‭ ‬لە‭ ‬جوگرافیایی‭ ‬سیاسی‭ ‬ئێران‭ ‬زانیوە‭.‬

بەردەوامی‭ ‬لە‭ ‬خەبات‭ ‬و‭ ‬قوربانی‭ ‬دان‭ ‬بۆ‭ ‬بەدەست‭ ‬هێنانی‭ ‬ویست‭ ‬و‭ ‬داخوازی‭ ‬نەتەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬لایەن‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬ئەحزابی‭ ‬سیاسی‭ ‬لە‭ ‬ماوەی‭ ‬نزیک‭ ‬بە‭ ‬سەدەیەک‭ ‬دەر‭ ‬خەری‭ ‬ئەوەن‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬بزووتنەوەییەکی‭ ‬داخوازیکارە‭ ‬و‭ ‬هیچ‭ ‬کاتێک‭ ‬بۆ‭ ‬وەدیهێنانی‭ ‬داخوازی‭ ‬و‭ ‬ئامانجەکانی‭ ‬ڕانەوەستاوە،‭ ‬لەم‭ ‬سەدیەدا‭ ‬جوگرافیای‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ ‬بۆ‭ ‬کورد‭ ‬شوێنی‭ ‬هەسانەوە‭ ‬نەبووە،‭ ‬بەڵکو‭ ‬بە‭ ‬بەکگراوندێک‭ ‬بۆ‭ ‬مێژوو،‭ ‬خاکی‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ (‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭) ‬مەیدانی‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬بەگشتی‭ ‬هەم‭  ‬جەماوەری‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬هەم‭  ‬ئەحزابی‭ ‬سیاسیی‭ ‬بووە‭ ‬لە‭ ‬دژی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەندی‭ ‬ئیران‭.‬

‭ ‬لەسەردەمی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬پاشایەتی‭ ‬پەهلەوەی‭ ‬کاتێک‭ ‬حکومەتی‭ ‬ناوەند‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬بەرەو‭ ‬لاوازی‭ ‬ڕۆیشتووە‭ ‬لە‭ ‬بەرانبەری‭ ‬دا‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬بە‭ ‬کەڵک‭ ‬وەرگرتن‭ ‬لە‭ ‬لاوازی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬و‭ ‬گۆڕانی‭ ‬پارەسەنگی‭ ‬هێز‭ ‬بە‭ ‬قازانجی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬مەیدانی‭ ‬خەبات‭ (‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭) ‬توانیوەیە‭ ‬سەرکەوتن‭ ‬بەدەست‭ ‬بێنێت‭. ‬دامەزراندنی‭ ‬کۆماری‭ ‬کوردستان‭ ‬لە‭ ‬کاتی‭ ‬لاوازی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬حکومەتی‭ ‬پاشایەتی‭ ‬بووە،‭ ‬لە‭ ‬دوای‭ ‬شۆڕشی‭ ‬گەلانی‭ ‬ئێران‭ ‬لە‭ ‬ساڵی‭ ‬1979‭ ‬دیسان‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬لاوازی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭  ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬کەڵک‭ ‬وەردەگریت‭ ‬و‭ ‬ئەم‭ ‬جارە‭ ‬لە‭ ‬پانتاییەکی‭ ‬بڵاوتر‭ ‬لە‭ ‬سەردەمی‭ ‬کۆمار‭ ‬خەباتی‭ ‬کورد‭ ‬گەشەدەکات‭ ‬و‭ ‬بۆ‭ ‬ماوەیەکی‭ ‬زیاتریش‭ ‬لە‭ ‬سەردەمی‭ ‬کۆماری‭ ‬کوردستان‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬بە‭ ‬سەرجوگرافیایی‭ ‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬دەگرێت‭.‬

‭ ‬مەبەستم‭  ‬لە‭ ‬ئاماژەدان‭ ‬بەم‭ ‬بەکگراوندە‭ ‬ئەوە‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬بڵێم‭ ‬خەباتی‭ ‬گەلی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬کوردستانی‭ ‬رۆژهەڵات‭ ‬بە‭ ‬نوێنەرایەتی‭ ‬و‭ ‬ڕێبەری‭ ‬ئەحزابی‭ ‬سیاسی‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ ‬هیچ‭ ‬کات‭ ‬ڕانەوەستاوە‭ ‬و‭ ‬بەردەوامە‭ ‬لە‭ ‬خەبات‭ ‬بە‭ ‬دژی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەندی‭ ‬ئێران‭ ‬بۆ‭ ‬وەدێهێنانی‭ ‬داخوازییەکان‭ ‬وستاندنی‭ ‬مافی‭ ‬زەوت‭ ‬کراوی‭ ‬نەتەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران،‭ ‬بەڵام‭ ‬هەرکات‭ ‬کە‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬تۆشی‭ ‬کۆسپ‭ ‬و‭ ‬کێشە‭ ‬بووە‭ ‬و‭ ‬بۆشاییەک‭ ‬بە‭ ‬هۆی‭ ‬گۆڕانی‭ ‬پارەسەنگی‭ ‬هێز‭ ‬لە‭ ‬مەیدانی‭ ‬خەبات‭ ‬بە‭ ‬قازانجی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬ڕوی‭ ‬داوە،‭ ‬ئەو‭ ‬دەرفەتە‭ ‬بووتە‭ ‬هۆی‭ ‬ڕەنگدانەوەی‭ ‬فراوانتر‭ ‬و‭ ‬بەهێزتربوونی‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭. ‬ئەمەش‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬ئەوەنییە‭ ‬کە‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬بە‭ ‬هەموو‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬توێژەکانییەوە‭ ‬چ‭ ‬ئەحزابی‭ ‬سیاسی‭ ‬چ‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬جەماوەر‭ ‬و‭ ‬چالاکانی‭ ‬مەدەنی‭ ‬ڕابوەستن‭ ‬بە‭ ‬تەمای‭ ‬دەرفەتی‭ ‬وەها‭ ‬بن،‭ ‬بەڵکوو‭ ‬بەردەوامن‭ ‬لە‭ ‬خەبات‭ ‬و‭ ‬چالاکی‭ ‬خۆیان‭ ‬بۆ‭ ‬خولقاندنی‭ ‬ئەو‭ ‬دەرفەتە‭.‬

گۆڕینی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ئیران‭ ‬لە‭ ‬ژیر‭ ‬سەیتەرە‭ ‬و‭ ‬نفوزی‭ ‬بیرۆکەی‭ ‬یەک‭ ‬دەوڵەت‭ ‬یەک‭ ‬نەتەوە‭ ‬بۆ‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬نا‭ ‬موتەمەرکز‭ ‬و‭ ‬بەشداری‭ ‬کردنی‭ ‬گەڵانی‭ ‬نیشتەجێی‭ ‬جوگرافیای‭ ‬سیاسی‭ ‬ئێران‭ ‬لە‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬داهاتووی‭ ‬ئێران‭.‬

نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬نا‭ ‬موتەمەرکز‭ ‬بە‭ ‬هۆی‭ ‬ئەوە‭ ‬کە‭ ‬پێشگیری‭ ‬دەکات‭ ‬لە‭ ‬کۆکردنەوەی‭ ‬هێزی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬نیزامی‭ ‬لە‭ ‬ژێر‭ ‬کونترۆڵی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬حکومەت‭ ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬و‭ ‬پایتەختی‭ ‬وڵاتان‭ ‬گوزینەیەکی‭ ‬گونجاوە‭ ‬بۆ‭ ‬داڕەشتنەوەی‭ ‬یاسایی‭ ‬بنەڕەتی‭ ‬لە‭ ‬ئێرانی‭ ‬دوای‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭.‬

خودی‭ ‬ئەم‭ ‬پێشگیری‭ ‬کردن‭ ‬لە‭ ‬کۆکردنەوە‭ ‬و‭ ‬موتەمەرکز‭ ‬بوونی‭ ‬هێزی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬نیزامی‭ ‬لە‭ ‬ژێر‭ ‬دەسەڵاتێکی‭ ‬ناوەندی‭ ‬دەبێتە‭ ‬هۆی‭ ‬گۆڕینی‭ ‬پارەسەنگی‭ ‬هیز‭ ‬لە‭ ‬نێو‭ ‬بەربەرەکانی‭ ‬و‭ ‬ڕەقابەتی‭ ‬سیاسی‭ ‬بزووتنەوە‭ ‬نەتەوەییەکان‭ ‬و‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەند‭ ‬و‭ ‬بزووتنەوەنەتەوەییەکان‭ ‬توانایی‭ ‬ڕەقابەتی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬بەرگیری‭ ‬نیزامی‭ ‬یان‭ ‬لەگەڵ‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەند‭ ‬بە‭ ‬هێزتر‭ ‬لە‭ ‬ڕابردوو‭ ‬دەبێت‭.‬

بە‭ ‬گەڕانەوە‭ ‬بۆ‭ ‬مێژووی‭ ‬سەدەی‭ ‬ڕابردووی‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬لەگەڵ‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬حوکمڕان‭ ‬لە‭ ‬ناوەند،‭ ‬ئەوەی‭ ‬کە‭ ‬پێش‭ ‬هەموو‭ ‬شتێک‭ ‬بە‭ ‬بەرچاو‭ ‬دێت‭ ‬نەبوونی‭ ‬پارەسەنگی‭ ‬هێز‭ ‬و‭ ‬نا‭ ‬بەرانبەرییەکی‭ ‬هێزی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬نیزامییە‭ ‬زۆرە‭ ‬لەنێوان‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬و‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬حوکمڕان‭ ‬لە‭ ‬ناوەندی‭ ‬ئێران‭.‬

جوگرافیایی‭ ‬سیاسی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬کە‭ ‬بەشێک‭ ‬لە‭ ‬خاک‭ ‬و‭ ‬خەڵکی‭ ‬کوردستان‭ ‬لە‭ ‬ناو‭ ‬ئەم‭ ‬جۆگرافیایە‭ ‬دا‭ ‬بوونی‭ ‬هەیە‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬شێوەیەکی‭ ‬فەرمی‭ ‬لە‭ ‬هەموو‭ ‬دنیا‭ ‬بە‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬ناسراوە،‭ ‬بێجگە‭ ‬لە‭ ‬کورد‭ ‬چەندین‭ ‬نەتەوەی‭ ‬دیکەی‭ ‬وەکوو‭ ‬کورد‭ ‬کە‭ ‬خاوەنی‭ ‬کلتوور‭ ‬و‭ ‬بنەماکانی‭ ‬نەتەوەیی‭ ‬خۆیانن‭ ‬لە‭ ‬خۆ‭ ‬گرتووە‭.‬

وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬وڵاتێکە‭ ‬کە‭ ‬فرەنەتەوەیە،‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬ئەوە‭ ‬کە‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬پێک‭ ‬هاتووە‭ ‬لە‭ ‬چەندین‭ ‬نەتەوە‭. ‬لەسەردەمی‭ ‬پاشایەتی‭ ‬قاجاڕەکان‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬نەتەوە‭ ‬جۆڕ‭ ‬بە‭ ‬جۆرەکان‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬شۆڕشی‭ ‬مەشرووتیەت‭ (‬انقلاب‭ ‬مشروطە‭) ‬و‭ ‬داگیر‭ ‬کردنی‭ ‬تاران‭ ‬هەوڵ‭ ‬یان‭ ‬دا‭ ‬کە‭ ‬هەرکامەیان‭ ‬ببن‭ ‬بە‭ ‬خاوەنی‭ ‬مافی‭ ‬خۆبەڕێوەبەرێک‭ ‬کە‭ ‬ئەو‭ ‬سەردەمە‭ ‬ناویان‭ ‬نیابووە‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ئیاڵەتی‭ ‬و‭ ‬وڵایەتی‭.‬

زۆری‭ ‬نەخایاند‭ ‬کە‭ ‬ئەم‭ ‬سیستەمی‭ ‬بەڕێوەبەریە‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬کە‭ ‬بە‭ ‬شێوەیەک‭ ‬دەتوانین‭ ‬بە‭ ‬فێدڕاڵیسمی‭ ‬ئەو‭ ‬سەردەمە‭ ‬پێناسەی‭ ‬بکەین‭ ‬بە‭ ‬دژکردەوە‭ ‬و‭ ‬دەستێوەردانی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دەرەکی‭ ‬کۆتایی‭ ‬پێهات‭. ‬بەرژەوەندی‭ ‬وڵاتە‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکانی‭  ‬ئەو‭ ‬سەردەمە‭ ‬وەکوو‭ ‬پاشایەتی‭ ‬بریتانیایی‭ ‬کەبیر‭ ‬و‭ ‬ڕووسیەی‭ ‬تزاری‭ ‬ئەم‭ ‬سیستەمی‭ ‬سیاسی‭ ‬بەڕێوەبردنی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئیرانی‭ ‬پێ‭ ‬قبەبووڵ‭ ‬نەدەکرا‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬تۆپ‭ ‬گرتنی‭ ‬مەجلسی‭ ‬شوورای‭ ‬میللی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬کودتای‭ ‬نیزامی‭ ‬ڕەزاخان‭ ‬کە‭ ‬ئەوکات‭ ‬وەزیری‭ ‬شەڕ‭ ‬بوو‭ ‬لە‭ ‬ناویان‭ ‬برد‭ ‬و‭ ‬دیسان‭ ‬سیستەمێکی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەندی‭ ‬پاشاییەتی‭ ‬یان‭ ‬بونیاد‭ ‬نیا‭ ‬کە‭ ‬ئەم‭ ‬جارە‭ ‬بە‭ ‬تێئۆری‭ ‬‮«‬یەک‭ ‬دەوڵەت،‭ ‬یەک‭ ‬نەتەوە‮»‬‭ ‬هەوڵی‭ ‬لاواز‭ ‬کردن‭ ‬و‭ ‬لەناو‭ ‬بردنی‭ ‬بزووتنەوە‭ ‬نەتەوەییە‭ ‬غەیر‭ ‬فارسەکان‭ ‬یان‭ ‬لە‭ ‬نێو‭ ‬جوگرافیایی‭ ‬سیاسی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬دا‭.‬

هەر‭ ‬وەک‭ ‬ئامەژەم‭ ‬پێدا‭ ‬ئێران‭ ‬وڵاتێکی‭ ‬فرە‭ ‬نەتەوەیە‭ ‬کە‭ ‬لەبەر‭ ‬مەسڵەحت‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکانی‭ ‬دنیا‭ ‬لە‭ ‬سەدەکانی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬پشتگیری‭ ‬بۆدروست‭ ‬کردنی‭ ‬سیستەمێکی‭ ‬ناوەندی‭ ‬حاکم‭ ‬بەسەر‭ ‬ئەم‭ ‬جوگرافیا‭ ‬سیاسیە‭ ‬لە‭ ‬دوکتورینی‭ ‬سیاسیەتی‭ ‬دەرەوەی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬زڵ‭ ‬هێز‭ ‬جێگیر‭ ‬بووە‭.‬

بەڵام‭ ‬ئەمە‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬ئەوە‭ ‬نییە‭ ‬کە‭ ‬ئەم‭ ‬بەرژەوەندییەی‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکان‭ ‬هەرتاهەتاییە،‭ ‬رەوتی‭ ‬زەمان‭ ‬و‭ ‬گۆڕانی‭ ‬بەرژەوەندییەکان‭ ‬دەتوانێت‭ ‬ڕۆڵی‭ ‬بەسەر‭ ‬ئاراستە‭ ‬و‭ ‬ڕەوتی‭ ‬سیاسەتی‭ ‬دەرەوەی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬زڵ‭ ‬هێز‭ ‬بگێڕێت،‭ ‬وەک‭ ‬لە‭ ‬ساڵانی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬دیتمان‭ ‬چ‭ ‬حکومەتهاێی‭ ‬کە‭ ‬دۆست‭ ‬و‭ ‬هاوبەرژەوەندی‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکان‭ ‬بوون‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬پشتکردن‭ ‬یان‭ ‬تەنانەت‭ ‬بە‭ ‬دەستێوەردانی‭ ‬هەمان‭ ‬وڵاتانی‭ ‬زڵ‭ ‬هێز‭ ‬لە‭ ‬ناوچوون‭.‬

ئەگەر‭ ‬سەرنج‭ ‬بدەینە‭ ‬سەر‭ ‬مێژووی‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬دوایی‭ ‬شۆڕشی‭ ‬گەلانی‭ ‬ئێران،‭ ‬خەباتی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬دژ‭ ‬بە‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەندگەرای‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی،‭ ‬بەهێز‭ ‬ترین‭ ‬نەیاری‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەندگەرا‭ ‬لە‭ ‬ئیران‭ ‬بووە،‭ ‬لە‭ ‬تورکەمەن‭ ‬سەحرا‭ ‬شۆڕشی‭ ‬نەتەوەیی‭ ‬کرا‭ ‬بەڵام‭ ‬هێندەی‭ ‬کوردستان‭ ‬بەهێز‭ ‬نەبوو‭ ‬و‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬خێرا‭ ‬سەرکوتی‭ ‬کرد،‭ ‬لە‭ ‬بەلووچستان‭ ‬بە‭ ‬ئێستایشیەوە‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬دژ‭ ‬بە‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ناوەندگەرای‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بوونی‭ ‬هەیە،‭ ‬بەڵام‭ ‬خاڵی‭ ‬لاوازی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬بەلووچستان‭ ‬زاڵ‭ ‬بوونی‭ ‬چەمکی‭ ‬ئایینیە‭ ‬بە‭ ‬سەر‭ ‬چەمکی‭ ‬نەتەوەییەوە‭ ‬کە‭ ‬وەک‭ ‬سونی‭ ‬مەزهەب‭ ‬خۆیان‭ ‬بە‭ ‬نەیار‭ ‬و‭ ‬زۆڵم‭ ‬لێ‭ ‬کراوی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬شێعەی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئەسلامی‭ ‬پێناسەدەکەن‭ ‬تا‭ ‬وەکوو‭ ‬نەتەوەیەکی‭ ‬ماف‭ ‬لێ‭ ‬زەوت‭ ‬کراو‭.‬

لە‭ ‬دوای‭ ‬خۆسەپاندن‭ ‬و‭ ‬دەسبەسەردا‭ ‬گرتنی‭ ‬شۆڕشی‭ ‬گەلانی‭ ‬ئیران‭ ‬لە‭ ‬لایەن‭ ‬مەلا‭ ‬و‭ ‬ئاخوندەکان‭ ‬و‭ ‬بنیادنانی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی،‭ ‬لە‭ ‬هێرشی‭ ‬نیزامی‭ ‬و‭ ‬هەمەلایەنە‭ ‬بۆ‭ ‬سەر‭ ‬کوردستان،‭ ‬نەتەوە‭ ‬غەیرە‭ ‬فارسەکانیش‭ ‬بەشداری‭ ‬ئەم‭ ‬هێرش‭ ‬و‭ ‬دژبەرەیەی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بوونە‭ ‬بۆ‭ ‬سەر‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬و‭ ‬خاک‭ ‬و‭ ‬خەڵکی‭ ‬کوردستان،‭ ‬بەڵام‭ ‬کەمترین‭ ‬ڕێژەی‭ ‬بەشداری‭ ‬ئەم‭ ‬هێرشە‭ ‬لە‭ ‬نێو‭ ‬دوو‭ ‬نەتەوەی‭ ‬بەلووچ‭ ‬و‭ ‬تورکمان‭ ‬و‭ ‬تەنانەت‭ ‬عەرەب‭ ‬بووە‭.‬

وەک‭ ‬دەزانین‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بە‭ ‬هۆی‭ ‬سیاسەتی‭ ‬سەقەتی‭ ‬ناوخۆیی‭ ‬و‭ ‬دەرەکیی‭ ‬تۆشی‭ ‬قەیرانهاێی‭ ‬بووە‭ ‬کە‭ ‬ئەستەمە‭ ‬بە‭ ‬بەردەوام‭ ‬بوونی‭ ‬بەم‭ ‬شێوازە‭ ‬سیاسەت‭ ‬کردنە‭ ‬بتوانێت‭ ‬لە‭ ‬قەیرانەکانی‭  ‬بە‭ ‬بێ‭ ‬دانی‭ ‬باجی‭ ‬گەورە‭ ‬ڕزگاری‭ ‬پەیدا‭ ‬بکات‭. ‬لە‭ ‬لایەک‭ ‬ناڕەزایەتی‭ ‬خەڵک‭ ‬لە‭ ‬ناوخۆوە‭ ‬ئاستی‭ ‬ئەوندە‭ ‬بەرزە‭ ‬کە‭ ‬هەر‭ ‬ڕۆژە‭ ‬نییە‭ ‬لە‭ ‬ناوچە‭ ‬و‭ ‬شارێک‭ ‬خەڵک‭ ‬بە‭ ‬بیانووی‭ ‬جۆر‭ ‬بە‭ ‬جۆر‭ ‬نەڕژینە‭ ‬سەر‭ ‬شەقام‭ ‬و‭ ‬دژ‭ ‬بە‭ ‬دەسەڵات‭ ‬ناڕەزایەتی‭ ‬دەرنەبڕن‭. ‬لە‭ ‬دنیای‭ ‬دەرەوەش‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬ئەوەندە‭ ‬دژبەری‭ ‬لە‭ ‬خۆی‭ ‬ساغ‭ ‬کردووتەوە‭ ‬کە‭ ‬دۆستەکانی‭ ‬بەقەد‭ ‬هەژمارەی‭ ‬قامکەکانی‭ ‬دەست‭ ‬نابن،‭ ‬دژبەرەکانیشی‭ ‬ئەوەندە‭ ‬زۆرن،‭ ‬کەمتر‭ ‬وڵاتێک‭ ‬هەیە‭ ‬هەست‭ ‬بە‭ ‬مەترسی‭ ‬ڕاستەوخۆ‭ ‬یان‭ ‬نا‭ ‬ڕاستەوخۆی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بۆ‭ ‬سەربەرژەوەندی‭ ‬و‭ ‬تەنانەت‭ ‬سەروەری‭ ‬خاک‭ ‬و‭ ‬ئاسایشی‭ ‬خۆی‭ ‬نکات‭.‬

بۆیە‭ ‬مانەوەی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بەم‭ ‬شێوە‭ ‬ڕەفتاری‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬ماهییەتی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬دارییەی‭ ‬لە‭ ‬نێو‭ ‬خۆی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬دنیای‭ ‬دەرە‭ ‬وە‭ ‬لە‭ ‬خۆش‭ ‬بینانە‭ ‬ترین‭ ‬حاڵت‭ ‬دا‭ ‬پێم‭ ‬وانیە‭ ‬کەسێک‭ ‬لەسەری‭ ‬شەرت‭ ‬و‭ ‬مەرج‭ ‬ببستێت‭ ‬و‭ ‬هەر‭ ‬ئان‭ ‬تێک‭ ‬چوون‭ ‬و‭ ‬ڕۆخانی‭ ‬حاکمییەتی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬ئێران‭ ‬شتێکی‭ ‬عەجایب‭ ‬و‭ ‬چاوەڕوان‭ ‬نەکراو‭ ‬نیە‭! ‬دیارە‭ ‬کێشەی‭ ‬سەرەکی‭ ‬ئێمە‭ ‬وەک‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬لەگەڵ‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامییە‭ ‬و‭ ‬یەکەم‭ ‬هەنگاوی‭ ‬ئێمەش‭ ‬بۆ‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬ئامانج‭ ‬مان‭ ‬ڕووخان‭ ‬یان‭ ‬گۆڕینی‭ ‬ئەم‭ ‬سیستەمی‭ ‬حکومەتی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامییە،‭ ‬جا‭ ‬بەهەر‭ ‬شێوەیەک‭ ‬کە‭ ‬بێت‭.‬

بەڵام‭ ‬کێشەی‭ ‬ئێمە‭ ‬وەکوو‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬دوایی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬لەگەڵ‭ ‬فیکرییەتی‭ ‬ناوەندگەرایی‭ ‬و‭ ‬حاکمییەتی‭ ‬ناوەندە‭ ‬بە‭ ‬سەر‭ ‬هەموو‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬نێشتەجێی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬بەرەدوام‭ ‬دەبیت،‭ ‬دەبێ‭ ‬لە‭ ‬ئێستاوە‭ ‬چارە‭ ‬سەرێک‭ ‬بۆ‭ ‬داهاتوو‭ ‬بدۆزینەوە‭ ‬کە‭ ‬دیسان‭ ‬وەکوو‭ ‬دوو‭ ‬ئەزموونی‭ ‬کۆماری‭ ‬کوردستان‭ ‬و‭ ‬شۆڕشی‭ ‬گەلانی‭ ‬ئیران،‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬نەتوانێت‭ ‬بە‭ ‬ئاسانی‭ ‬کۆسپ‭ ‬و‭ ‬بەربەست‭ ‬بێت‭ ‬لە‭ ‬بەردەم‭ ‬گەێشتن‭ ‬بە‭ ‬ئامانج‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬دەست‭ ‬هێنانی‭ ‬مافە‭ ‬زەوت‭ ‬کراوەکان‭ ‬مان‭.‬

هەر‭ ‬وەک‭ ‬وتم‭ ‬تێئۆری‭ ‬یەک‭ ‬دەوڵەت‭ ‬یەک‭ ‬نەتەوە‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬کە‭ ‬ڕەزاخانی‭ ‬پەهڵەوی‭ ‬دامەزڕێنەری‭ ‬بوو‭ ‬و‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکانیش‭ ‬بە‭ ‬پێی‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬خۆیان‭ ‬پاڵپشتی‭ ‬ئەو‭ ‬تێئۆرییە‭ ‬بوون،‭ ‬عاملی‭ ‬سەرەکی‭ ‬سەرکوت‭ ‬و‭ ‬کپ‭ ‬کردنی‭ ‬دەنگ‭ ‬و‭ ‬جۆڵەی‭ ‬مافخوازی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬نەتەوە‭ ‬غەیرە‭ ‬فارسەکان‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بووە،‭ ‬بەڵام‭ ‬ئاراستەکان‭ ‬ئەوە‭ ‬دەر‭ ‬دەخەن‭ ‬کە‭ ‬لەم‭ ‬سەردەمە‭ ‬دا‭ ‬ئەو‭ ‬تێئۆرییە‭ ‬لە‭ ‬لایەن‭ ‬زڵ‭ ‬هێزەکان‭ ‬وەکوو‭ ‬جاران‭ ‬بایخی‭ ‬پێ‭ ‬نادرێت‭ ‬و‭ ‬پاڵپشتی‭ ‬سفت‭ ‬و‭ ‬سەختی‭ ‬ڵێ‭ ‬ناکرێت‭. ‬هەڵبەت‮»‬‭ ‬ئەمە‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬ڕازی‭ ‬بوونی‭ ‬زڵ‭ ‬هێزە‭ ‬کان‭ ‬بە‭ ‬دابەش‭ ‬کردنی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬تێکدانی‭ ‬سنووری‭ ‬جوگرافیایی‭ ‬سیاسی‭ ‬ئێران‭ ‬نیە‮»‬‭ .!‬

بزووتنەوەی‭ ‬کورد‭ ‬و‭ ‬خەڵکی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬داهاتووی‭ ‬دوای‭ ‬نەمانی‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکمی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬لە‭ ‬ئێران،‭ ‬هەمان‭ ‬کێشەی‭ ‬مافخوازی‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬نەتەوەیی‭ ‬خۆی‭ ‬لەگەڵ‭ ‬هێزی‭ ‬ناوەند‭ ‬و‭ ‬نەتەوەی‭ ‬باڵادەست‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬هەیە،‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬نا‭ ‬موتەمەرکزهەر‭ ‬وەک‭ ‬ئاماژەم‭ ‬پێدا‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬کەم‭ ‬کردنی‭ ‬کۆکراوەی‭ ‬هێزی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬نیزامییە‭ ‬لە‭ ‬ناوەند‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬ڕوویەکی‭ ‬دیکەوە‭ ‬بە‭ ‬مانای‭ ‬بەشداری‭ ‬کردنی‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬دیکەیە‭ ‬لە‭ ‬سیستەمی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬لە‭ ‬ئیران‭. ‬نەتەوەی‭ ‬فارس‭ ‬بە‭ ‬پێ‭ ‬هەژمارە‭ ‬ڕەنگە‭ ‬نەتەوەی‭ ‬یەکەم‭ ‬بن،‭ ‬بەڵام‭ ‬هەژماریان‭ ‬ناگات‭ ‬بە‭ ‬نیوەی‭ ‬دانیشتووانی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬بۆ‭ ‬نووسین‭ ‬و‭ ‬داڕشتنی‭ ‬یاسای‭ ‬بنەڕەتی‭ ‬و‭ ‬سیستمی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬حکومەتی‭ ‬داهاتووی‭ ‬ئێران‭ ‬ناتوانن‭ ‬دەنگی‭ ‬زۆرینە‭ ‬و‭ ‬یاسایی‭ ‬بە‭ ‬دەست‭ ‬بێنن‭.‬

هاوبەش‭ ‬بوونی‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬غەیرە‭ ‬فارس‭ ‬لە‭ ‬سیستەمی‭ ‬حکومەتی‭ ‬داهاتووی‭ ‬ئێران‭ ‬دەتوانێت‭ ‬دەرفەتێکیان‭ ‬بۆ‭ ‬دروست‭ ‬بکات‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ڕێگای‭ ‬یاسا‭ ‬دانان‭ ‬ببنە‭ ‬هێزی‭ ‬باڵا‭ ‬دەست‭ ‬یان‭ ‬لانی‭ ‬کەم‭ ‬ئەو‭ ‬هێزە‭ ‬لە‭ ‬نەتەوەی‭ ‬باڵادەست‭ ‬بستێنن‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ماووەی‭ ‬سەدەکانی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬بە‭ ‬پێ‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬خۆیان‭ ‬یاسا‭ ‬و‭ ‬قانوونی‭ ‬داناوە‭ ‬وهەرچەشنە‭ ‬خواست‭ ‬و‭ ‬جۆڵەی‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬نەتەوە‭ ‬غەیرە‭ ‬فارسەکانی‭ ‬بە‭ ‬نا‭ ‬یاسایی‭ ‬و‭ ‬تێکدەری‭ ‬ئاسایشی‭ ‬نەتەوەیی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئێران‭ ‬ناساندووە‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬باری‭ ‬یاساییشەوە‭ ‬هیچ‭ ‬وڵات‭ ‬و‭ ‬ناوەندێکی‭ ‬نێو‭ ‬نەتەوەیی‭ ‬نەیتوانییوە‭ ‬دژی‭ ‬بوەستێتەوە‭ ‬و‭ ‬یان‭ ‬تەنانەت‭ ‬ئیدانەی‭ ‬بکات‭.‬

بنیاد‭ ‬نانی‭ ‬نیزامی‭ ‬سیاسی‭ ‬نا‭ ‬موتەمەرکز‭ ‬لە‭ ‬ئیران‭ ‬هەوێنی‭ ‬پێکەوە‭ ‬ژیانی‭ ‬هەموو‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬دێموکراسییە‭ ‬کە‭ ‬دەتوانێت‭ ‬لە‭ ‬ڕۆژهەڵاتی‭ ‬ناوەڕاست‭ ‬ئێران‭ ‬بکاتە‭ ‬سەمبول‭ ‬و‭ ‬ئۆلگوویەک‭ ‬بۆ‭ ‬وڵاتانی‭ ‬ناوچەکە،‭ ‬ئێرانێک‭ ‬کە‭ ‬سەرچاوەی‭ ‬تێکدان‭ ‬و‭ ‬ئاڵۆزی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬ناوچەکە‭ ‬بووە،‭ ‬ئێرانێک‭ ‬کە‭ ‬سەرچاوەی‭ ‬داهات‭ ‬و‭ ‬ڕاهێنان‭ ‬و‭ ‬پەروەردەی‭ ‬گرووپ‭ ‬و‭ ‬تاقمی‭ ‬تێرۆریستی‭ ‬لە‭ ‬ڕۆژهەڵاتی‭ ‬ناوەڕاست‭ ‬بووە‭ ‬دەبێتە‭ ‬پێشەنگی‭ ‬ئاسایش‭ ‬و‭ ‬سەقام‭ ‬گیری‭ ‬و‭ ‬پێکەوە‭ ‬ژیان‭ ‬لە‭ ‬ڕۆژهەڵاتی‭ ‬ناوەڕاست‭! ‬ئاراستەکان‭ ‬لە‭ ‬ساڵانی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬دەریان‭ ‬خستووە‭ ‬وڵاتانی‭ ‬زل‭ ‬هێز‭ ‬و‭ ‬تەنانەت‭ ‬وڵاتانی‭ ‬ناوچەکەش‭ ‬بە‭ ‬جۆرێک‭ ‬وەزاڵ‭ ‬هاتووییان‭ ‬بە‭ ‬دەست‭ ‬سیاسەتی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬یان‭ ‬پێوە‭ ‬دیارە،‭ ‬محەممەد‭ ‬بن‭ ‬سەڵمان‭ ‬جێنشینی‭ ‬پاشای‭ ‬سعودی‭ ‬وتەیەکی‭ ‬سەرنج‭ ‬ڕاکێشی‭ ‬هەیە‭ ‬کە‭ ‬دەڵێت‭: ‬ئیدی‭ ‬نامانەوێت‭ ‬بە‭ ‬شێوازی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬کاردانەوەمان‭ ‬کە‭ ‬بەرانبەر‭ ‬بە‭ ‬سیاسەتەکانی‭ ‬بێت،‭ ‬ڕێبەرییەتی‭ ‬دنیای‭ ‬ئیسلام‭ ‬بۆ‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بە‭ ‬جێی‭ ‬دێڵین‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬گەلی‭ ‬سعودی‭ ‬مەبنای‭ ‬داڕشتنی‭ ‬بەرنامەی‭ ‬ئابووری‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬مانە‭. ‬ڕوداوەکانی‭ ‬ئەم‭ ‬دواییانەی‭ ‬عێراق‭ ‬بە‭ ‬جۆرێکی‭ ‬ئاشکار‭ ‬دەرخەری‭ ‬ئەوەن‭ ‬کە‭ ‬هیزی‭ ‬کۆکراو‭ ‬لە‭ ‬پایتەختی‭ ‬وڵاتان‭ ‬ناتوانێت‭ ‬زامنی‭ ‬مانەوەی‭ ‬حکومەتەکان‭ ‬بن،خەڵک‭ ‬تینوی‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬دێمۆکراسییە‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬زل‭ ‬هیزەکانیش‭ ‬وەکوو‭ ‬سەردەمانی‭ ‬پێشوو‭ ‬تواناییی‭ ‬بەرەنگاری‭ ‬هێزی‭ ‬جەماوەری‭ ‬نییە،‭ ‬بۆ‭ ‬پاراستنی‭ ‬بەرژەوەندییەکانت‭ ‬تەنانەت‭ ‬ئەگەر‭ ‬زل‭ ‬هێزیش‭ ‬بیت‭ ‬ناکرێرت‭ ‬بەبێ‭ ‬بەرچاوگرتنی‭ ‬ویست‭ ‬و‭ ‬داخوازی‭  ‬جەماوەردەستێوەردان‭ ‬لە‭ ‬سیاسەتی‭ ‬ناوخۆیی‭ ‬وڵاتان‭ ‬بکەیت‭.‬

ئەحزابی‭ ‬سیاسی‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ ‬لە‭ ‬ماوەی‭ ‬چەندین‭ ‬ساڵی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬بە‭ ‬بەرچاوگرتنی‭ ‬گۆڕانکارییەکان‭ ‬لە‭ ‬ئیران‭ ‬و‭ ‬ناوچەکە‭ ‬و‭ ‬دنیا‭ ‬بە‭ ‬تێڕوانینێکی‭ ‬دروست‭ ‬هەم‭ ‬لە‭ ‬شێوازی‭ ‬خەبات‭ ‬کردن‭ ‬وە‭ ‬هەم‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردنی‭ ‬دروشم‭ ‬و‭ ‬بەرنامەی‭ ‬کاری‭ ‬سیاسی‭ ‬خۆیان‭ ‬بۆ‭ ‬داهاتووی‭ ‬ئێران‭ ‬لە‭ ‬دوای‭ ‬ڕوخانی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی،‭ ‬سیستەمی‭ ‬سیاسی‭ ‬ناموتەمەرکز‭ ‬یان‭ ‬بۆ‭ ‬بەڕێوە‭ ‬بردنی‭ ‬وڵاتی‭ ‬ئیران‭ ‬پەسەند‭ ‬کردووە‭. ‬بنیاد‭ ‬نان‭ ‬و‭ ‬دەسپێشخەری‭ ‬لە‭ ‬دروست‭ ‬کردنی‭ ‬چەندین‭ ‬ئێئتلاف‭ ‬و‭ ‬کونگرە‭ ‬و‭ ‬هاوپەیمانی‭ ‬لە‭ ‬نێوان‭ ‬ئەحزابی‭ ‬کورد‭ ‬و‭ ‬سەرجەم‭  ‬ئۆپۆزیسیونی‭ ‬ئیرانی‭ ‬کە‭ ‬تا‭ ‬ڕادەیەرک‭ ‬هاو‭ ‬ویست‭ ‬و‭ ‬هاو‭ ‬ئاراستەیی‭ ‬یان‭ ‬لەگەڵ‭ ‬بەرنامەی‭ ‬سیاسی‭ ‬ئەحزابی‭ ‬کورد‭ ‬بووە‭ ‬بەشێک‭ ‬لە‭ ‬خەباتی‭ ‬ئەحزابی‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬ساڵانی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬بووە‭.‬



AM:12:57:05/01/2020




ئه‌م بابه‌ته 86 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌