پێوەندییەكانی كورد و ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لەم دەورە تازەدا

كەوسەر فەتاحی

سەردەمی نوێ و ئاڵوگۆڕە یەك لە دوایی یەكەكانی ناوچەكە بە گشتی و ئێران و كوردستان بە تایبەتی كورد  وەك ئەكتەرێكی سیاسی دەخاتە بەر تاقیكردنەوەیەكی مێژوویییەوە. چۆنیەتیی كایەكردن لە شەترەنجی سیاسیی ئەم دەورە تازەدا داهاتووی كوردستان و گەیشتنی كورد بە داخوازییە بەرحەقەكانی لە كوردستانی ڕۆژهەڵات تا ڕادەیەەكی زۆر گەرەنتی دەكات.
تا سەرەتاكانی سەدەی بیستەم و پێش داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، كورد لە نێوان دوو وڵاتی ئێران و عوسمانیدا بوو، سێ پارچەی كوردستانی توركیە، عێراق و سوریە دەرئەنجامی ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانین و هەموو ئەو ناوچە كوردنشینانە تا پێش شەڕی چاڵدران لە ساڵی ١٥١٤دا بەشێكبوون لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی ئێران. بۆ یكەمجار و وەك سەرەتای دابەشبوونی كوردستان لە ساڵی ١٦٣٩ لە چوارچێوەی پەیمانی قەسری شیرین، لە دوای شەڕی خوێناویی چاڵدران لەسەر خاكی كوردستان، كوردستان لە نێوان هەر دوو ئیمپراتۆریی عوسمانی و سەفەویدا دابەشكرا. لە درێژەی ئەو دابەشكاریانە و نزیك بە سەدەیەك پێش ئێستا وڵاتانی زلهێزی جیهانی ڕێكەوتننامەی لۆزانیان واژۆ كرد. كوردستانی بندەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیان بۆ جارێكی دیكە دابەش كردەوە.
ئەگەرچی وێدەچوو دوای كۆتایی شەڕی جهانیی یەكەم و داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، كورد لە دوای ئەو بەڵێنانەی لە ڕێكەوتنی سیڤەر پێی درابوو بگاتە وڵاتێكی سەربەخۆ بەڵام ڕووداوەكان ئەو جۆرەی لە ڕێكەوتننامەی سیڤەر پێشبینی كرابوون نەچوونە پێش. بەڵێن نامەی سیڤەر كە لە نێوان براوەكانی شەڕی جهانیی یەكەم (ڕووسیە، بریتانیا و فەرانسە) و ئیمپراتۆریی عوسمانیدا واژۆ كرابوو، لە راستیدا بۆ تۆڵە سەندنەوە لە ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو كە لە شەڕی یەكەمی جیهانی بۆ پشتگیری لە ئاڵمان هاتبووە شەڕەوە. ئەو هێزانەی لە شەڕی جیهانیی یەكەم كە لە نێوان ساڵانی (١٩١٤ - ١٩١٨) دا سەركەوتبوون، لە ساڵی (١٩٢٣)دا لە شاری (لۆزان) ی (سویس) كۆبوونەوە و پەیمانێكیان واژۆ كرد كە دواتر بە پەیمانی لۆزان ناسرا كە لە ڕاستیدا بە هەڵوەشێنەرەوەی پەیمانی سیڤەر دەناسرێت.  بابەتی سەرەكیی ئەو كۆبوونەوەیە دوای هاتنەناوەوەی هێزی وڵاتە زلهێزەكان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و داگیركردنی خاكێكی بەرین لەلایەن ئەوانەوە، بۆ دابەشكردنی دەسكەوتی سەركەوتنیان بوو لە شەڕ و داڕشتنەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر میراتی عوسمانییەكان. وەك زۆربەی جاران، خەڵكی كوردستان نوێنەری خواست و داواكارییەكانیان لەو كۆنگرەیە نەبوو، ئەوكاتیش خەڵكی كوردستان نەیانتوانیبوو لە دەوری چەترێكی یەكگرتوو كۆببنەوە و خواستی خۆیان ببەنە سەر مێزی گفتوگۆكان و بەدەستی خۆیان چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن. هەر بۆیە بەبێ گوێدانە خواستی كوردستانیان لە ساڵی ١٩٢٣دا پەیمانی (لۆزان) واژۆكرا. هێزە سەركەوتووەكانی شەڕی یەكەم، بۆ بە تاڵانبردنی سەروەت و سامانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕازیكردنی دڵی ئەوانەی ببونە كەوا سووری بەر لەشكرەكانیان ناوچەكەیان لەسەر خۆیان دابەش كرد و ئەو دابەشكارییەی ئەوكات ئێستاش خوێن لە جەستەی میللەتانی ناوچەكە دەچۆڕێنێت و لە ئاكامی ئەو گوێ نەدانە بە خواستی ئەوان هەمیشە كێشە و قەیرانەكان نوێ بوونەتەوە. دوای واژۆكردنی پەیمانی (لۆزان) توركیا، ئێران، عێراق و سووریا بە هەموو هێزی خۆیانەوە سیاسەتی نكۆڵی و لەناوبردنیان بەرامبەر گەلی كوردستان پەیڕەو كرد. مەبەستم لەم چاوخشانە كورتە بە سەرگوزەشتی كوردستان  بە گشتی و دابەش بوونی كوردستان بەسەر چوار پارچەدا ئەوە بوو وەبیری خوێنەرانی بخەمەوە كە ئەگەرچی ئەو دابەشكاریانە نەخوازراو بوون بەڵام كوردستان دابەش بوو بەسەر چوار كەرتدا وەكوو كێكی لەتكراو نەبوو كە هەر لەتێكی تام و بۆنی جیاواز بێت لەگەڵ لەتەكانی دیكە بەڵكوو هەر پارچە گۆڕا بە پارچەیەكی خاوەن مێژوو، ژێۆپولێتیك، كولتوور، بزووتنەوە، بەرژەوەندی و ستراتیژی جیاواز و تایبەت بە خۆی. بۆیە  وەك پرەنسیپی كۆمەڵە كە هەمیشە رێزگرتن بووە لە سەروەریی پارچەكانی دیكە، لە پەنای ڕێز بۆ بەرژەوەندی و ستراتیژی هەر پارچەیەك، ڕێزگرتن لە مافی خەڵكی ئەو پارچەیە بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆیان لەم پارچەدا بە بەرحەق و دروست دەزانێت. 
ناسیاسی  بوون و تێكەڵ كردنی ئاوات و ئاەزوو لەگەڵ ئەوەی واقعی سیاسیە و قابلی جێبەجێ كردنە تەحلیل و تەفسیری ناپۆخت لەگەڵ خۆیی دێنێت و لە ڕاستیدا ئەگەر وشیاریی ڕابەری سیاسی كورد نەبێت ئەم جۆرە لە سیاسەتە جارێكی دیكە بەرژەوەندییەكانی گەلی كورد لە بار دبات. ئەم جۆرە ڕوانینە لە سەردەمی نوێ كە دونیایی بەرینی مەجازی و هەموو تێكنۆلۆژییە سەردەمییەكانی لەبەر دەستە دەتوانیت ببێتە هۆكاری دروست بوونی شەپۆلێكی ئیرتجاع و ناتێگەیشتووی كە وەك ڕابەرە قارەمانە ناسیاسییەكانی فەیسبۆك و دنیای مەجازی كە خۆیان لە هیچ كوێی خەباتی كورددا نین و ڕەخنە لە خەڵكی دیكە دەگرن كە گۆیا لە خەتی خەبات لایانداوە.
ئەگەر باسەكە نزیكتر بكەمەوە لە مەبەستی سەرەكیی خۆم لە نووسینی بابەتەكە كە پرسی كوردستانی ڕۆژهەڵات و چۆنێتیی تەعامولی كوردە لەگەڵ باقیی ئوپۆزیسیونی ئێرانی بە بڕوای من دانوستان و موزاكرە هەردووكی هونەری سیاسین كە پێوستیان بە زانستی  سیاسیە. نەك دانوستان و دانیشتن لەگەڵ ئوپۆزیسیونی غەیری كورد بە مانای دوور بوونەوە لە بەرژەوەندیی خەڵكی كوردستان نییە بەڵكوو پێم وایە لە ئێستادا گوێ بۆ بیستنی قسەی كورد وەك هێزێكی كاریگەر بۆ ئاڵوگۆڕ لە ئێران هەیە و ئەم پێوەندیانە ڕێك لە بەرژەوەندیی خەون و خواستی خەڵكی كورد دەبینم. بۆ نموونە و لە هەموویان گرینگتر پرسی كوردی ڕۆژهەڵاتە. لە ڕاستیدا ئایا كوردی ڕۆژهەڵات لە چ كاتێكدا دەتوانێ بە مافەكانی خۆی بگات یان زامنی سەركەوتنی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات چیە؟ بە بڕوای من كورد زۆرترین قازانج لە ڕووخانی كۆماری ئیسلامی دەبات بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئایا كورد توانایی ئاڵوگۆڕی دەسەڵاتی لە ئێراندا هەیە بە تەنیا؟ كە ئەوەش وڵامێكی ڕوونی سیاسی هەیە: نا. پێمان خۆشە جیاوازە لەگەڵ ئەوەی دەتوانین بیكەین.
لێرەدا وەك هەنگاوی یەكەم و ئەوەی بەرچاوە هەوڵە بۆ پێكهێنانی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە ئێران، سەرەڕای هەموو جیاوازییەكان بەڵام گەیشتن بە ئیقناعێك لەگەڵ هەموو ئوپۆزیسیونی ئێرانی لەسەر گۆڕینی دەسەڵات لە ئێران دەتوانێ كورد لە هەموو كەس زیاتر لە خواستەكانی نزیك بكاتەوە و لە ڕاستیدا لەم كایە سیاسییەدا كورد براوەی سەرەكی دەبێت. لە پەنای دروست كردنی ئەو كۆدەنگییە لەسەر پرسی گۆڕینی دەسەڵات كورد و سەركردایەتیی كوردی ڕۆژهەڵات دەتوانێ و توانیوییەتی زۆر پرسی دیكەی ئەساسنامەیی خۆی وەك پرسی ئێرانێكی سێكۆلار، دێمۆكراتیك و فێدڕاڵ بكاتە دیالۆگی پەسەندی نێوان هەموو ئوپۆزیسیون كە كۆمەڵە وەك هەمیشە دەستی باڵای هەبووە لەو سەركەوتنەدا.
ئەوەی كە دەستەیەكی ناسیاسی كوردڕەنگ كە كاریان درووستكردنی هەیەجانە ئاسانە لەوە تێبگەن كە قازانجی نەتەوەی سیاسەتی ژیرانەی ڕبەرایەتیی سیاسی/ دیپلۆماتیكی كوردە نەك هەیەجان و خەلەجانی هەستەكی.
ئەگەر كورد و حیزبە كوردییەكان بەشداری لە دانیشتن لەگەڵ ئوپۆزیسیۆنی ئێرانی نەكەن بە بڕوای من لە چوارچێوەی حیزبی سیاسی دێنەدەر و بەجێگەی ئەوەی بۆ مافی كیانی سیاسی كورد خەبات بكەن تەنیا كۆمەڵێك خواستیان داوەتە بەرباس و سیاسەتی چاوەڕوانیان گرتووەتە پێش. پێویستە كورد هەم لەگەڵ ئوپۆزیسیونی ئێرانی و لەگەڵ نەتەوەكانی دیكە  هەم لەگەڵ ئۆپۆزیسیونی كوردی تەعامۆل بكات. پێویستە بۆ دێمۆكراسی فەعالیەت بكات لەبەر ئەوەی فێدراڵیزم لە سیستمێكی دێمۆكرات وەدی دێت، لەبەر ئەوەی خەبات بۆ دێمۆكراسی بۆ ئێران ناچێتە گیرفانی كەسی دیكەوە جگە لە كورد؛ ئەو نەتەوەیەی لە هەموو كەس زیاتر قازانج لە دێمۆكراسی دەبات كوردە، بۆیە هەر شتێك لە چوارچێوەی ئێراندا ڕوودەدات پێوەندیی بە ئێمەی كوردەوە هەیە.
تەعامول بۆ كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات زەرورەتێكی سەردەمیانەیە و تەنانەت لە ئەگەری دانانی دەوڵەتی سەربەخۆی كورد لە ئێران كە تا ئێستا لە بەرنامەی هیچ حیزبێكی سیاسی لەو پارچەیەدا وەك ستراتیژی نەهاتووە، سەرەڕای ئەوەی هەمیشە بە تایبەت لە لایەن كۆمەڵەوە وەك مافی سەرەكیی خەڵكی كورد ناسراوە و ئیشارەی پێكراوە، تەنانەت لە ئەگەری دروستكردنی ئەو دەوڵەتە كوردیەشدا پێویستت بەوەیە لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی لێی جیا دەبێوە كە دەبێتە دراوسێت، تەعامول بكەیت.
دانوستان و تەعامول دوو وشەی جیا لە یەكن هەرچاو پێكەوتنێك دانوستانی تێدا نییە، تەعامول پێویستە بەڵام تەواوكەر نییە. پێویستە حیزبی سیاسی بە ڕاشكاوی و بێ ڕاڕایی پشتگیری لە مافەكانی كورد بكات لەو دانیشتنانەدا. دەبێت نیشانی بدەین كە ئەحزابێكی جددین و نوێنەرایەتی مافەكانی كورد دەكەین، پشتیوانی لە كورد ئەو كاتە مانا بە خۆیەوە دەگرێت كە لە بەرانبەری دژبەرانی كورددا بكڕێت، حیزبێك قابلی پشتبەستنە بۆ كورد كە نوێنەرایەتیی گەلی خۆی بەم شێوە بكات.
بە بڕوای من كۆمەڵە توانیویەتی ئەو جسارەتە نیشان بدات و نوینەرایەتی خەڵكی خۆیی بكات لە هەموو كۆڕ و كۆبونەوەیەك چ لەگەڵ دنیای دەرەوە و ڕۆژاوا و چ لەگەڵ هێزی ئوپۆزیسیونی ئێرانی. كۆمەڵە هەر لەسەرەتاوە تەعامولی باشی هەبووە لەگەڵ ئوپۆزیسیون و لەگەل دنیای دەرەوەشدا. ئەگەرچی لە دوای درووستبوونی حیزبی كۆمۆنیست پێوەندییەكان تاهات لاوازتر بوون ئەویش لەبەر ئایدیۆلۆیك بوونی پێوەندییەكان بوو لە لایەك و بوونی ئێمە بە رەقیب لەگەڵ حیزبە ئێرانییە چەپەكان لە لایەكی دیكەوە. لە دوای هاتنەدەر لە حیزبی كۆمۆنیستی ئێران و لە ساڵی ٢٠٠٢ كۆمەڵە لە كۆنفرانسی ٨ ی خۆیدا چەند قەتعنامەی جددی هەیە وەك سەنەد: پێكهێنانی بەرەی كوردستانی، ئیتحاد بۆ دێمۆكراسی لە ئێران و درووست كردنی كۆنگرەی نەتەوەكانی ئێرانی فێدڕاڵ، كە كۆمەڵە دامەزرێنەری بوو.
گەڵاڵەی واژۆ كراوی شۆرای دێمۆكراسیخوازانی ئێران یەكێك لەو دەستكەوتانەن كە لەگەڵ چەند گرووپ و تەشەكول و كەسایەتیی سیاسی واژۆ كراوە كە كۆمەڵێك دەسكەوتی هەبووە تا ئێستا لە بزووتنەوەی  سەرتاسەریدا وێنەی نەبووە بۆ نموونە بۆ یەكەم جار ناوی كورد وەك  نەتەوەی كورد لە دەقێكی غەیرە كوردیدا هاتووە، باسی فێدراڵیزم كراوە، فێدرالیزم بە نێو هاتووە و ئەم داواكاریانە تا كاتێك لە چوارچێوەی باس و خواستەكانی خۆت و لەناو كۆڕوكۆمەڵی حیزبی و كوردی قسەیان لێكراوە وەك سەرچاوە دروستە بەڵام كاتێك شێوازی جدی و پراتیكی بە خۆیانەوە دەگرن كە نەیارانی كورد و میلەتانی دیكەی ئێرانی دانیان پێدابنێن ئەو كاتە هەست بە سەركەوتن دەكەم بۆ خەڵكی كورد. 
بنەما و سەرەتایەك بوونی هەیە لە پێوەندیدا و پێویستە ببن و كۆمەڵە ئەو حیزبەیە دەربەست بووە لەپێناو پرەنسیپەكانیدا و حیزبی سیاسی دەبێت گوێ بۆ خەڵك ڕابگریت، ڕاوبۆچونی خەڵك لە ڕاوبۆچونی خۆیی نزیك بكاتەوە بۆ ئەوەی لە دانوستانە سیاسییەكاندا زیاترین خاڵ بۆ خۆی دەستەبەر بكات. بزووتنەوەی كورد بزووتنەوەیەكی داخوازیكارانەیە و تایبەتمەندیی خۆیی هەیە بەڵام هاوكات خاڵی هاوبەشیشی لەگەڵ باقیی بزووتنەوەكاندا زۆرە. لە كۆتاییدا و ئەوەی جێ باس و وەبیرهێنانەوەیە یەكگرتوویی كوردە كە ئیمكانی كەڵكوەرگرتن لە هەلومەرجەكان چ لە ناوخۆ چ لە دەرەوە و چ لە ناوچە و چ لە ئاستی نێونەتەوەیی لەبار و گونجاو دەكات.

PM:05:03:08/07/2018




ئه‌م بابه‌ته 276 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌