ژن و بەشداری لە سیاسەتی ئێران و کوردستان

مێژوی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایەتی، مێژووی سه‌رهه‌ڵدان و سەرکوت کردنە، مێژووی سەرکەوتن و شکستە، مێژووی هه‌وڵی بێپسانه‌وه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات و زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، مێژووی هه‌وڵدانه‌ بۆ یه‌كسانی و دابه‌ش كردنی ده‌سه‌ڵات و رۆڵنواندنێكی سه‌ره‌كیە له‌ كایه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا كه‌ خۆی له‌ داڕشتنی رێساو یاساكانی ژیانی تاک و کۆی كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌. دەکرێت بڵێن مێژوویەک لێوانلێو لەشەڕی ژیان و نەمان.

له‌راستیدا بەدرێژایی مێژوو بەدەستهێنانی ده‌سه‌ڵاتی رەها ترۆپكی هیواكانی تاکی مرۆڤ بووه‌، بۆیه‌ له‌و پێناوه‌دا به‌رده‌وام له‌ شه‌ڕدا بووه‌و ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی هه‌بووه‌ یاساكانی ژیانی به‌قازانجی خۆی و چینی سه‌ربه‌خۆی داڕشتووه‌و ئه‌وه‌ش بێبه‌ش بووه‌ له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌رده‌وام ژێرده‌سته‌یی و چه‌وسانه‌وه‌ی به‌ركه‌وتووه‌.

ژنان یه‌كێك له‌و توێژه‌ی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تین كه‌ كه‌مترین پشكیان له‌ ده‌سه‌ڵات به‌ركه‌وتووه‌ و زیاتر ژێرده‌سته‌و چه‌وسراوه‌ بوون. یاساو رێساكانی ژیان چە نووسراو چ نەنووسراو به‌رده‌وام له‌لایه‌ن پیاوانی ده‌سه‌ڵاتداره‌وە داڕێژراوەو ده‌سه‌ڵات به‌رده‌وام له‌ نێوان پیاوانی چینه‌ جیاوازه‌كاندا ده‌ستاوده‌ست كراوه‌، به‌ڵام ژنان له‌م ئاڵۆگۆڕه‌ی سیاسه‌ت و ده‌ستاوده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵات و یاسادانانه‌دا بێبه‌ری بوون و به‌رده‌وام له‌ سێبه‌ری پیاوانه‌وه‌ راوه‌ستاون، بۆیه‌ پاش تێپه‌ڕ بوونی هه‌زاران ساڵ به‌سه‌ر مێژووی لانیکەم نووسراوه‌ی مرۆڤدا ژنان هێشتا به‌ مۆمێكه‌وه‌ عه‌وداڵی مافه‌كانیانن و هه‌وڵه‌كانیان به‌رده‌وامه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ سێبه‌ره‌و هەنگاو به‌رەو رووناكایی هەڵێنن.

ژنان تا سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م مافی ده‌نگدانیان نه‌بوو به‌و بیانووه‌ی به‌شداری ژنان له‌ ژیانی سیاسیدا په‌یوه‌ندیان له‌ گه‌ڵ ژیانی خێزانی دەپسێنێت. له‌ ئۆرووپاو پاش شۆڕشی فه‌رانسه‌، بزووتنه‌وه‌كانی ژنان بۆ به‌ده‌ست هێنانی مافی یه‌كسانی له‌گه‌ڵ پیاوان سه‌ریان هه‌ڵداو له‌دژی له‌مپه‌ره‌كانی سه‌ر رێگه‌ی به‌شداری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ژنان خه‌باتیان كرد. ئۆلمپ دۆگۆژ نووسه‌ری فه‌رانسه‌وی له‌ ساڵی ١٧٨٩ له‌ راگه‌یاندنی "مافی ژن و هاوڵاتی"دا رایگه‌یاند: "هه‌روا كه‌ ژنان مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ سه‌ریان ببرێته‌ سه‌ر په‌تی سێداره‌ مافی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ به‌سه‌ر مینبه‌ره‌وه‌ سه‌ركه‌ون و قسه‌ بكه‌ن."

بزووتنه‌وه‌ی سیاسی ژنان له‌ وڵاتی ئینگلیس له‌ ساڵی ١٨٦٥ سه‌ریهه‌ڵدا. له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاو له‌ ساڵی ١٨٥٠ژنان كۆنگره‌ی خۆیان بۆ داكۆكی له‌ مافی ده‌نگدان به‌ست. ساڵی ١٨٦٩ جان ئێستوارت میل فه‌یله‌سوفی به‌ناوبانگی ئینگلیسی كتێبكی له‌ ژێر ناوی "دیلایه‌تی ژنان" چاپ و بڵاو كرده‌وه‌و هه‌روه‌ها یه‌كه‌م گه‌ڵاڵه‌ی مافی ده‌نگدانی ژنانی پێشكه‌ش به‌ پارلمانی ئینگلیس كرد. هه‌رله‌و ساڵانه‌دا ده‌یان ناوه‌ندو ئه‌نجومه‌نی سیاسی ژنان له‌ وڵاتانی ئۆرووپا پێكهێنران تا سه‌رئه‌نجام ژنان له‌ ساڵه‌كانی ١٩٠٦ له‌ وڵاتی فینلاند، ١٩١٣ له‌ وڵاتی نوروێژ، ١٩١٥ له‌ وڵاتی دانمارك و ئیسله‌ند، ١٩١٨ له‌ وڵاتی ئاڵمان، ١٩٢١ له‌ وڵاتی سوید و هه‌تا ١٩٢٨ له‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری وڵاتانی ئۆرووپایی مافی ده‌نگدانیان به‌ ده‌ست هێناو وه‌كوو هاوڵاتیەکی هاوشان له‌ گه‌ڵ پیاوان رۆڵیان هه‌بوو له‌ چاره‌نووسی سیاسیدا. بەڵام کوردستانی دابەشکراو هەرگیز مەجالی ئەوەی بۆ نەڕەخساوە کە وەکوو وڵاتێکی سەربەخۆ ئەو قوناغە مێژووییانە ببڕێت و بەناچاری پاشکۆی دەوڵەتانی داگیرکەری تورکیە، سووریە، ئێران و عێراق بووە کە ئەوانیش بە تەرتیب لە ساڵەکانی 1930، 1949, 1963, 1980 ژنان مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا.

به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نیا سه‌ره‌تایه‌كی بچووك بوو بۆ به‌شداری ژنان له‌ كایه‌ی سیاسیداو هه‌وڵه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی ژنان به‌رده‌وام بوو له‌ پێناو نه‌ك مافی ده‌نگدان به‌ڵكوو مافی خۆپاڵاوتنی هاوشان له‌ گه‌ڵ پیاوان بۆ به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی جڵه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی.

به‌ڵام ئیمڕۆ له‌ سه‌دو ده‌هه‌مین ساڵیادی هه‌شتی مارس رۆژی جیهانی ژن، تا چه‌نده‌ ژنانی جیهان و له‌م نێوه‌شدا ژنانی كوردستان له‌ خه‌ونی به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی جڵه‌وی ده‌سه‌ڵات و پشكی هاوشان له‌گه‌ڵ پیاوان بۆ داڕشتنی یاساو پلانداناندا نزیك بوونه‌ته‌وه‌؟

ئه‌مه‌ پرسیارێكی گرینگه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ چاخی به‌جیهانی بوون و سه‌رده‌می ململانێ سوننه‌ت و مودڕنیته‌، به‌شداری ژنان و بوونیان له‌ كایه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا گرینگیه‌كی به‌رچاوی هه‌یه‌و ته‌نانه‌ت پێوه‌رێكی گرینگه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی نرخی گه‌شه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێكدا بەڵام وڵامی ئەم پرسیارە زۆر ئاسان نیه‌.

به‌پێی ڕاپۆرتی رێكخراوی هاوكاری و گه‌شه‌ی ئابووری له‌وڵاتانی رۆژئاوایی و به‌تایبه‌تی له‌ ده‌یه‌ونیو رابردوودا له‌ ٧١وڵاتی گرینگی جیهان ژنان رۆڵی گرینگیان هه‌بووه‌و پۆستی گرینگی وه‌كوو سه‌رۆككۆمار، سه‌رۆكوه‌زیران، سه‌رۆكی حكومه‌ت و سه‌رۆكی پارلمانیان له‌ ئه‌ستۆدا بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێك له‌و وڵاتانه‌دا له‌سه‌دا په‌نجای نوێنه‌رانی پارلمان له‌ ژنان پێك هاتووه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ وڵاتانی رۆژئاوایی هێشتا مه‌ودایه‌كی زۆرهه‌یه‌ بۆ گه‌یشتنی ژنان به‌ یه‌كسانی ته‌واو له‌ دابه‌ش كردنی سەروه‌ت و ده‌سه‌ڵات به‌ڵام له‌ هه‌مانكاتدا له‌مپه‌ره‌ یاساییه‌كانی به‌رده‌م ژنان رۆژ به‌رۆژ كه‌مڕه‌نگتر ده‌بێته‌وه‌و خه‌باتی ژنان له‌ پێناو یه‌كسانی به‌رده‌وامه‌.

به‌ڵام له‌ خۆرهه‌ڵات و به‌تایبه‌تی وڵاتانی ژێرچه‌پۆكی ئیسلامی سیاسی و نوقم له‌ یاساكانی ئایینیدا ژنان كه‌مترین پشكیان له‌ به‌شداری سیاسیدا هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت مافی خۆپاڵاوتنیشیان بۆ پۆسته‌ هه‌ره‌ گرینگه‌كانی ده‌سه‌ڵات وه‌كوو پله‌ی سه‌رۆك كۆمار نیه‌. بۆ وێنه‌ وڵاتی ئێران له‌ كۆی ١٩٣ وڵاتی جیهان پله‌ی ١٧٧ی هه‌یه‌و ته‌نیا ١٧ نوێنه‌ری ژنی له‌ پارلماندا هه‌یه‌. هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای به‌شداری به‌رچاوی له‌سه‌دا هه‌فتای ژنان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی خۆلی پێشووی سه‌رۆك كۆماری له‌ ئێران ته‌نیا سێ ژن( شه‌هین دخت مولاوردی، مه‌عسومه‌ ابتكار، ئیلهام ئه‌مینزاده‌) له‌ ده‌وڵه‌تی رۆحانیدا پله‌یان به‌ده‌ست هێناوه‌ ئه‌وه‌ش نه‌ وه‌كوو وه‌زیر له‌ كابینه‌ی ده‌وڵه‌ت.

"لە ٩ خوڵی پارڵمانی ئێران به‌ هه‌مووی تەنیا ٧٨ ئەندام پارڵمانی ژن هەبوون، لەو ژمارەیە ٢٨ کەسیان زیاتر لە جارێک بوونەتە ئەندامی پارڵمان. واتە تەنیا ٥٠ ژن لە ٩ خوڵی ڕابردوودا بوونەتە ئەندامی پارڵمان. تەنانەت پارڵمانی خوڵی شەشه‌م کە ڕیفورمخوازان لە پارڵمان‌دا زۆرینە بوون و رێژەی بەشداریی ژنان لە دەنگداندا ٦٠% بوو، تەنیا ١٣ ژن بوون بە ئەندامی پارڵمان. بەشداریی ژنانی خۆرهەڵاتی کوردستان لە ١٠ خولی پارڵمانی ئێران‌دا زۆر کەم بووە. واتە لە ١٠ خول تەنیا یەک ژنی کورد له‌ خۆلی پێنجه‌م و شه‌شم وه‌كوو نوێنه‌ری شاری كرماشان ئه‌ندامی پارڵمانی ئێران بووە."*

له‌راستیدا ئه‌وه چاوه‌ڕوانكراوه‌ كه‌ له‌ سیسته‌می داخراوو دژه‌ ژنی كۆماری ئیسلامی ئێران ژنان كه‌مترین پێگه‌ی سیاسی و به‌ڕێوه‌به‌رییان پێی بسپێردرێت و مه‌جالی هاوسانیان له‌ گه‌ڵ پیاوان بۆ بڕه‌خسێی چوونكه‌ یاساو رێساكان دژی ژنان و له‌ قازانجی بڕەودان به‌ سیسته‌می پیاوسالاریدایه‌.

له‌ ده‌ره‌وه‌ی سیسته‌می دژه‌ژنی كۆماری ئیسلامی ئێران، واته‌ له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی كورد بارودۆخی ژنان گەلێک جیاوازتره‌. لە مێژووی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی کوردو بەتایبەتی پاش زەوتکردنی دەسکەوتەکانی شۆڕشی گەلانی ئێران و بەلاڕێدابردنی ئەو شۆڕشە لەلایەن ئایەتۆڵاکانی ئێرانەوە، گەلی کورد پێ نایە قۆناغێکی دیکەی خەبات لەدژی چەوسانەوەو داگیرکاری. لەم قۆناغەدا ژنان بەشێکی گرینگ و جیانەکراوەی ئەو مێژووەن. ژنان بە هاتنەدەرەو لە ماڵ و پەیوەست بوون بە ریزی خەباتی شارو شاخ لەنێو حیزبەکان و بەتایبەتی کۆمەڵە کە ئاڵاهەڵگری یەکسانیخوازی بوو لاپەڕەیەکی نوێیان هەڵدایەوە. ئیتر گەڕانەوەی ژنان بۆ سووچی ماڵ و مناڵداری و کار لە مەزرا ئاسان نەبوو. بوونی ژنانی پێشمەرگەو چەک لەشان، ژنان لە بنەکەو بارەگاکان، لە نەخۆشخانەو قوتابخانەکان، لە کوچەو کۆڵانەکان مژدەی هاتنی سەردەمێکی دیکە بوو. بەڵام لەو هەڵاو گرمەی شەڕو ماڵوێرانی لە کوردستان و هێرشی بەرینی کۆماری ئیسلامی بۆسەر هەموو کوردستان ژنان بیریان لەپێگەی تایبەتی خۆیان نەدەکردەوە، ته‌نانه‌ت ئێستاش سەرکەوتنی خەباتی رزگاریخوازی گەلی کورد لەپێش بەدەستهێنانی مافی یەکسانی ژناندایه‌و زۆرجار وتراوو نەوتراو واده‌رده‌كه‌وێت کە کاری گرینگتر لە مافی ژنان و یەکسانی پێگەی ژن و پیاو لەبەردەماندایە.

ئەگەرچی بەتاقە وشەیەکیش هەڵاواردنی رەگەزی لە هیچ یاساو پەیڕەو پرۆگرامێکی حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستاندا نابیندرێت وهیچ ئەرک و بەرپرسیاریەتیەکی سیاسی و نیزامی و پەروەردەیی به‌ ژنانەو پیاوانە نەکراوە، بەڵام لە هەمانکاتدا رێژەی دابەشکردنی دەسەڵات و بەرپرسیاریەتیەکان لە ئاست ماندووبوونەکانی ژناندا نەبووەو نیە. لە زیاترلە نیوسەدەی رابردوودا یەک سکێرتێری ژن لە نێو زۆرینەی رەهای حیزبەکانی رۆژهەڵاتدا نەبووە. پشکی ژنان لە پلەی سەرکردایەتی و بەڕێوەبەریدا کەمەو جێگەیان لە تەواوی بڕیارە گرینگ و چارەنووسسازەکاندا بەتاڵە.

بۆ وێنە "یه‌که‌م جار له‌ کۆنگره‌ی ۴ی حیزبی دیموکراتی کوردستان له‌ مهاباد یه‌ك ژن وه‌ک کۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌لده‌بژێردرێ. دواتر ناوبراو له‌گه‌ڵ گرووپی حه‌وت که‌سی ده‌که‌وێت و حیزبی دیموکرات تا کۆنگره‌ی ۱۱ هیچ ئه‌ندامێکی کۆمیته‌ ناوه‌ندی ژنی نابێ. له‌ کۆنگره‌ی ۱۱ تا ۱۴دیسان ته‌نیا یه‌ك ژن ده‌بێ که‌ له‌ رێبه‌ریی حیزبی دێموکراتی کوردستان به‌شدار بووه‌. له‌ کۆنگره‌ی ۱۴ و له‌ ساڵی ۲۰۰۷ به‌ملاوه‌ هه‌ڵاواردنی ئه‌رێنی بۆ ژنان به‌کار دێت و ۵ ژن وه‌ک ئه‌ندامی رێبه‌ری حیزبی دێموکراتی کوردستان هه‌ڵده‌بژێردرێن، هه‌روه‌ها سكرتێری رێكخراوی ژنان كه‌ له‌ كۆنگره‌ی ئه‌و رێكخراوه‌یه‌دا هه‌ڵده‌بژێردرێت ده‌بێته‌ ئه‌ندامی جێگری كۆمیته‌ی ناوه‌ندیش."** دیاره‌ ئه‌و هه‌ڵاواردنه‌ش به‌ واتای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ له‌ کرده‌وه‌دا ده‌سه‌ڵاتی ژنان له‌و حیزبانه‌ زیاتر بووه‌ و رێژەی بەشداری ژنان بەردەوام لەباری کەمییەوە لە دابەزیندا بووەو هەڵکشانی بەخۆیەوە نەدیوە. به‌شداری ژنان له‌ ئاستی رێبه‌ری کۆمەڵەشدا زۆر لاواز بووه‌. له‌ سه‌ره‌تای ئاشكرا بوونی خه‌باتی كۆمه‌ڵه‌ هه‌تا ساڵی ٩٠-١٩٨٩ هیچ ژنێك ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی كۆمه‌ڵه‌ نه‌بووه‌و دواتر شەهلا دانشفەر کە لەدایکبووی شاری مەشهەدی ئێرانە وەکوو جێگری کۆمیتەی ناوەندی لە رێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمونیستی ئێران (کۆمەڵە) هەڵدەبژێردرێت. پاشان له‌ ساڵی ١٩٩٣ دیسان تەنیا یەک ژن واتە ناهید بەهمەنی دەبێتە ئەندامی کۆمیتەی ناوندی.

ئەو رێژەیە بەو شێوازە دەمێنێتەوه‌ هەتا کۆنگرەی نۆی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران واتە رەوتی ساغکردنەوەی کۆمەڵە. لەو کۆنگرەیەدا چوار ژن بوون بە ئەندامی کومیتەی ناوەندی و هه‌تا ئێستاش رێژەی ژنان لە کومیتەی ناوەندی كۆمه‌ڵه‌دا لە پەنجەکانی دەستێک تێپەڕناکات. هه‌روه‌ها له‌ سازمانی كوردستانی حیزبی كۆمۆنیستی ئێران(كۆمه‌ڵه‌) له‌ ساڵی ٢٠٠٠ به‌ملاوه‌ ژنان سه‌ره‌تا وه‌كوو راوێژكارو پاشان كومیته‌ی ناوه‌ندی هه‌لبژێردران.

سەرەڕای ئەوەی بەشداری ژنانی کورد لە گۆڕەپانی سیاسەتدا حاشاهەڵنەگرەو مێژووی خۆڕاگری‌و بەرخۆدانی کورد بە بێ ژنان ناکرێت بنووسرێتەوەو وەکوو مەلێک وایه‌ کە بەباڵێک هێزی فڕینی نیە بەڵام ژنان لە ئاستی رێبەرایەتی سیاسیدا جێگایەکی شیاویان نیەو رێکخراوەکانی تایبەت بە ژنانیش هه‌رگیز ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی نابێت دادی نایەکسانی ژنان بدات. ژنان ئەگەر بە بڕوای پۆڵاینی یەکسانیخوازی لە ناوەندەکانی بڕیارداندا جێ پەنجەیان دیار نەبێت‌و نەبنە بەشێکی یەکسان لە بڕیارەچارەنووسسازەکانی گەلی کورد، ئەو بڕیارە ناتەواوەو هەموو رێگاکانی پڕلە هەورازو نشێوی چارەنووسی ئازادی‌ نیشتمان، ئازادی ئەندێشە، دیموکراسی‌و یەکسانی پێی نابڕدرێت. تەنیا پرس کردن بە ژنان بەس نیە، ژنان دەبێت بەشێک بن لە بڕیاردان. پێویسته‌ حزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان نموونەیەکی جیاوازتر لە بەشداری سیاسی ژنان و کەڵک وەرگرتن لە ‌تواناکانی ژنان پیشان بدەن و رواڵەتی پیاوانەی حیزبەکان بەقازانجی یەکسانی جێنده‌رو شایستەسالاری گوڕانی بەسەردا بێت.

سه‌رچاوه‌:

* ژنان و بەشداری لە هەڵبژاردن

** سیستمی پیاوسالاری له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان

تێبینی:

دیاره‌ جێگه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌و دیموكرات، چه‌ندین حیزبی دیكه‌ له‌ گوڕه‌پانی خه‌بات له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بوونیان هیه‌یه‌و ناو نه‌هێنانیان به‌ مانای له‌به‌رچاو نه‌گرتنی خه‌بات و ماندوبوونه‌كانی ئه‌وان نیه‌.



PM:09:06:07/03/2019




ئه‌م بابه‌ته 206 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌