ئایا كۆماری ئیسلامی دەتوانێ خۆی بەرهەم بێنێتەوە؟

ئاوات قوڕەیشی

ڕۆژێك كەسێك كە بۆ قسەی نەستەق لە ناوچەی موكریان بەناوبانگ بووە لە لایەن مەئمورەكانی ئیتلاعاتی كۆماری ئیسلامییەوە دەستبەسەر دەكرێ و تۆمەتی هەوڵدان بۆ ڕووخاندنی كۆماری ئیسلامی دەدەنە پاڵی. ئەویش لە وەڵامدا دەڵێ نازانم بۆ منتان بەو تۆمەت و تاوانە گرتووە! چونكە كۆماری ئیسلامی ڕووخاوە بەڵام وای تێكداوە كەس خۆی ناكاتە ساحێب. كاتێك باسی كۆماری ئیسلامی وەك بایەخەكانی ئەو ڕژیمە دەكەین بێگومان خاوەنی شیكارییەكی واقع بینانە نابین ئەگەر بڵێین كە هەر لە سەرەتاوە ئەو حاكمییەتە بە بێ بوونی پێگەی بەرینی جەماوەری توانیوییەتی پرسی دەسەڵات و سیاسەت و حكوومەت لە ئێران قۆرخ بكات. بەم پێیە، ئەگەر هەنگاوێك زیاتریش بۆ پاش بگەڕێینەوە ناتوانین نكۆڵی لەو بابەتە بكەین كە تەشكیلاتی بزووتنەوەی ئایینیی شێعە لە ئێران لە سەردەمی پاشایەتیدا وەك تەشكیلاتی سیاسی و نهێنی و چالاك و ڕێكخەر لە شارە جیاجیاكان و پێتەختی ئێراندا نەبووە. ناتوانین بڵێین كە بەشی زۆری كەسە سەرەكییەكانی كۆماری ئیسلامی ئەزموونی زیندانەكانی سەردەمی پاشایەتی و بەربەرەكانێی دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەو سەرەدەمە وەك ساواكیان نییە.
لە ڕاستیدا ئاراستەی ئیسلامی شێعە وەك باڵێكی بە هێزی سیاسەت لە قۆناغی زۆر دوورتر لەوانەش لە ئێراندا بووە و دەزگای ڕۆحانییەت پێش هاتنە سەر كاری كۆماری ئیسلامیش دەزگایەكی ناحوكمی بەڵام كاریگەر بووە لە ئاراستە دان بە سیاسەتدا لە ئێران. هەڵوێستی پاشا یەك لە دوای یەكەكانی ئێرانیش لە سەدەی ڕابردوودا سەبارەت بە گەلێك پرس و بابەتی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەموو كات بە شێوەیەك بووە كە گۆشەنیكایەكی سەرەكییەكان بڕیوەتە كاردانەوەی دەزگای مەزهەب و سیما دیارەكانی تەشەیوع چونكە هەمووكات نیگەرانی ئەو پێگە كۆمەڵایەتییە بوون كە ئەم دەزگایە لە ناو جەماوەری خەڵكی كۆمەڵگای ئێراندا بویانە.
ترسی دەزگای پاشایەتی لە دەزگای مەزهەب لە نموونەكانی وەك پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان و تجارەتدا لە سیاسەتی دەرەكی یان پرسی وەك بابەتی مافی دەنگدانی ژنان لە پرسی سیاسەتە ناوخۆییەكاندا بە زەقی دیارە و هەروەها كە چەندە هەموو كاتێك مەترسیی ناڕەزایەتی ئەو دەزگایەیان لە سەر بووە كە مەبادا خەڵك بە دژی حكومەت و لە سەر مەسەلەی لادان لە دین هان بدەن. بەم پێیە، ئەو زەینییەتە كە گۆیا كۆماری ئیسلامی هەر لە ئەزەڵەوە بێ ڕیشە و بێ پێگە بووبێ لە ئێران ناتوانێ لە هەڵسەنگاندنی وەزن و قەبارەی ئێستای ئەو ڕژیمەشدا بە ئاكامێكی شیكارانەی حەقیقیمان بگەیەنێت. ئەو بابەتە كە ئەم رەوتە لە درێژەی تەمەن و مێژوی دەسەڵاتداری چوار دەیەی ڕابردووی خۆیدا كامانە قۆناغی گەشە یان داڕمانی بایەخەكانی خۆی لە كۆمەڵگای ئێراندا تێپەڕاندووە باسێكی جیاوازە لە باسی پێگە و ڕیشە مێژوییەكەی ئەم دەسەڵاتە لە خیاڵدانی خەڵكی بێ شكڵی ئێراندا.
كۆماری ئیسلامی كە هەروەك باسكرا جیا لە قەوارە حكوومەتییەكەی ئیستای، خاوەنی نیزامێكی ئەزرشی و باوەڕی بووە لە نێو ئاستێكی بەرینی خەڵكی ئێراندا هەرچەند ئەوە تەیفی ڕۆشنبیر یان چینی مامناوەندی ئەو كاتەی لە خۆ نەگرتبێ بە نیسبەت چینی خواروی كۆمەڵگای ئێرانەوە یەكجار تەسكتر بووە. ئەم نیزامە ئەرزشییە كە بانگەشەی ڕزگار كردنی كۆمەڵگای ئێرانی دەكرد، لە سەرەتاوە وێڕای لایەنە بەهێزە دینییەكەی خۆی چەند فاكتۆری دیكەش دەخاتە خزمەت دەوام و قەوام دان بە سەیتەرەی خۆی بەسەر پرسی سیاسی و بەڕێوەبردندا لە ئێران كە بریتین لە:
*بانگەشەی پاراستنی ئێران، ئاڵترناتیو بوون بۆ پرسی میللی و ناسیونالیزمی ئێرانی
* بانگەشەی ڕزگاریدەر بوونی دنیایی و خەلاسی لە دەست هەژاری و درووشمەكانی وەك پشتیوانی لە موستەزعەفین و دابەشكاریی عادڵانەی سەروەت
*بانگەشەی دێمۆكراسی و گەڕاندنەوەی دەسەڵات و بڕیار بۆ گەل و سەروەر بوونی جەماوەر و بڕیاری تێكڕایی
* بانگەشەی خزمەتگوزاریی و ئاوەدانی لە وڵاتدا 
و لە كۆتاییدا ئامرازی سەركوتی هەر دەنگێك كە لە چوارچێوەی ڕەسمیی ئەم دەسەڵاتەدا نەبوایە كە كۆی ئەم خاڵانە لە پاڵ لایەنە دینی و ڕزگاریخوازییە ئاسمانیەكەیدا سەرجەم ئایدیۆلۆژییەكی پێك دەهێنا كە بە ئاسانی دەیتوانی جەماوەری ناوشیاری ئەو كاتی ئێران بە گژ تەیفە ڕۆشنبیرییەكاندا بكات یان تەنانەت بتوانێی هەزاران گیانفێدای بە دەروەست بۆ خۆ قوربانی كردن لە مەیدانەكانی شەڕدا بەرهەم بهێنێت. جیا لە كەشی سیاسیی تایبەتی كوردستان، لە باقی ناوچەكانی ئێران كۆماری ئیسلامی شەرعییەتێكی بەهێزی لە ڕای جەماوەردا بەو هۆكارانەی سەرەوە دەستەبەر كردبوو. وەك هەموو نیزامە فاشیستییەكان لە بناغەیان لە ئایدیۆلۆژییە عەوام فریوانەكاندایە و ناوشیاری و نائاگایی كۆمەڵگا وەك دەرفەت دقۆزنەوە، كۆماری ئیسلامیش بە هەمان فورموڵ توانیبوی كە لە وێرانە كولتووری و مەزهەبییەكانی ئێراندا بنجی داكوتێ. بۆیە، لە سەرەتای كارەوە یوتۆپیاكەی كۆماری ئیسلامی لە زەینی كۆمەڵگای ئێراندا، كە خۆی هەڵكەوتەیەكی كاڵ و كرچی ڕۆشنبیری و وشیاریی كۆمەڵایەتی هەبووە بە ئاسانی جێگیر دەبوو و لایەنگرانی ملوێنان كەسیی وەك باوەڕی ڕزگاریبەخش پەیدا دەكرد. كەواتە، وەك هەموو نیزامێكی پاوانخواز و ئایدیۆلۆژیكی فاشیست، كۆماری ئیسلامیش هەنگاو بە هەنگاو بەرەو دیكتاتۆرییەت و پاراستنی بەرژەوەندیی گروپە حاكمەكانی نێو خۆی هەنگاوی هەڵێنا.
پاش تێپەڕینی ساڵەكان هێدی هێدی ئەم ڕاستییە بۆ كۆمەڵگای ئێران و بە تایبەت لایەنگرانی كۆماری ئیسلامی دەركەوت كە ئەم نیزامە شایانی هەنگاو نان بەرەو بەختەوەری خەڵك نییە و تەنانەت جەوهەر و ماهییەتی بە دوورە لە هەرچەشنە قازانج ویستی و بەختەوەری هێنانێك بۆ كۆمەڵگای ئێران. بواری دێمۆكراسی و دەسەڵاتی خەڵك هیچ پێشكەوتنێكی تێدا ڕووینەدا و بگرە لە سەردەمی پاشایەتیش خراپتر دەرچوو. خەڵك لە سەر سەرەتاییترین مافەكانیان كەوتنە بەر زەبری هێزەكانی پاراستنی ئەو ڕژیمە و لە زیندانەكان تووند كران. بواری دینی و باوەڕە ئاینییەكانی خەڵك بە بەرچاوی خۆیانەوە بووە ئامرازی هەڵمژینی خوێنی دەمارە ئابورییەكانی خەڵك و هەژاری و پەتا پێوەندیدارەكانی كۆمەڵگای ئێرانی تەنی. گوتاری پرتوكاو و لە گرێژەنە دەرهاتوی ئیسلامی شێعە بە تێكەڵەیەكی نیمچە سۆسیالیستیەوە لە بەرامبەر شەپۆلەكانی ڕۆشنبیری و گوتارە سەردەمییەكانی دونیادا توانای بە قەناعەت گەیاندنی جیلە تازەكانی نێو ئێرانی نەهێناوە و تەنیا بە زۆر و تەماح وەبەرهێنان خۆی بەسەریاندا دەسەپێنێ. سەردەمی شۆڕشی زانیاری و داهاتنی ئامرازەكانی گواستنەوەی زانیاری و دیجیتاڵ، سنوور و سنوورپارێزە ئایدیۆلۆژیكەكانی ئەو نیزامەی وەك غەیب تێپەڕاند و پرسی سانسۆر و بەرگرتن بە زانیاری دژوار كردەوە. لە بوارە ئیجراییەكاندا گەندەڵی و نابەرپرس بوون و ڕانتخۆری بە بەرچاوی كۆمەڵگای ئێرانەوە كە زۆرینەكە هەژاری لێدراوە، كارەساتی خوڵقاندووە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ئاستی ژیانی خەڵكی دابەزاندووە. بۆیە، بە ئاشكرا كۆماری ئیسلامی لە یەكەم نیگادا و لە حاڵی حازردا بۆ خەڵكی ئێران بە گشتی سەرنجڕاكێش نییە وەك ڕێبازێكی سیاسی و جیهانبینیانە. كۆمەڵگای ئێران و كەلتوری خەڵك و شار و شەقامی، ئەوەندەی كاریگەری لە دەرەوەی ئێران وەردەگرێ، بە هیچ شێوە كاریگەری لە دەزگا تەبلیغی و فكری و ئارمانییەكانی كۆماری ئیسلامی وەك ئایدیۆلۆژیای حاكم وەرناگرێ و تەنانەت كۆماری ئیسلامی بەشێكی زۆر لە وزەی خۆشی تەرخان دەكات بۆ ئەوەی سیمبۆلەكانی كەلتوری دەرەوەی كۆماری ئیسلامی كە كۆمەڵگادا بە خێرایی بڵاو دەبنەوە، لەناو ببات. بە واتایەكی دیكە، كۆماری ئیسلامی بە سەر فیزیكی خەڵكی ئێراندا حاكمە بەڵام زەین و خواستە زەینییەكانی خەڵكی ئێران لای ئایدیۆلۆژییەكەی كۆماری ئیسلامی نییە.
هەرچەندە كە ئەو ڕژیمە وەك هەموو ڕژیمێكی تۆتالیتار كە سەرجەم ئامرازەكانی وەك ناوەندەكانی زانست و فكر و میدیای بەدەستە، هەوڵ دەدات كە نوخبە لە چەشنی خۆی و بۆ ئامانجەكانی خۆی بەرهەم بێنێتەوە و وجودی خۆی دووپات و چەند پات كاتەوە، بەڵام ڕاستی ئەوەیە كە ئەم هەوڵانەی ئەو ڕژیمە لە بەرامبەر بەرینایەتیی ناڕەزایەتی و بەدناوییەكانی خۆیدا لەناو كۆمەڵگا و تونییەتی ئەو كۆمەڵگایە بۆ دەرباز بوون لە جیهانی ئەندیشە و نەزەر و فكر و فەلسەفە و ئایدیۆلۆژی كۆماری ئیسلامیدا بڕ ناكات. ڕێژەی توانای كۆماری ئیسلامی بۆ خۆبەرهەم هێنانەوە ڕاستەوخۆ گرێدراوە بە ڕێژەی توانای گوتاری ئەو حاكمییەتەوە بۆ قەناعەت پێ هێنانی خەڵك و نوخبە لە هەموو بوارەكاندا. مادام كە كۆماری ئیسلامی ئەو توانایەی نەماوە كە گوتارێكی نۆژەن و عەقڵانی لە سەردمی ئێستادا بخاتە بەر دیدەی دەرەكی و ناوخۆیی و هەردەم لەم بوارەدا لە پاشەكشەدایە، هێدی هێدی بووەتە حاكمییەتێكی زۆردار و بێ گوتار.
كاتێك سیستمێكی سیاسی و بەڕێوەبەرایەتیی كۆمەڵگا، دەگاتە ئەو ئاستە و تەنیا وەك هێز و فیزك دەمێنێتەوە، بە جێگای گوتار ساز كردن و هەوڵدان بۆ شەرعییەتی عەقڵانی و جەماوەری، دەستەوداوێنی تاكتیكە كاتییەكانی بەڕێوە بردن و قوڵف و بەندە ئیجراییەكان دەبێت لە ڕێگای هاوبەرژەوەندەكانییەوە كە ئەم شێوازە دوور یان نزیك، سەرەنجام بڕ ناكا و توشی گرفتە تایبەتەكانی خۆی دەبێ. وەها نیزامێك ناتوانێ خۆی بە مانای جیهان بینی و تەكسیر بوونەوە و خۆ تازە كردنەوە لە قۆناغە پڕگۆڕانكارییە جیاوازەكاندا بەرهەم بهێنێتەوە.


PM:09:20:11/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 245 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌