دەوری ئێران لە هاوسەنگیی سووریەدا

سۆران سەلیمی

ڕۆژی ٢٧ی ئۆكتۆبر لە ستانبۆلی توركیا كۆبوونەوەیەكی لووتكە بە بەشداریی سەرۆك كۆمارانی توركیە، ڕووسیا و فەڕانسە و هەروەها گەورە ڕا‌وێژكاری ئاڵمان، ئانگێلا مێركێل، بۆ تاوتوێ‌كردنی دوایین بارۆدۆخی سووریە بەڕێوە چوو. تەوەرە سەرەكییەكانی ئەو كۆبوونەوەیە درێژەدان بە "ئاگربڕ"ی پارێزگای ئیدلیب، داڕشتنی یاسای بنچینەیی نوێ بۆ سووریە و پرسی ئاوارەكان بوو. لە كۆتایی كۆبونەوەكەشدا ڕاگە‌یندراوێك بڵاو كرایەوە كە جەخت لەسەر پاڕاستنی ئاگربڕ و پێكهێنانی لێژنەیەك لە هەموو حیزبە سیاسیەكان بۆ داڕشتنی یاسای نوێی سووریە تا كۆتایی ئەمساڵ و هەروەها ڕەخساندنی هەلێك بۆ گەڕانەوە ‌و نیشتەجێ‌بوونی پەنابەرانی سووری لە زێد و موڵكی خۆیان دەكات. خاڵی جێگای سەرەنجی ئەو كۆبوونەوەیە بەشدارنەكردنی ئێران بوو لە دانیشتنەكەدا، وڵاتێك كە جێگە پەنجەی لە ڕەوتی ڕووداوەكان و قەیرانی ٧ ساڵی ڕابردوو زەقە و بەشداری‌نەكردنی بەرپرسانی ئەو وڵاتە لە كۆبوونەوەیەكی لەو شێوەدا جێگای پرسیارە و گومانی زۆری لێ‌دەكەوێتەوە. سەبارەت بەم پرسە دەتوانین ئاماژە بە دوو خاڵی سەرەكی بكەین: یەكەم، ڕوونە هەموو ئەو یاریكەرانەی ساحەی سیاسیی سووریە_ واتە هێزە ناوچەیی و جیهانیەكان_ گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی دەبێت هێدی هێدی لە ڕۆڵی كۆماری ئیسلامی كەم بكرێتەوە. تەواو ناوەندەكانی بڕیاردەر لەو ڕاستیە ئاگادارن كە ئامانجی سەرەكیی تاران لە بوونی لە سووریە و سەرف‌كردنی دەیان ملیارد دۆلار لەو قەیرانەدا نزیك‌بوونەوە لە سنوورەكانی ئیسراییل و پڕچەك‌كردنی میلیشیاكانی سەر بە خۆیە تا لەو ڕێگاوە هاوكێشەكانی نێوان خۆی و ئیسراییل بە قازانجی خۆی بگۆڕێت. ئەوەش لە كاتێكدایە كە ئیسراییل وەك وڵاتێك كە خاوەن پشتیوانیەكی بەهێزی نێودەوڵەتیە بێدەنگ دانەنیشتووه ‌و چ بە كەڵك‌وەرگرتن لە ئامرازی دیپلۆماتیك و چ دەستێوەردان و دژكردەوەی ڕاستەوخۆی سەربازی، بەرەنگاری ئێران بووە و مافی خۆی بۆ پاڕاستنی ئاسایش و سەروەریی خۆی بەكار هێناوە. هەموو دەوڵەتانی بڕیاردەر لە قەیرانی سووریەدا باش دەزانن كە مانەوەی هێزی سەربازیی كۆماری ئیسلامی نەك پێش بە سەقامگیریی ئەو ناوچە دەگرێت كەچی بە پێچەوانەوە دەتوانێت ئاگری شەڕێكی دیكەی ناوچەیی گەش بكات كە زۆر قورس‌تر لەوەی سووریە دەبێت. دڕووشمی لەناوبردنی ئیسراییلیش كە لووتكەی سیاسەتی دەرەكیی تارانە پاساوێكە بۆ هەموو نیگەرانیەكانی ئیسراییل، ئەوەش لە كاتێكدایە كە لە ماوەی ٧ ساڵی ڕابردوودا ئێرانیەكان بە كەڵك‌وەرگرتن لە قەیرانی سووریە و ئەو بشێویەی لەو ڵاتە لە ئارادایە هەزاران مووشەك و چەك و چۆڵی سووك و قورسیان ڕەوانەی سنوورەكانی ئیسراییل و تەنانەت ناو خاكی لوبنان كردووە و ئەوەش ئەو مەترسیەی هێناوەتە ئاراوە كە لە بارودۆخێكی نەخوازراو یان كاتێك كە گوشارەكانی سەر ئێران بگاتە ئاستێكی ڕووخێنەر، تاران بە هێڕش‌كردنە سەر ئیسراییل و لە ڕێگای میلیشیاكانیەوە بیەوێت هەموو سەرنجەكان بۆ شوێنی دیكە بگوازێتەوە، ئەوەش بە مانای هەڕەشەیە لە ئاسایشی ئیسراییل لە هەنگاوی یەكەم و هەڵگیرسانی شەڕێكی دیكەیە لە ناوچەكە كە دەتوانێت ئاسەوارەكانی بەتایبەت لەسەر پڕۆسەی ئاشتیی ئیسراییل_ عەرەب زۆر وێرانكەرتر بێت لەو قەیرانەی ئێستای سووریە، بۆیە وڵاتانی خاوەن بڕیار هەموو هەوڵی خۆیان خستووتە گەڕ كە لە ڕۆڵ و نفووزی ئێران لە سووریە و بە تایبەت لە ڕووی سەربازییەوە كەم بكەنەوە. دووهەم، بە گوتەی یەكێك لە لێكۆڵەڕانی كاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نیشتەجێی لە ئاڵمان، "ئەگەر سەرنج بدەینە بەرژەوەندیی هەر یەكە لەو چوار وڵاتە بەشدارەی كۆبوونەوەكەی ستانبۆڵ، بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە خواست و بەرژەوەندیەكانی تاران لەگەڵ هیچ یەك لەو وڵاتانە و تەنانەت ڕووسیادا یەك ناگرێتەوە. كەواتە، ڕوونە ئەو چوار وڵاتە بەشداریی ئێران لە كۆبوونەوەیەكی لەو شێوە زۆرتر بە موزاحم دەبینن. ئۆرووپاییەكان و توركەكان زۆرتر نیگەرانی پرسی ئاوارەكانن لە كاتێكدا كە ئێران لەو پرسە هیچ بەرژەوەندی یان نیگەرانیەكی نییە. توركەكان دەخوازن بە پاڕاستنی ئیدلیب جێگەپێی خۆیان لە ڕەوتی ڕووداوەكان و داهاتووی سووریەدا قایم بكەن، بەتایبەت بۆ بەرەنگاربوونەوە دژی كوردەكانی ڕۆژاوا و لەو ڕوانگەوە ئێران تەنیا سەرئێشە دەبێت بۆ توركەكان". ڕووسەكانیش دەیانەوێت لەو قەیرانە بە زووترین كات و بە دەستكەوتەوە دەرباز بن لە هەمان كاتیشدا دۆستایەتیی خۆیان لەگەڵ ئیسراییل بپارێزن، ئەوەش لە كاتێكدایە كە بەرژەوەندیی ئێرانیەكان ڕێك بە پێچەوانەی ئەو خەونەی ڕووسەكانە. جگە لەوەش هەر چوار دەوڵەتی بەشدار لە كۆبوونەوەكە باش دەزانن كە هەڵوێستی كۆماری ئیسلامیی ئێران هەمان بۆچوون و هەڵویستی دەوڵەتی بەشار ئەسەدە، لا‌نیكەم لە پرسی ئیدلیب و یاسای داهاتووی وڵاتدا.
ئەگەرچی شەڕ لە سووریە بەرەو داكشانە بەڵام ئێستایش بە دڵنیاییەكی تەواوەوە ناتوانین داهاتووی قەیرانەكە پێشبینی بكەین بەڵام ڕوونە كە بەتایبەت هەڵویست و سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی لەهەمبەر ئیسراییل و نەخشەی تاران بۆ گواستنەوەی بەرەكانی شەڕ بۆ سنوورەكانی ئیسراییل و هەروەها دڕووست‌كردنی هیلالی شیعە وایكردووە كە تەنانەت هاوپەیمانەكانی بگەنە ئەو قەناعەتەی چیدیكە بوونی ئێران لە سووریە خەسار و زەرەری زۆرترە تا قازانج و دەتوانێت خەسارێكی گەورە لە بەرژەوەندیەكان و پێگەی ڕووسەكان لە ناوچەكە بدات. بەم پێیە، پێ‌دەچێت دۆڕاوی یەكەمی قەیرانی سووریە هەمان كۆماری ئیسلامی بێت كە لەسەر دەستی خەڵكی ئێران ملیاردها دۆلاری سەرفی یارمەتی بە دەوڵەتی بەشار ئەسەد كردووە.


PM:10:13:05/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 75 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌