چەند تێبینیەك لەسەر ئێستا و داهاتووی سووریا

سۆران سەلیمی

هەشتەمین خولی دانیشتنەكانی "ژنێڤ" سەبارەت بە پڕۆسەی ئاشتی لە سووریە بەڕێوەچوو و دیسان بێئەوەی كە دەرەنجامێكی پۆزێتیڤی بەرچاوی لێبكەوێتەوە كۆتایی پێهات، ئەگەرچی دوو گۆڕانكاریی جیاواز لەم خولە داهاتە ئاراوە: یەكەم، بەشداریی هابەشی هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆن و دووهەم، بەشداریی بێمەرجی هەر دوو لایەن، واتە گرووپە ڕ‌كابەرەكان قبووڵیان كرد لەم خولەی دانوستان باسی چارەنووسی "بەشار ئەسەد" نەكرێت كە ئەوەش گۆڕانكاریەكی بنەڕەتیە لە ڕەوتی ڕووداوەكاندا. ڕوونە كە ئەو گۆڕانە لە خواستی ئۆپۆزیسیۆنەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەركەوتنەكانی سوپای دەوڵەتی دەمێشق‌ لەسەر عەرز كە ئەوەش بە یارمەتی هەمە لایەنەی ئێران و ڕووسیە مسۆگەر بووە. بەهەرحاڵ‌ لە ٧ خولی پێشووی كۆبوونەوەكانی ژێنێڤدا هۆكاری سەرەكیی بێ ئاكام بوونیان خواستی ڕ‌كابەران بۆ نەمانی بەشار ئەسەد لە دەسەڵات و تەنانەت بەشدار نەبوونی لە دەوڵەتی كاتی و گواستنەوە بووە كە لانیكەم لەم خولەدا ئەو باسە نەكەوتە ئەجێندای وتووێژەكانەوە.
ئەوەیكە گۆڕانكاریەكی بەرچاو لە عەرزی واقێعدا هاتووتە ئاراوە جێگای حاشاكردن نیە، بەڵام ڕاستیەكەی ئەوەیە كە زۆر ئاسان نیە ئۆپۆزیسیۆن ڕازی بە مانەوەی بەشار ئەسەد لە دەسەڵاتدا بێت تەنانەت دەنگۆی ئەوە هەیە چەند كەسایەتیەكی بەرچاو لەو لایەنەدا پێش دەستپێكی دانیشتنەكانی ژنێڤ دەستیان لە كار كێشاوهتەوە‌ كە هۆكارە سەرەكیەكەی، بەپێی سەرچاوەكان، دەگەڕێتەوە بۆ پرسی مانەوە یان نەمانەوەی بەشار ئەسەد‌ لە دەسەڵات و بەشداریكردنی ناوبراو لە دەوڵەتی كاتیدا‌، كە هەڵبەت تا ڕادەیەكی زۆر ئەو خواست و هەڵویستە جێگای قبووڵه ‌و ناكرێ دوای ٧ ساڵ شەڕ و ماڵوێرانی و سەدان جینایەتی حكوومەتی بەعس ئێستا چاوەڕوان بین خواستی بنەڕەتی ناڕازیان پشت گوێ بخرێت. بەڵام كێشەكە هەر بەمەش كۆتایی پێ نایت، ئەگەرچی ڕووسەكان ئێستا یاریزانی سەرەكیی ئەو قەیرانەن بەڵام چەندین دەوڵەتی دیكەش لەو گۆڕەپانەدا ئامادەن و هەركامەیان بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان هەیە و بەو ئاسانیە دەستبەرداری نابن. بۆ وێنە توركیە كە لەماوەی ٧ ساڵی ڕابردوودا زۆرترین باری ئابووری و مرۆیی ئەو قەیرانە لەسەر شانی بووە و بە ملیۆنان خەڵكی ئاوارەی سووری یان لەو وڵاتە نیشتەجێ بوونە یان لە ڕێگای توركیەوە ڕەوانەی ئۆرووپا كراون، ئێستاش حەشیمەتكی زۆر هەر لە توركیە نیشتەجێن، ئەوەش لەكاتێكدایە كە ئەو بەشەی لە ئۆپۆزیسیۆن كە هاوپەیمانی ئانكاران، چاوەڕوانی ئەوە دەكەن كە توركەكان تا سەر پاڵپشتیان لێبكەن و لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان ئەجێنداكەیان نەگۆڕن. لەم نێوانەدا پرسی كورد و هێزەكانی "پ.ی.د"ەش بەشێكی بەرچاوی هاوكێشەكانی تەرخان كردووە بە خۆی، لە كاتیكدا ئەو هێزە لەلایەن ئامریكاوە پاڵپشتی دەكرێت و تەنانەت پێوەندیەكی باشیان لەگەڵ ڕووسەكان هەبووە بەڵام دژایەتیی هەمەلایەنەی توركیە لەگەڵ هەرجۆرە بەشداربوونێكی فەرمی ئەو لایەنە لە داهاتووی سووریە و بەتایبەت پرسی دامەزرانی هەرێمێكی ئۆتۆنۆم بۆ كوردەكان وایكرد كە مۆسكۆ بە پێچەوانەی خواستی خۆی ڕازی بوو لە بەشداریی نوێنەرانی پ.ی.د لە كۆبوونەوەی داهاتووی "سووچی" پاشگەز ببێتەوه ‌و بە ئاشكرا ڕایگەیاند كە لەبەر دژایەتیی تووندی توركەكان لەگەڵ ئەو بابەتە دەبێت پێكهاتەی  لێژنەی نوێنەرایەتیی كوردەكان بگۆڕدرێت و لایەنەكانی جگە لە پ.ی.د دەتوانن بەشداری لەو كۆبوونەوەدا بكەن. ئەوەش لە كاتێكدایە كە توركەكان زۆر ڕاشكاوانە ڕایانگەیاندووە كە پێویست بكات بە تەواوی هێزەوە لەشكەركەشی دەكەنە سەر ڕۆژئاوای كوردستان ناهێڵێن هێزەكانی پ.ك.ك لەوێ دەسەڵاتیان مسۆگەر ببێت. ئەگەرچی تاوەكوو ئێستا ئامریكا و ڕووسیە ڕازی بەو پڕۆژە نین و لەو باوەڕەدان كە كوردەكان وەكوو پاڵەوانی شەڕ دژی داعش شیاوی ئەوە‌ن كە مافەكانیان دەستەبەر بكرێت، بەڵام بێگومان لە كۆتاییدا ئەگەری ئەوە هەیە كە ئەو دوو لایەنە لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان لەو هەڵویستە پاشگەز ببنەوە، ئەوەش لەبیر نەكەین كە ڕووسیە بۆ كورتكردنەوەی دەستی ئامریكا لە سووریە پێویستیەكی زۆری بە توركیە هەیە و بۆ گەیشتن بەو ئامانجە ناچارە هەندێك لە داخوازیەكانی ئانكارا مسۆگەر بكات، ڕوونە خواستی ئانكاراش نەهێشتنی دەسەڵاتی كوردیە لە ڕۆژئاوای كوردستان، هەمان ئەجێندای كۆماری ئیسلامی لە باشووری كوردستان.
لەلایەكی دیكەوە كۆماری ئیسلامی لایەنێكی كاریگەری ئەو هاوكێشە بووە، بێگومان هاوكاریە سەربازی و ئابووریەكانی تاران یەكێك لە هۆكارەكانی مانەوەی بەشار ئەسەد بووە، ئێران جگە لە بەشداریی ڕاستەوخۆی لەو قەیرانەدا هەزاران ئەندامی حیزبۆڵڵای لۆبنان و سەدان شارۆمەندی شیعەی ئەفغانی هەناردەی سووریە كرد كە بەشداریەكی كاریگەریان هەبوو لە گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لەسەر عەرزدا، لەلایەكی دیكەوە‌ بەپێی سەرچاوەكان ئێران لە ماوەی ئەم ٧ ساڵەدا نێزیك بە ١٠ ملیارد دۆلاریان یارمەتیی دەمێشقی كردووه، ئەویش لە كاتێكدا كە ئابووریی ئێران لە قەیرانێكی ڕوو لە داڕمانه ‌و لەماوەی ٣٨ ساڵی ڕابردوودا هەرگیز خەڵكی ئێران دۆخێكی ئابووری وەها دژواریان ئەزموون نەكردووە و گرانی و بێكاری بەرۆكی بەو خەڵكە نەگرتبوو. لە هەلومەرجێكی وادا كۆماری ئیسلامیی ئێران بە هەموو شێوەیەك یارمەتیی دەوڵەتی بەشار ئەسەدی داوە كە ناوبراو وەكوو گرنگترین هاوپەیمانی خۆی لە هەرێمەكە بپارێزێت، بۆیە بەو ئاسانیە ڕازی نابێت واز لە بەرژەوەندیەكانی خۆی بێنێت، خەونی دامەزراندنی "كەوانەی شیعە" كە ٤ دەیەیە تاران هەوڵی بۆ دەدا و هەموو سامان و سروەتی وڵاتی بۆ گەیشتن بەو ئامانجە تەرخان كردووه،‌ ئەوەندە ئێستا گەیشتووتە قۆناخی كۆتایی خۆی كە چاوەڕوان ناكرێت ئێرانیەكان بەو ئاسانیە دەستبەرداری بن و باش دەزانن ئەگەر لە قەیرانی سووریه ‌و دوای ئەو هەموو تێچووە گەورە ئابووری، مرۆیی و سیاسیە ئەگەر بەرژەوەندیەكانیان دەستەبەر نەبێت ئەوا تووشی شكستێكی یەكجارەیی دەبن، بەتایبەت ئەوەیكە كۆماری ئیسلامی لەو باوەڕەدایە كە بە هەژمۆنی بەسەر عێراق، سووریه ‌و لۆبنان دەتوانێت بەرەكانی شەڕ ڕاستەوخۆ بگوازێتەوە بۆ سنوورەكانی ئیسراییل و ئەوەش واتە "قووڵایی ستراتێژیك" كە دەتوانێت لە داهاتووی هاوكێشەكاندا، یارمەتیدەری سەرەكی بێت بۆ ئەوان، ئەگەرچی ئەوە بە مانای پێداگریی هەتاهەتایی ئێرانیەكان نیە لەسەر مانەوەی بەشار ئەسەد، بەڵكوو كۆماری ئیسلامی تەنیا خوازیاری مانەوەی خۆی لە قووڵایی خاكی سووریه ‌و دەستپێگەیشتنی ڕاستەوخۆیە‌ بە سنووری لۆبنان لە ڕێگای خاكی سووریەوە، جا ئەو ئامانجە بە هەرشێوەیەك دەستەبەر ببێت گرنگیەكی ئەوتۆی نیە. ڕاستیەكەی ئەوەیە كە بەشار ئەسەد بڕیاردەری سەرەكیی ئەو قەیرانە نییە، بۆیەش دەسەڵاتی سووریە هەموو هەوڵی خۆی دەدات كە لە دانوستانەكان بە هیچ شێوەیەك پرسی دەست لەكاركێشانەوەی ئەسەد نەكەوێتە‌ ئەجێنداوە، لەبەر ئەوەیكە باش ئاگادرن كە قبووڵكردنی ئەو پرسە بە مانای بەهێزبوونی ئەگەری ڕێككەوتنی لایەنەكان دەبێت و ئەوەش واتە ڕووخانی حكوومەتی ئێستا كە ٧ ساڵە بە هەموو شێوەیەك و بە ٥٠٠ هەزار قوربانی هەوڵی داوە بەر بەو پێشهاتە بگرێت.
بەڵام خاڵێكی گرنگ كە چارەسەری قەیرانی سووریە دژوارتر دەكات ٧ ساڵ شەڕی ناوخۆییە، هەر دوو لایەن بە تایبەتی هێزەكانی سەر بە بەشار ئەسەد لەو ماوەدا ئەوەیكە تاوانی دژە مرۆڤایەتە كردوویانە، نیو ملیۆن كەس قوربانی شتێك نیە كە بە ئاسانی لە بیر بكرێت، وێران بوونی هەموو ژێرخانە ئابووری و مرۆییەكانیش دەبێت بەو كارەساتە زیاد بكەین، واتە جگە لەوەیكە لە كردەوەدا وڵاتێك بە ناوی سووریە بوونی ڕاستەقینەی نەماوە لە ڕووی دامەزراوەی ئابووری، تەكنیكی و ئەوەی پێوەندیی بە شارستانیەتی ئەمڕۆوە هەبێت لەلایەكی دیكەشە دووبەرەكیەكی قووڵ و ڕەنگە هەتاهەتایی لە نێوان پێكهاتەكانی ئەو وڵاتە و برینێك لە سەر جەستەی كۆمەڵگا درووست بووە كە ناكرێت چاوپۆشی لێ بكرێت. بۆ نموونە، عەلەویەكان ئەگەرچی نە هەموویان بەڵام زۆرینەیان لەم ٧ ساڵەدا پشتگیریان لە دەسەڵاتی ناوەندی كردووە، زۆرێك لە كریستانەكان و دۆرووزیەكانیش بەهەمان شێوە لە ترسی دەسەڵاتی ئیسلامیەكان زۆرتر لایەنگری دەسەڵاتی بەشار ئەسەد بوونە، ئەوە لە كاتێكدایە كە سووننەكان تەنیا بەرەی ڕ‌كابەری سەرەكیی ڕژیمی بەعسن كە هەڵبەت زۆرینەشن و چیدیكە ئامادە نین حكوومەتی كەمینەی بنەماڵەی عەلەویی ئەسەد قبووڵ بكەن. پێكهاتەیەكی دیكەی ئەو كۆمەڵگایە كوردەكانن، لایەنێك كە تا پێش قەیرانی ٢٠١١ هیچ چەشنه ‌و هیچ جۆرە مافێكیان نەبوو، دوای ئەوەی كە توانین بە جۆرێك بە ڕەزایەتی حكوومەتی ناوەندی هەرێمێكی ئۆتۆنۆم بۆ خۆیان ساز بكەن ئێستا لەگەڵ چەند بەربەستی سەرەكی بەرەوڕوون. یەكەم، دژایەتیی هەتا سەر ئێسقانی ئانكارایە لەگەڵ بەهێز بوونی لایەنی كوردیە كە دەرەنجامەكەی لە ڕاگەیاندنی بەرپرسانی ڕووسیە لەمەڕ كۆبوونەوەكانی "سووچی" دیار و ڕوونە. لەلایەكی دیكەوه،‌ هێزەكانی ئۆپۆزیسۆنی سووننە بە هەموو شێوەیەك دژی خواستەكانی كوردن بۆ بونیاتنانی دەوڵەتێكی فێدڕاڵی لە داهاتووی سووریهدا ‌و بە هیچ شێوەیەك دان بە مافی كورد وەكوو نەتەوەیەكی خاوەن خاك دانانن، ئەوەش لە كاتێكدایە كە بە سەرنجدان بە ئەزموونی باشووری كوردستان پێدەچێ كۆماری ئیسلامی لە ڕۆژاواش بە هەموو شێوەیەك بەر بە سەقامگیری و دامەزرانی دەوڵەتێكی لانیكەم ئۆتۆنۆم لەو بەشەی كوردستان بگرێت، بەمەشەوە نابێت ئەوە لەبیر بكەین كە دەوڵەتی ناوەندیش تاكوو ئەم ساتە بە فەرمی دانی بە دەسەڵاتی كوردی لە ڕۆژاوادا نەناوە و ئەگەری ئەوە هەیە گەر قەیرانی سووریە بە هەر شێوەیەك چارەسەر بكرێت دەسەڵات هەوڵی خۆی بدات بۆ داگیركردنەوەی دووبارەی ئەو بەشەی لە كوردستان، ئەوەش لە كاتێكدایە كە كورد ئەمجارە ئامادە نابێت بگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش ٢٠١١ و ئێستا ئەزموونی شەڕی مۆدێڕنی هەیە لەبەرامبەر داعش و بێگومان پڕچەكترە لە چاو جاران. ڕەنگە گەر ڕووسەكان لە دووهەم ساڵی قەیرانەكهدا‌ دەستێوەردانیان بكردایەت یان گوشاریان بخستایەتە سەر هەر دوولایەن و بەریان بەو كاولكاریە بگرتایەت، ئێستا دەكرا داهاتوویەكی ڕوون بۆ سووریه ‌و قەیرانەكەی ڕەچاو بكەین، بەڵام بەو كارەساتە ٧ ساڵەیە و ئەو ڕەق و قینە كە لە نێوان پێكهاتەكانی كۆمەڵگاوە ساز بووە گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی بەربڵاو و سەقامگیر ئەگەرچی نامومكین نا بەڵام زۆر دژوارە و بە شێوەیەك سووریە بووە بە سێ هەرێمی جیاواز؛ سێ هەرێم كە بارۆدۆخی ئێستای عێراق وەبیردێنێتەوە كە لە كردەوەدا و بە هەموو هێزی دەسەڵاتی ناوەندیەوە، لە باری دەروونی و ڕاستیەكانەوە سێ هەرێمی تەواو جیاواز درووست بووە.
گومانی تێدا نیە كە قەیرانی سووریە بەبێ ڕێككەوتنی دەرەكی چارەسەر نابێت و سەیرە كە هەر دوو لایەن واتە حكوومەت و ئۆپۆزیسیۆن باش دەزانن كە ئەوان خەریكی شەڕی وڵاتانی دەرەوە لەسەر خاكی خۆیان دەكەن، ئەگەرچی هۆكاری سەرەكیی شۆڕشی گەلانی سووریە دەرەكی نەبوو، بەڵام ڕوونە بەداخەوە هێدی هێدی خواستی بنەڕەتی ئەو شۆڕشە بە لاڕێدا برا و شەڕەكە بووبە ڕ‌كابەری و شەڕی نێوان هێزە ناوچەیی و جیهانیەكان و ئێستاش بێگومان بەبێ بڕیاری ئەوان و بەتایبەت ڕووسیە ناتوانن چاوەڕوانی چارەسەر بین. ڕەنگە ئەگەر كورد هۆشیاریی سیاسیی هەبێت، لەم نێوانەدا تەنیا براوەی ئەو قەیرانە بێت كە ئەوەش بە سەرنجدان بە دژایەتیی زۆربەی یاریزانانی ئەو هاوكێشەیە زۆر دژوار دێتە بەرچاو. ڕەنگە لە كۆتاییدا فاكتەری سەرەكی بۆ شێوەی چارەسەریی ئەو قەیرانە "ئاسایشی نەتەوەیی ئیسراییل" بێت، فاكتەرێك كە تەنانەت ڕووسەكانیش ئێستا بەلایانەوە گرنگە و ناتوانن بە ئاسانی هەر ڕێككەوتنێك كە ئەو پرسە بخاتە مەترسیەوە قبووڵ بكەن.



PM:11:59:09/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 319 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌