پێناسەکانی توندووتیژی و وەستانەوە بەرامبەر توندووتیژی


رۆژی ٢٥ نۆڤامبەر وەک رۆژی وەستانەوە بەرامبەر بە توندووتیژی دیاری کراوە، بۆ باس کردن لەم رۆژە باشتر وایە بزانین توندووتیژی چییە؟ پێناسەکانی چییە و چ رێگایەک هەیە بۆ وەستانەوە دژی توندووتیژی. لەم روانگەوە دەتوانین باس لەم چەمکە بکەین و مێکانیزمە گونجاوەکان بگرینە بەر بۆ وەستانەوە دژی توندووتیژی.

توندوتیژی چییە؟

ئەو كاتەی باس لە چەمكی توندوتیژی دەكرێ‌، كێشەیەكی گەورە دێتە پێشەوە ئەویش ئەوەیە تا ئێستا پێناسەیەكی كۆنكرێت و دیاری كراو لە توندووتیژی نەدراوە بە دەستەوە، بەشێك لە كۆمەڵناسان و دەروونناسان لەوانە گێڵز و ستراوس توندوتیژی بە هەڵسووكەوتێكی مەبەستدار دەزانن كە خەساری جەستەیی و دەروونی هەیە بۆ سەر تاك . بە شێوەیەك دەتوانین بڵێین توندووتیژی چەند جۆری هەیە كە بە 2 پۆلین بەندی دەكرێن.

1- توندووتیژی جەستەیی 2- توندووتیژی دەروونی

توندووتیژی جەستەیی بە هەر جووڵە و حەرەكەت دەوتری كە بە شێوەی فیزیكی كاریگەری هەیە لە سەر بەرامبەر. وەك شكاندنی شوێنێك. سوورەوە بوون، بریندار بوون یان هەر جۆرە نیشانەیەكی تر. لەم جۆرە توندووتیژییەدا ئاسەوارەكانی توندووتیژی بە تەواوی دیارە و ئەو كەسەی رووبەڕووی توندووتیژی بۆتەوە دەتوانێ‌ بە چوونە بەردەم یاسا ، سكاڵا دژ بە كەس یان گرووپی توندووتیژ بەرز بكاتەوە.

جۆرێكیتری توندووتیژی ، كە بە رواڵەت هیچ نیشانەیەكی نییە ، توندوتیژی دەروونییە. سووكایەتی پێ كردن. جنێو دان. توانج خستن لەو جۆرە توندووتیژییە دەروونیانەن كە كاریگەری دەروونی قوڵیان هەیە لە سەر بەرامبەر و لە هەمانكاتیشدا سەلماندنیان لە بەردەم ناوەندە بڕیاردەرەكاندا ئەستەمە.

هۆكارەكانی توندووتیژی

ئەو كاتەی باس لە توندووتیژی بەرامبەر بە ژنان دەكرێ‌، دەتوانین بڵێن كۆمەڵێك هۆكاری سەرەكی لە پشت ئەم دیاردەوە. یەكەم هۆكار : سیستەمی باوك سالارییە. سیستەمی باوك سالاری و كولتووری بەرهەم هاتووی ئەم سیستەمە دەتوانین بڵێین لە زۆربەی زۆری وڵاتانی جیهاندا یەكێك لە گەورەترین هۆكارەكانی توندوتیژیە دژ بە ژنان. لە چوارچێوەی ئەم كولتوورەدا تەنانەت بەشێك لە ژنانیش هەندێ‌ جار دەبن بە هێزی توندوتیژ نوێن بەرامبەر بە هاوڕەگەزەكانیان.

یەكێكی تر هۆكارەكانی توندوتیژی نواندن لە بەشێكی زۆر لە وڵاتانی جیهان، ئایینە. ئایین لە بەشێكی زۆر لە وڵاتان پێوەندییەكی دوولایەنەی پەیدا كردووە لە گەڵ كولتوور ، لە گەڵ ئەمەش هەندی لە فەرمانە ئایینییەكان خۆیان هۆكارێكی مەشرووعیەت دانن بە توندووتیژی دژ بە ژنان. هەندێ‌ جاریش عورفە كۆمەڵایەتییەكان رەنگ و بۆی فەرمانێكی ئایینی دەگرنە خۆ و دەبن بە هۆكاری توندووتیژی نواندن دژ بە ژنان.

لە بەشێك لە كۆمەڵگاكاندا، سیستەمی كۆمەڵایەتی، وەك سیستەمی عەشیرەیی لە كوردستان و بەشێك لە كۆمەڵگاكانی تر، هۆكاری توندووتیژین دژ بە ژنان. لە كولتووری عەشیرەیی و تایفییدا ژن موڵكی عەشیرە و تایفەیە و ئەركی هەموو پیاوانی عەشیرەیە پارێزگاری بكەن لەم موڵكە، زۆر جاریش بە بیانووی نامووس و شەرەف و پارێزگاری لە نامووسەوە ژنان لەم چەشنە سیستەمەدا دەبن بە قوربانی.

دەكرێ‌ یاسا بە هۆكارێكیتری توندووتیژی بزانین لە بەشێك لە وڵاتانی جیهان، لەوانەش وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ وێنە لە وڵاتێكی وەك ئێران، یاسای دوا كەوتووانەی كۆماری ئیسلامی، هۆكارێكە بە توندووتیژی دژ بە ژنان. لە رێگای یاساوە ئیزن دراوە بە هەر چەشنە توندووتیژی نواندنێك دژ بە ژنان. ئەو كاتەی هەر بە 2 ژن پێاوێكن لە بەرامبەر یاسادا، ئەو كاتەی شاهیدی ژن قبووڵ ناكرێ‌، ئەو كاتەی ژن بۆی نییە لە بەشێكی زۆر لە پۆستە كۆمەڵایەتییە و سیاسی و ئیداریییەكاندا بەشداری بكات، ئەو كاتەی لە لایەن یاساوە ئیزن بە پیاو دەدرێ‌ بە هەر بیانوویەك بێت ژنی دووهەم بێنێ‌ و یاسا ئیزن بە فرە ژنی دەدات، ئەو كاتەیە رەنگ و بۆی یاسا وەك لایەنێكی توندووتیژی نوێن دژ بە ژنان دەدەكەوێ‌.

توندووتیژی خێزانی

یەكێك لە باوترین شێوەكانی توندووتیژی، توندووتیژی خێزانی یان توندووتیژی بنەماڵەییە. لە راستییدا زۆربەی زۆری ژنان لە لایەن كەسانی نزیكیانەوە رووبەڕووی توندووتیژی دەبنەوە. هاوسەر، هاوژیان، باوك و برا و كەسانی تری بنەماڵە هۆكاری ئەم توندووتیژی نواندنەن و زۆر جاریش بە هۆكاری جۆراوجۆر لە لایەن ژنانەوە بێدەنگە دەكرێ‌ بەرامبەر بەم توندووتیژی نواندنانە. لە بەشێكی زۆر لە كۆمەڵگاكان و لەوانە كۆمەڵگای كوردیدا ، خێزان بە چوارچێوەیەكی پیرۆز دەزانرێ‌ كە پێویستە هەموو شتێكی ئەم چوارچێوەیە لە ناو خێزاندا بمێنێتەوەو درز نەكاتە دەرەوە. پیاوانیش وەك بەڕێوەبەرانی بنەماڵەكان بە چەشنی دیكتاتۆرێك لە ناو خێزانەكاندا هەڵسووكەوت دەكەن. شەرم یان ترسی ژنان لەوەی كە سكاڵا دژ بە ئەندامانی بنەماڵە بەرز بكەنەوە، هۆكارێكی گەورەی چەوساندنەوەی ژنانە لە ناو ماڵەكاندا.

كاریگەرییەكانی توندووتیژی

كاتێك باس لە توندووتیژی و كاریگەرییەكانی دەكەین، ئەوە نییە ، توندووتیژی نواندن تەنها كاریگەری نەگەتیڤی لە سەر تاك یان گرووپی قوربانی ببێت، بەڵكوو هەر كردەیەكی توندووتیژ كاریگەری خراپی هەیە لە سەر كۆمەڵگا و دەورووبەریش. راستە بە شێوەیەكی هەست پێكراو كەسێك دەبێت بە قوربانی، بەڵام بازنەی قوربانییەكانی توندووتیژی نواندن زۆر زیاتر لە تاكێكە. توندووتیژی كاریگەر دەروونی و ماددی و مەعنەوی هەیە لە سەر كەسانی دەورووبەری تاكی قوربانی. بۆیە ئەركی سەرجەم كۆمەڵگایە دژ بە توندووتیژی و كاریگەرییەكانی بوەستنەوەو دیاردەی توندووتیژی دژ بە ژنان تەنها گرێ‌ نەدەنەوە بە ژنان. ئەركی سەرجەم كۆمەڵگا و بە تایبەت چالاكانی كۆمەڵایەتی و سیاسییە دژ بە توندووتیژی نواندن بەرامبەر بە ژنان بوەستنەوە. لە كۆمەڵگایەكی ئارام و سەقامگیر دا كە هەموو تاكێك هەست بە ئاسوودەیی بكا و بزانێ‌ لە باری جەستەیی و دەروونییە پارێزراوە، لە كۆمەڵگایەدا پێشكەوتنە كۆمەلایەتی و سیاسی و زانستییەكان زۆر خێراترە لەو كۆمەڵگایەی تاكەكانی كۆمەڵ هەست بە ئاسوودەیی ناكەن.

میدیا و وەستانەوە دژ بە توندووتیژی

میدیا و راگەیاندنەكان دەتوانن دەورێكی سەرەكی بگێڕن لە وشیار كردنەوەی تاكەكان كۆمەڵ بەوەی دژ بە توندووتیژی نواندن بەرامبەر بە ژنان بوەستنەوە. بەڵام بە داخەوە تا ئێستا میدیای كوردی بە شێوەیەكی بەرچاو كەمتەرخەم بووە بەرامبەر بە پرسی ژنان لە كۆمەڵگای كوردستان و سەرەڕای بوونی چەندین كاناڵی تەلەفیزیۆنی و دەیان كاناڵی رادیۆیی، پەرژانە سەر پرسی ژنان لە ناو میدیاكاندا زۆر كەمە . پێویستە لە لایەن ماس میدیای كوردییەوە زیاتر گرینگی بدرێ‌ بە پرسی ژنان چون بێگومان ئەو دەكرێ‌ هەست بە ئازادی لە كۆمەڵگایەكدا بكرێ‌ كە ژن ئازاد بێت.

سیستەمی پەروەدەو توندووتیژی

سیستەمی پەروەدە ئەتوانێت هەم بەرهەمهێنەری توندووتیژی بێت و هەم رێگایەک بێت بۆ وەستانەوە دژی توندووتیژی. بەداخەوە سیستەمی پەروەردە لە کۆمەڵگای ئێران و کوردستان و بەشێکی زۆری کۆمەڵگاکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سیستەمێکە کە پەرە پێدەری توندووتیژییە نەک ئەوەی بەر بە توندووتیژی بگریت.

کاتێک باسی سیستەمی پەروەردە دەکەین مەبەست هەموو ئەو مێکانیزم و رێگایانەیە کە کاریگەرییان هەیە لە سەر پەروەردە کردنی تاک. هەر لە خوێندنگە و قوتابخانەوە بگرە تا ناوەندە کاریگەرەکانیتری پەروەردە. سیستەمی پەروەردە و کاریگەری پەروەردەیی سیستەمێکی پاتریاکی، ئایینییە. لەم سیستەمەدا ئامۆژە و وانەکان بە پێی جێندەر و رەگەز دابەش دەکرێن و هەر زۆر زوو تاکەکان وەها بەرهەم دەهێندرێن کە دوو رەگەز و جێندەری جیاوازن لە یەکتر. لە هەمانکاتدا بە پێی ئامۆژە دینییەکان و لەهەمانکاتدا نەریتی باو ئیزن بە توندووتیژی دەدرێت بەرامبەر بە ژنان.

پێویستە سیستەمی پەروەردە وەها دابڕێژرێت لە بری ئەوەی سیستەمێک بێت کار لە سەر جیاکاری جێندەری بکات کار لە سەر یەکسانی و پێکەوە ژیانی جێندەری بکات و ئەو تاکەی بەرهەمی ئەم سیستەمە پەروەردەیە تاکێک بێت کە بە باوەڕ بە ئازادی و مافی یەکسانییەوە بژی و مافی یەکسان بۆ خۆی و بەرامبەری قایل بێت.


AM:11:51:07/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 85 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌