مەرجەعیەتی سیاسی لە دەستووری ئێراندا

ئەرسەلان ئێحسانی

دەستوور سەرەكی‌ترین مەرجەعی یاساییه له هەر وڵاتێكدا. دەستوور خاڵ و بنەما ڕامیاریەكان، چۆنێتی و پێگه و هێزی ڕامیاریی د‌‌ەوڵەت له هەر وڵاتێك و هەروەها داڕێژەری مافەكانی شارومەندانی ئەو وڵاتەیە. لە ئێرانیش وەك هەر وڵاتێكیتر زۆر زوو هەست بەوەكرا كە دەبێت بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتی بەربڵاوی لایەنی دەسەڵاتدار، دەبێت ڕێكارێك لەبەرچاو بگیردرێت هەر بۆیە لە زۆر پێشتر هەوڵ دراوە لە ڕێگەی نووسینی یاسا و ڕێساكانەوە ئەم بۆشاییە پڕ بكەنەوە. تا سەردەمی پاشایەتیی قاجارەكان زۆربەی زۆری یاساكان نەیانتوانیوە زۆر بە وردی و تێروتەسەلی باس لە تەواوی بڕگە و تەوەر و قۆناغە ڕامیاریەكان بكەن. هەرچەند دەستووری پاشایەتیی قاجاریش لە كەم‌وكوڕی بەدوور نەبوو بەڵام سەبارەت بەوانی پێشووتر جێگای سەرنجی زیاتر بووە. موزەفەرەدین شای قاجار دوو جار بە نافەرمی چەند یاسا و ڕێسای بۆ بەڕێوەبردنی باشتری دەسەڵات دەركرد بەڵام هیچ كامیان نەیانتوانی پێش بە ناڕەزایەتی خەڵك بگرێت. هەر بۆیە لە پێنجی سەرماوزی ١٢٨٥ هەتاوی  یەكەم دەستووری ئێران نووسراوە كە ٥١ خاڵی لە خۆ دەگرت كە دوای ١٠ ڕۆژ لە واژۆی دەستوور، موزەفەرەدین شا دەمرێت. بەهۆی ئەوەیكە ئەم دەستوورە لە مەودایەكی كەمی زەمانیدا نووسرابوو زۆر شتی تێدا لەبەرچاو نەگیرابوو هەربۆیە تەواوكەری دەستووری [متمم قانون اساسی] نووسرایەوە و لە ١٤ ڕەزبەر ١٢٨٦ هەتاوی محەمەد عەلی شا واژۆی لەسەر كرد و بە كەمێك لە گۆڕانكاری تا ساڵی ١٣٥٧ واتە شۆڕشی گەلان لە ئێران كاری پێدەكرێت. 
لە ساڵی ١٣٥٧ بە تەشەنەكردنی خۆپیشاندانەكان لە سەراسەری شارەكەكانی ئێران و هەروەها چونەسەرێی ڕێژەی خۆپیشاندەران و نەپسانەوەی ئەم هێزە لەبن‌نەهاتووە لە ناو شەقام و گۆرەپانەكاناد وایكرد خومەینی و دەوروبەریەكانی خۆیان بۆ هاتنەوە بۆ ئێران ئامادە بكەن و لەە یەكم هەوڵیاندا ڕەش‌نووسی دەستووری نوێیان بۆ دوای هاتنەوەیان بۆ ئێران نووسیەوە. دوای ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی و هاتنەوەی خومەینی، یەكەم هەنگاو ئەوە دەبێت زۆر بە زوویی دەستوورێكی نوێ بنووسرێتەوە. بۆ ئەم كارە خومەینی مێهدی بازەرگان، وەك سەرۆك وەزیرانی كاتی  بۆ ئەم كارە ڕادەسپێرێت بەڵام هیچ باس و قسەیەك لەو ڕەش‌نووسەكەی كە پێشتر لە فەرانسە نووسرابوو، ناكرێت هەر بۆیە هەوڵدرا ڕەش‌نووسێكی نوێ بنووسرێتەوە. دوای ماوەیەك ڕەش‌نووسەكە بە لەبەرچاوگرتنی دەستووری پێشوو واتە قاجار و هەروەها دەستووری وڵاتی فەڕانسە دەنووسرێتەوە و هەروەك دوكتور ناسر كاتوزیان، كە لەو یاساناسانەیە كە ئەركی نووسینەوەی دەستووری پێسبێردراوە، باس لەوە دەكات چۆن ئێمە دەمانزانی دەسەڵاتی ئێران دەدرێتە دەست زانا ئایینیەكان و لە سەرووی هەموویانەوە خومەینی، ڕەچاوی ئایینمان لە زۆر خاڵ و یاسا و بنەماكانماندا دەكرد.
بەتەواوبوونی ڕەش‌نووسەكە و ڕادەست‌كردنەوە بە خومەینی، ئەو باس لەوە دەكات كە دوای خوێندنەوە و هەروەها نیشاندانی بە زانا ئایینیەكانی قۆم، ڕاوبۆچوونی خۆی ڕادەگەیەنێت. لەسەر ڕەش‌نووسەك چەند كۆبوونەوەیەك لە نێوان یاساناسان و زانا ئایینیەكان بەڕێوە دەچێت و هیچ گۆڕانكاریەكی ئەوتۆ ناكرێت جگە لەوەی كە سەید محەمەدڕەزا گوڵپایەگانی، لەسەر ئەوە پێداگری دەكات كە دەبێت لەسەدا سەد لەو ڕەش‌نووسەدا ئاماژە بەوە بكرێت كە سەرۆك كۆمار پیاو بێت و هەروەها شیعەی دوازدە ئیمامی بێت، كە بەناچار ئەوەش بە ڕەش‌نووسەكەوە زیاد دەكەن. بۆ پەسەندكردنی ڕەش‌نووسەكە بڕیار بوو ئەنجوومەنی شارزەزایانی دەستوور [مجلس خبرگان قانون اساسی] پێك بێت كە خومەینی بە پاساوی ئەوەی كە با درەنگ نەبێت و كارەكان بە دەستووری بكرێنەوە تەنیا ئەنجومەنێكی ٧٥ كەسی بە سەرۆكایەتی دوكتور بێهێشتی ڕادەسپێرێت تا لە ماوەی دوو مانگدا بە ڕەچاوكردنی ڕەش‌نووسی دەستوور، دەستووری نوێ بنووسنەوە.
بە تێپەڕبوونی دوو مانگ نەتوانرا دەستوور ئامادە بێت هەر بۆیە مێهدی بازەرگان، سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتی ئێران بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی ئەم ئەنجومەنە دەدات كە خومەینی زۆر بە تووندی بە دژی دەوەستێتەوە و لە هەمان كاتدا بابەتی سەفارەتی ئامریكا دێتە ئاڕاوە كە لەسەر ئەم بابەتە هەرایەكی زۆر دەنێنەوە و ئەم هەلە دەقۆزنەوە بۆ ئەوەی كە دوكتۆر بێهێشتی لە ئەنجومەنێكدا كە لەسەدا هەشتای پێكهاتووە لە زانای ئایینی، ڕەش‌نووسەكە واژۆ بكات و بیخاتە گشت‌پرسییەوە. بەڵام ئەوەی زۆر جێی سەرنجە ئەوەیە كە لە ڕەش‌نووسەكەدا زۆر خاڵ زیاد كراوە و زۆریش گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە كە ئەم بابەتە كاتێك دەردەكەوێت كە دواتر دوای چەندسالێك ئەم یاساناسانەی ئەركی نووسینی ڕەش‌نووسەكەیان هەبووە لەسەر چەند خاڵێك تووشی ڕەخنە دەبنەوە كە ئەوان بە ناچار باس لەوە دەكەن كە ئەم ڕەش‌نووسە ئەو ڕەش‌نووسە نییە ئەوان نووسیویانە بەڵكوو لە ئەنجومەنی چاودێری بە سەرۆكایەتیی دوكتۆر بێهێشتی گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە. لە كاتێكدا كە خومەینی خۆی لە ڕۆژنامەی "كەیهان"دا باس لەوە دەكات كە ئەو بە هیچ جۆرێك لە دەسەڵاتدا نابێت و تەنیا ڕۆڵی ڕاوێژكار دەبینێت، هەر بۆیە  لە ڕەش‌نووسەكەشدا هیچ دەسەڵاتێكی بۆ دیاری ناكرێت بەڵام زۆر زوو خومەینی و هاوڕێكانی ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان دەردەخن و بە زیادكردنی بنەمای یاسایی وەلایەتی فەقیه دەسەڵات و ڕۆڵێكی بەرچاو بۆ خۆی و كەسانی دوای خۆی دەست نیشان دەكات. خاڵێكی‌تر كە زیادكراوە ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری كە ئەویش وەك خۆی زۆر كێشەی لە بواری یاساییدا بەدواوەیە. ئەنجومەنی شارەزایانی دەستوور هەر وەك لە نێوەكەیەوە دیارە كاتی و بۆ كاتی نووسینەوەی دەستوور بووە و دوای تەواوبوونی ئەنجومەنەكەش كاتی بەسەر دەچێت، بەڵام ئەوان وایان نەكردووە و بە چەند گۆڕانكاری ئەم خاڵەیان زیاد كردووە كە تەنیا باس لە زیادكردنی دەسەڵاتی ڕێبەرە كە خۆی كێشەی یاسایی بەدوادا دێت. ئەنجومەنی شارزایانی ڕێبەری، دەسەڵاتی هەڵبژاردن و چاودێریی ڕێبەری پێدراوە كە گەر لێی ورد بینەوە وەك یاریەك بە مێشكی خەڵكە، كەسایەتیەكانی ناو ئەنجومەنەكە لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەری دەستوور [شورای نگهبان قانون اساسی] هەڵدەبژێردرێن كە ئەنجومەنی پارێزەری دەستوور پێكدێت لە چەند زانای ئایینی كە لەلایان ڕێبەرەوە هەڵدەبژێردرێن و چەند یاساناس كە بەرپرسی دەزگای داد [رئیس قوە قچائیە] هەلیدەبژێرێت كە خودی سەروكی دەزگای داد ڕێبەر هەڵیدەبژێرێت، واتە ڕێبەر بە شێوازێكی ناڕاستەوخۆ خۆی هەڵدەبژێرێت. هەڵبەت پێشتر دەزگای داد بە شێوازی شوورایی و چەند كەسی بەڕێوە دەچوو كە دواتر بۆ زیادكردنی دەسەڵاتی ڕێبەر بوو بە یەك كەس كە لەلایەن ڕێبەرەوە هەڵدەبژێردرێت.
ئەنجوومەنی پارێزەری دەستوور بە لەبەرچاوگرتنی دەستووری فەڕانسە و قاجار لە ڕەش‌نووسی نوێشدا باسی لێ‌كرابوو بەڵام نەك بەم شێوازەی ئێستا. لە ڕەش‌نووسەكەدا ئەم ئەنجومەنە پێكهاتبوو لە ١٥ كەس كە ٥ دادوەر و ٢ یاساناس و ٢ پارێزەر و ٦ زانای ئایینی لەخۆ دەگرت كە بە پێچەوانەی ئێستا هەموو یاساكان بۆ چاودێری بۆ ئەو ئەنجومەنە نەدەنێردران بەڵكوو تەنیا لە كاتی پێویست كە هەست كرابا یاسایەك دژی دەستوورە ئەویش بەو مەرجەی كە ماوەیەكی زۆری بەسەردا تێپەڕ نەبووبایەت، بۆ ئەو ئەنجومەنە دەنێردرا ئەویش یان قبووڵی دەكرد یان ڕەتی‌دەكردەوە كە ئەگەڕ ڕەت كرابایەتەوە دیسان بۆ پاڕلمان نەدەنێردرایەوە بەڵكوو كۆتایی پێ‌دەهات. هەر بۆیە بەم گۆڕانكاریە كە لەم ئەنجومەنەدا كردیان ناچار بوون ئەنجومەنی [تشخیص مصلحت نڤام] لە ساڵی ١٣٦٨ بە دەستوورەوە زیاد بكەن. بەم گۆڕانكاریە توانیان سەرجەم یاسا و كەسانی بەربژێر بۆ هەڵبژاردنەكان بخەنە ژێر چاودێری و دەسەڵاتی خۆیانەوە .بەڵام ئەوان تەنیا بەو گۆڕانكاریانە نەوەستان و بە زیادكردنی ڕەستەی "مەگەر هەر كات دژ بە یاسا شەرعیەكان بێت" سەرجەم ئازادیەكانیان كردە ئامانج و سنوور و مەرجیان بۆ هەموو شتێك دانا. ئەم ڕەستەیە خۆی تەنیا دەسەڵاتی ئەوەندەی بە زانا ئایینیەكان دا كە لە هەموو ژیانی خەڵكدا  دەستێوەردان بكەن و زیاتر لە جاران بیان چەوسێننەوە و هەر كات ویستیان بە ناوی ئایین پێش بە ویست و خواستی خەڵك بگرن و بە ناوی دژایەتیی دین و شەڕی دژ بەخوا [محاربە] هەزاران هەزار لاوی ئەو وڵاتەیان بردە ژێر پەتی سێدارە و ڕێگایان بۆ كەسانی خوێن‌مژی وەك خەڵخاڵی خۆش كرد.
خاڵێكی‌تر ئەوەیە كە بە لەبەرچاوگرتنی كەسایەتییەكان بنەما یاساییەكانیان دەگۆڕی. كاتێك دەیان‌زانی كە خومەینی لە ڕۆژنامەی كەیهان باسی لەوە كردووە كە زانا ئایینیەكان ناتوانن ببنە سەرۆك كۆمار و ئەگەری زۆرە بەنی‌سەدر، وەك سەرۆك كۆمار هەڵببژێردرێت زۆربەی دەسەڵاتی سەرۆك كۆمار كەم‌دەكەنەوە بەڵام ئەركەكانی وەك خۆی دەهێڵنەوە هەر بۆیە دەبێتە هۆكاری كێشەی نێوان سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران. كاتێك كە لە ساڵی ١٣٦٠دا بۆ جارێكی‌تر خومەینی بەڵێنەكانی دەشكێنێت و بە پاساوی ئەوەی كە كەسایەتیی باش نییە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و ئەو كات ئەو قسەیە كراوە وام زانیوە كەسی باش هەیە، ئێستاش كە كەسی دلسۆز و شیاو بۆ ڕاپەڕاندنی ئەركەكان نییە، زانا ئایینیەكان بابێنە ناو گۆڕەپان و خۆیان بۆ سەرۆك كۆماری بەربژێر بكەن. بەم بادانەوەیە كێشەكە داوێنێ خۆیان دەگرێتەوە هەر بۆیە لە ساڵی ١٣٦٨دا كە لەسەر داوای خومەینی گۆڕانكاری لە دەستووردا دەكرێت سەرۆك وەزیران لادەچێت و دەسەڵاتی سەرۆك كۆمار بە ڕێژەیەكی زۆر زیاد دەكرێت. هەر ئەو كاتەیە كە خومەینی دەمرێت و گۆڕانكاری لە دەستووردا تەواو نەبووە و دیسان لەبەر بەرژەوەندیی تاكە كەسی خاڵێك گۆڕانكاری بەسەردا دێت. ڕێبەر مردووە و كەس مەرجەكانی ڕێبەریی نییە و تەنیا خامنەیی هەیە ئەویش مەرجەعیەت نییە هەر بۆیە لە خاڵی مەرجەكانی ڕێبەریدا مەرجەعیەت دەسڕنەوە و خامنەیی دەبێتە ڕێبەر و هەروەها هەر لەم بنەما یاساییەدا شوورای ڕێبەریش لادەچێت و تەنیا ڕێبەر دەمێنێتەوە. هەروەها  دەسەڵاتێكی بێ‌سنوری لەسەر گۆڕینی وەلایەتی فەقیه بە وەلایەتی موتڵەقی فەقیه پێ‌دەدرێت. بەم جۆرە دەسەڵات‌دارانی ئێران دەری‌دەخەن كە هەر كات بیانهەوێت زۆر بە ئاسانی دەتوانن یاسا و دەقە دەستووریەكان بە هەر شێوازێك كە خۆیان بیانهەوێت بگۆڕن و كایە بە هەست و ژیانی خەڵك بكەن .

PM:10:30:05/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 74 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌