پەروەردە و ڕاهێنان لە ئێراندا

ناسر خورشیدی

لە ئێراندا هەموو ساڵێك  دەسپێكی قوتابخانەكان لە مانگی ڕەزبەرەوە دەس پێدەكات كە لە سەرەتای دەسپێكی وەرزی نوێی خوێندن لە ئێراندا، كۆمەڵگای فەرهەنگی و سینفیی مامۆستایانی ئێران بە بڵاوكردنەوەی بانگەوازێك لەەسەر ناكارامەیی سیستمی پەروەردە و ناڕەزایەتی بە زیندانی‌كردنی مامۆستایان، نەدانی حەق‌دەستی مامۆستایانی خانەنشین‌كراو و گرانی و كەم‌بوونی حەق‌دەست ڕۆژی یەكشەممە و دووشەممە، ٢٢ و ٢٣ی ڕەزبەری ۱۳۹۷ی هەتاویان وەك ڕۆژی مانگرتنی گشتیی بۆ مامۆستایان دیاری كردبوو و داوایان لە مامۆستایانی سەراسەری ئێران كرد بەم مانگرتنە گشتییەوە پەیوەست ببن. هەر لەسەر ئەم بانگەوازە مامۆستایانی شار و شارۆچكە و ئاواییەكانی ئێران بە تایبەت كوردستان لەم دوو ڕۆژەدا ئامادە نەبوون لەسەر كلاسی دەرسەكان و لە هێندێك لە شارەكان قوتابیەكانیش بە مانگرتنی مامۆستایان پەیوەست بوون و بەم شێوەیە ناڕەزایەتی خۆیان بە كۆی سیستمی پەروەردە دەربڕی.
ڕۆژی ۱ی گەڵاڕێزانی ساڵی ۱۳۹۷ی هەتاویی هاشم خاستار، مامۆستای خانەنشین و ئەندامی چالاك و ناسراویی سندیكای مامۆستایان بە گوتەی شۆرای هەماهەنگیی تەشەكولە سنفی فەرهەنگیانی ئێران لە لایەن هێزە ئەمنیەتییەكانەوە ڕفێندراوە و لە بەشی كێشە دەروونیەكانی نەخۆشخانەی ئیبنی سینای شاری مەشهەد، بە زۆری خەواندوویانە بە بیانووی ئەوەی كە ناوبراو كێشەی دەروونیی هەیە. هاشم خاستار، پێشووتر بە هۆی چالاكیەكانییەوە ماوەی دوو ساڵ دەستبەسەر كرابوو. ناوبراو هیچ كات لە هەڕەشە و گوشاری ناوەندە ئەمنییەتیەكان نەترسابوو و وازی لە چالاكیەكانی نەهێنابوو. كاتێك ناوەندە ئەمنیەتیەكان دەبینن خاستار واز لە چالاكیەكانی ناهێنێت سێناریۆیەكی وەهای بۆ دادەڕێژن كە بڵێن كێشەی دەروونی هەیە. لەم پێوەندیەدا شۆرای هەماهەنگیی تەشەكولە سنفی فەرهەنگیانی ئێران ڕاگەیاندراوێكی بڵاو كردۆتەوە كە لەم ڕاگەیاندراوەدا هاتووە: " ئێمە ڕفاندنی خاستار مەحكووم دەكەین و هیچ شك و گومانێكمان نییە لە سڵامەتیی فكری و ڕەوانی ئەو، چونكە ئەو پێش دەستبەسەربوون هیچ كێشەیەكی نەبووە. گەر هەر شتێك بەسەر ناوبراودا بێت ئێمە ناوەندە ئەمنیەتیەكان بە بەرپرس دەزانین. لە درێژەدا دەڵێن ڕفاندنی هاشم خاستار بۆ ئەوەیە كە مامۆستایان و چالاكانی سنفی بترسێنن و كەس نەوێرێت دەست بداتە چالاكی‌كردن هەر وەك دەیەی ۷۰ كە دەستیان دایە كوشتار چالاكانی ئەو سەردەمە بە ناوی قەتڵە زنجیرەییەكان هەر بۆیە داوامان لە مامۆستایان و هەموو چالاكە سنفیەكان ئەوەیە نەترسن و بوێرانە لەسەر ویست و خواستەكانی خۆیان سوور بن."
لە هەموو وڵاتانی جیهاندا بەشی پەروەردە گرینگیەكی تایبەتی پێدەدرێت و بوودجەیەكی زۆر بۆ وەزارەتی پەروەردە تەرخان دەكرێت تا ئەم وەزارەتخانەیە بتوانێت ڕۆڵێكی باش لە پێگەیاندنی خوێندكاراندا بگێرێت و بتوانن بەو سەرمایەگوزاریەی كردوویانە لەسەر خوێندكاران و بە گشتی سیستمی پەروەردە بۆ داهاتووی وڵاتەكەیان گەشە بە ئابووری، زانست، سەنعەت و تێكنۆلۆژیا و هەروەها پێشكەوتنی وڵاتەكانیان بدەن. فەرید زەكەریا بیرمەندی هێندی_ ئامریكایی لە ساڵی ۲۰۰۸ لە كتێبی جیهان دوای ئامریكادا دەنووسێت: "سیستمی ڕاهێنانی باڵای ئەمریكا ناو دەبات و لە درێژەدا دەنووسێت گەورەترین سەنعەتی ئەمریكا دەگەڕێتەوە بۆ خوێندنی باڵای ئەو وڵاتە كە بۆتە هۆی ئەوەی ٦٨ لە سەر سەد لە ٥۰ زانكۆی باشی جیهان لە ئەمریكادا بێت و سەتا سی لە خوێندكارانی بیانی لە جیهان ڕووبكەنە ئەو وڵاتە و ببنە هۆی پێشوەچوونی ئەمریكا و گەشە بە هەموو بوارەكان بۆ نموونە سەنعەت، كشت‌وكاڵ و هتد. با دوور نەكەومەوە لە بابەتەكەم كە زیاتر دەمهەوێت باسی قوتابخانەكان بكەم تا زانكۆكان هەر بۆیە دەچمە سەر وڵاتانیتر كە  زیاترین خەرج بۆ وەزارەتی پەروەردە و ڕاهێنان دەكەن. وڵاتی ژاپۆن یەك لەو وڵاتانەیە كە بوودجەیەكی زۆر تەرخان دەكات بۆ ئەم بەشە بۆ نموونە لە ساڵی ۲۰۱۳ ئەو وڵاتە ۱٦٥ ملیار یۆرۆ بوودجەی بۆ تەرخان دەكات و وڵاتی ئەمریكا  ۱۰۳ ملیار یۆرۆ و وڵاتی ئێران لەو ساڵەدا ٥ ملیار و ٤۰۰ ملیۆن یۆرۆ بوودجە تەرخان دەكات. بەپێی ئەم تەرخان‌كردنی بوودجەیە بۆمان دەردەكەوێت گرینگی‌پێدان لە وڵاتانێكی وەك ژاپۆن و ئەمریكا لە چ ئاستێك دایە و وڵاتی ئێران كە لەسەر گەنجینەكانی نەوت و گاز بەرهەم هاتووە، چۆن بوودجە تەرخان دەكات. وڵاتی ژاپۆن لەو ساڵەدا سی بەرابەر زیاتری بوودجە تەرخان كردووە بۆیە دەبینین ئاستەكانیشیان زۆر لە یەك جیاوازن یا وڵاتێكی وەك ئەمریكا كە نزیكەی بیست بەرانبەر زیاتری بۆ پەروەردە و ڕاهێنان خەرج كردووە بۆیە ئێستا لە جیهاندا ئەم وڵاتانە كێبڕكەیانە بۆ پێشكەوتن لە یەكتر لە بواری سەنعەت و زانستدا و وڵاتی ئێرانیش بە سەدان كێشە و گرفتی هەیە لەناو سیستمی فێركاریەكەیدا.
لێرەدا بەپێی ئامار و داتاكان ڕاپۆرتێك لە دۆخی قوتابخانەكان و دۆخی خوێندن و مامۆستان لە ئێران بۆ بەرچاوڕوونیی خوێنەرانی ئەم دێرانە لەم  بابەتەدا دەهێنمەوە تا بەپێی ئامارەكان دەركەوێت سیستمی پەروەردە لە ئێران لە چ دۆخێك دایە. سەرتا دۆخی قوتابخانەكان وەك شوێنی سەرەتایی و بنەڕەتی: "بەپێی ئاماری فەرمیی وەزارەتی پەروەردە و ڕاهێنانی كۆماری ئیسلامی لە ساڵی 2015 لە سەرجەم شار و شارۆچكەكانی ئێران كە دانیشتوانی نزیك بە 80 ملیۆن كەسە، 101 هەزار و 171 قوتابخانە هەیە. لە ڕۆژی ۱ی ڕەزبەری ئەمساڵدا نزیكەی ۱٤ ملوێن قوتابیی ۷ تا ۱٨ ساڵ لەم قوتابخانانەدا ئامادەی فێر بوونی زانست بوون. بەگوێرەی ئاماڕێك كە بەرپرسی ڕێكخراوی نوێژەن‌كردنەوەی قوتابخانەكانی سەر بە وەزارەتی پەروەردەی ئێران ڕایگەیاندووە، یەك لەسەر سێی قوتابخانەكانی ئێران مەترسیی داڕمانیان لەسەرە. بە بەراوردی ئەو ئامارەی ڕێكخراوی پێوەندیدار بڵاوی كردۆتەوە نزیكەی 35 هەزار و 724 قوتابخانە لەناو ئێراندا بە وێرانە هەژمار دەكرێن و دەبێت بڕوخێندرێن و سەرلەنوێ درووست بكرێنەوە، بەڵام تا ئێستەیش خوێندن تیایاندا بەردەوامە. بەپێی ئەو ئامارەی كە ڕایانگەیاندووە تەنیا ۳۹ لە سەدی قوتابخانەكان لە ئێراندا دەكرێت بە ئەمین ئەژمار بهێندرێت و ۲٨ لە سەر سەدی كۆی ماوە لە قوتابخانەكان ستاندارد نین و پێویستە نوێژن بكرێنەوە و كێشەكانیان چارە سەر بكرێت. ئەمساڵ، حكومەت 35 هەزار و 984 ملیار و 704 ملیۆن و 700 تمەنی دیاری‌كردووە كە دەكاتە نزیكەی 23 ملیۆن و 990 هەزار دۆلاری ئەمریكی بوودجەی بۆ وەزارەتی پەروەردە و ڕاهێنان دیاری كردووە. ئەو بوودجەیەی بۆ وەزارەتی پەروەردە تەرخان كراوە بەسەر 19 دەزگا و ڕێكخراوی سەر بەو وەزارەتەدا دابەش كراوە و لەو ناوەندەیشدا بەشی نوێژەنكردنەوە و پەرەپێدانی قوتابخانەكان 66 ملیار و 342 ملیۆن و 780 هەزار تمەنی بۆ خەرج دەكرێت كە بە دۆلاری ئەمریكی دەكاتە چوار ملیۆن و 422 هەزار و 852 دۆلار.
بەپێی ئەو بوودجەیەی تەرخان‌كراوە، بۆ نوێژەنكردنەوەی هەر قوتابخانەیەك 42 دۆلاری ئەمریكی پووڵ خەرج دەكرێت، جگە لەوەی هەر بەپێی ئاماری ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی مافی مرۆڤ و نەتەوە یەكگرتووەكان ئێران پێویستی بە درووستكردنی زیاتر لە 70 هەزار قوتابخانەی نوێ هەیە. واتە، ئەگەر قوتابخانەیەك پێویستی بە ڕووخاندن و سەرلەنوێ درووستكردنەوە بێت، ئەو بڕە پارەیەی بۆی دابین كراوە بەشی ئەوە ناكات بەڵێندەڕێكی پێ بانگهێشت بكرێت بۆ ئەوەی تەنیا لەبارەی نوێكردنەوەی لەگەڵی بدوێن. ئاماژەدان بەو ئامارانە بەرچاوڕوونییەكە بۆ دۆخی تەواو ئێران و بە ئاگا بوون لە دۆخەكە و ئیتر خوێنەری ئەم دێرانە خۆی بەپێی ئەم ئامارانە بە ئاسانی لە ئاستی قوتابخانەكان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات تێدەگات و بەڵگەنەویستە ڕۆژهەڵات لە بواری پەروەردە وەك سەرجەم بوارەكەنیتر خراوەتە پەڕاوێزێكی زەق و بەرچاوەوە".
كەم‌بوونی مامۆستا بۆ قوتابخانەكان: "سیستمی خوێندنی كۆماری ئیسلامی جگە لەم كێشە و گرفتانە چەندین كێشەی‌تریشی هەیە كە یەك لەوانە كەم‌بوونی مامۆستا لە قوتابخانەكانە كە وەزیری پەروەردە و ڕاهێنانی كۆماری ئیسلامی لە مانگی گوڵانی ئەمساڵدا لە تۆی نامەیەكدا بە جەهانگیری جێگری یەكەمی سەرۆك كۆماری ئیسلامی ئێرانی ڕاگەیاندبوو وەزارەتی خوێندن و پەروەردە بە هۆی خانەنشینی مامۆستایان و كۆتایی‌هاتن بە كاتی كاركردنیان پێویستمان بە ٥٤ هەزار و ۱۷٨ مامۆستا هەیە."
كێشەی كۆمەڵایەتی و مادە هۆشبەرەكان: "كێشەیەكی‌تر سیستمی پەروەردە لە ئێراندا هەیەتی دەگەڕێتەوە بۆ كێشە كۆمەڵایەتیەكانی قوتابیەكان كە بریتین لە بەكار هێنانی مادە هۆشبەرەكان، سێكس لە تەمەنی كەم و مێرمنداڵیدا، منداڵانی تەڵاق، منداڵانی كار، كێشەگەلی پەروەردەیی و هتد.
بەپێی ئامارە فەرمیەكانی مودیری گشتی زیانە كۆمەڵایەتیەكانی وەزارەتی پەروەردە لە ۲٥ گوڵانی ئەمساڵدا لە بەرنامەیەكی ڕادیۆییدا دەڵێت زیاتر لە ۱۰ هەزار قوتابیی گیرۆدەی مادە هۆشبەرەكان لە ئێراندا بوونیان هەیە و زیاتر لە ۱۰۰ هەزار قوتابیش لە ئەگەری بەكارهێناندان. هەروەها تەمەنی كچانی فەراری بە گووتەی سازمانی بێهزیستی گەیشتۆتە ۹ ساڵ تەمەن و بەپەی چەندین سەرچاوەی‌تر تەمەنی لەشفرۆشی لە كچاندا گەیشتۆتە ژێر ۱۲ تا ۱٦ ساڵ تەمەن و چەندین و چەن كێشەی‌تر كە ئەم وەزارەتخانەیە بەهۆی گەندەلی و ناكارامەیی سیستمی پەروەردەی كۆماری ئیسلامی نەیتوانیوە بیانپارێزێت لەم كێشەگەڵانە. بەپێی گوتەی ئەبتەحی، وەزیری پەروەردەی ئێران قوتابخانەكان هیچ خۆشیەكی بۆ قوتابیەكان نەەماوە و وەك زیندان وایە لە ڕوانگەیاندا."


PM:10:24:05/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 87 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌