چەقۆی دۆلار و گەردنی ئێران

ئۆمید تاهێری

بە پێچەوانەی ژمارە و حیساب، لە دونیای ڕاستیدا هەموو كات یەك ناكاتە یەك. لە ئێرانی ئێستادا بەهای یەك دۆلاری ئەمریكایی _تا كاتی نووسینی ئەم نووسراوە_  بەرامبەر بە ١٩٣ هەزار ڕیاڵی ئێرانییە. ئەمە نەك بە واتای گران‌بوونی بەهای دۆلار بەڵكوو بە واتای ڕووخانی بەهای ڕیاڵە وەكوو یەكەی فەرمیی دراو لەم وڵاتەدا، ڕووخانێك كە لە سەرەتای ئەم‌ساڵەوە بە خێراییەكی زۆرترەوە دەستی پێ‌كرد و لەوە ناچێت بەم زووانە ڕابوەستێت. دۆلاری ئەمریكایی لەدوای شەڕی جیهانیی دووهەمەوە، وەكوو دراوی مەرجەعی جیهان جێی خۆی كردەوە. هەروا كە زمانی ئینگلیزی زمانێكی فەرمی و گشتگیری نێونەتەوەییە، بە هەمان شێوەش ئەم دراوە لە ئاست ئابووریی جیهاندا ڕۆڵ دەگێڕێت. بەپێی ڕاپۆرتی بانكی جیهانی، ٦٠ لە سەدی بازەرگانیی دونیا بەپێی دۆلار دەكرێت.
ڕۆژ نییە لە مانشێتی ڕۆژنامە و دەزگا هەواڵنێرییەكانی ئێران هەواڵی تایبەت بە گران‌بوونی پێداویستی و كەل‌وپەل، دەركردن یا نەدانی مووچەی كرێكاران، كەم‌بوونەوەی ڕێژەی بەرهەم‌هێنان، داخرانی كێڵگە و كارخانەكانی پیشە و بەرهەم‌هێنەر و هتد بڵاو نەبێتەوە. نوقم‌بوونی ڕیاڵ، بە پیچەوانەی لێكدانەوەی ڕاگەیاندنە حكوومییەكان، كە بانگەشەی بۆ دەكرێت، كاریگەریی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی هەیە لەسەر دۆخی ئابووریی گەروە و كەڵانی ئێران و چۆنییەتیی بژێو و ژیانی خەڵك.
١-بەشێكی بەرچاو لە پێداویستییەكانی ئێران لە وڵاتانی دیكەوە هاوردە دەكرێت، هەڵكشانی نرخی دۆلار، تێ‌چووی هاوردەكردنی ئەم كەل‌وپەلانە بەرز دەكاتەوە و ئەمە بەواتای گران‌بوونی بەهای ئەوانە (ئەگەرچی بە وتەی كاربەدەستانی حكوومی، بەهای دۆلار بۆ ئەم بەشە بەپێی نرخی بانكی ناوەندی ئەژمار دەكرێت بەڵام لە لایەكەوە پاشكەوتی دۆلاری ئێران مەحدوود و سنووردارە و لە لایەكی‌ترەوە لە دوای گەمارۆكانی ئەمریكا، هاوردنەوەی ئەو دۆلارانەی كە بە بۆنەی فرۆشتنی نەوت_ ئەگەر كڕیاری هەبێت_ دەستی دەكەوێت، كارێكی دژوارە. كەوابوو، یان دەبێت لە بەرامبەری ڕووبڵ و ڕووپییە و یوان كاڵا و كەل‌وپەل لەو وڵاتانەوە هاوردە بكات یان دراوی ئەو وڵاتانە وەربگرێت و همیسان_ ئەگەر بتوانێت_  بە زەرەر بیگۆڕێتەوە).
٢- زۆربەی پێویستی و پێداویستییە سەرەكییەكانی بەرهەم‌هێنەرانی ناوخۆ لە دەرەوە هاوردە دەكرێت، بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار بەهای كڕینی ئەو پێداویستییانە بەرز دەكاتەوە و بەرهەم‌هێنەران ناچار دەكات بەرهەمەكەیان گران‌تر بفرۆشن یان كێڵگەكانیان دابخەن. یەكەمیان هەڵاوسانی بەدواوەیە و دووهەمیان وەستاندنی كەرتی بەرهەم‌هێنان، كە ئەنجامەكەی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێ‌كاری. (بە لەربەرچاوگرتنی دۆخی قەیراناویی بازاڕی كار_ ئاماری نافەرمی باس لە ڕێژەی بێ‌كاریی ٦٠ لە سەد لە هەندێك شوێن دەكات و هەموو ساڵێك سەدان هەزار كەس بەم ڕێژەیە زیاد دەبێت_ و نەڕەخسانی هەلی كاری نوێ،  ئێران لە ژێر سۆنامی بێ‌كاریدا نوقم دەبێت. ٦٠ لە سەدی دانیشتوانی ئێران هیچ ڕۆڵێكیان لە بەرهەم‌هێنانی تێكەڵی نەتەوەیی (gross national product) نییە و بە وتەی "ڕەبێعی" وەزیری كاری پێشووی ئێران، تا كۆتایی ئەم‌ساڵ ١ میلیۆن كەسی دیكەش بەهۆی گەمارۆكانی ئەمریكاوە بێ‌كار دەبن).
٣-ئابووری، بەرهەمی كۆمەڵێك فاكتەری لێكهەڵپێچراو، تێكئاڵاو و پێكەوە گرێ‌دراوە. بۆ نموونە، ٤٩ لەسەدی پارچەكانی تراكتۆر لە دەرەوە هاوردە دەكرێت كە بە هۆی گران‌بوونی نرخی دۆلار و تەرخان‌نەكردنی ئەرزی دەوڵەتی بۆ ئەم كەرتە،  تا ٦ مانگی داهاتوو هیچ ماشین‌ئاڵاتێكی كشت‌وكاڵ لە ناو ئێران بەرهەم نایەت. ڕاوەستاندنی سووڕی ئەم بەرهەمه، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوی تێ‌چووی بەرهەمەكانی كشت‌وكاڵ و ئەمەش دەبێتە هۆی هەڵاوسان و ڕاستەوخۆ لەسەر سفرەی خەڵك ڕەنگ دەداتەوە. 
ئاماری بانكی ناوەندیی ئێران، پشت‌ڕاستی دەكاتەوە كە ڕێژەی هەڵاوسانی كەل‌وپەل و خزمەت‌گوزاریی مەسرەفی بە بەراوەرد لەگەڵ مانگی خەرمانانی ساڵی پار، ١٣٣.٨ لە سەد بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە دیوە. لەم نێوانەدا نرخی دوخانیات ١١٤.٤ لە سەد، خوش‌گوزەرانیی بنەماڵە ٥١.٦ لە سەد، كەل‌وپەلی ماڵ ٣٧.٥ لە سەد، خواردەمەنی و خواردنەوە ٣٥.٩ لە سەد، هاتووچۆ ٣٥.٩ لە سەد، جل‌وبەرگ و كەوش ١٩.٥ لە سەد، تەندرووستی و دەرمان ١٥.٢ لە سەد، تێ‌چووی خوێندن ١٤.٢ لە سەد و كرێی خانوو و ئاو و بەرق و گاز و سووتەمەنی ١١.٦ لە سەد بەرزبوونەتەوە. كۆی ڕێژەی هەڵاوسانی ساڵانە بەپێی ناوەندی ئاماری ئێران، ٢٥.٧ لە سەد ڕاگەیەندراوە و ئەمە لە كاتێكدا بەپێی ئامارە نافەرمییەكان، ئێران گیرۆدەی ڕێژەی ٢٩٣ تا ٣٣٠ لە سەد هەڵاوسانە (ستیڤ هانكێ_ ئابووری‌زانی ئەمریكایی). 
٤-دابەزینی بێ‌وێنەی نرخی دراوی ئێران بە ڕادەیەك گەیشتووە كە خەڵك بەو پارە و خەرجییەی پێشووەوە توانای كڕێن و دەست‌ڕاگەیشتن بە پێداویستییەكانی نەماوە. تەنیا لە ٨ مانگی ڕابردوودا، توانای كڕینی بنەماڵەكان بە تایبەت بۆ كرێكاران لە ئێران _لە دۆلاری ١٥ هەزار تمەنیدا_ ٧٢ لە سەد دابەزیوە. كەواتە، سفرەی بنەماڵەكان لە ٨ مانگدا دوو لە سێ بچووك بووەتەوە. ئەمە لە كاتێكدایە بەپێی مووچەی ساڵی پار، مووچەی زۆربەی مووچەخۆران كەم‌تر لە هێڵی هەژاری دیاری‌كرابوو و تا ئێستاش ئەم ڕێژەیە بۆ كرێكاران و كارمەندەكان زیاد نەكراوە.
٤- لەدەست‌چوونی بەهای ڕیاڵ بۆشایی و درزیی چینایەتی قووڵ دەكاتەوە. چینی نەدار توانای بژێوی ڕۆژانەی خۆیان نامێنێت و سامان و سەرمایەی چینی دەست‌ڕۆیشتوو ڕۆژبەڕۆژ ڕوو لە هەڵكشانە. لە لایەكەوە چینی هەژار و مام‌ناوەند هەژارتر دەبن و لە لایەكی‌ترەوە سەرمایەدار دەوڵەمەندتر دەبێت. 
٥-هەندێك لە كارناسانی دەوڵەتی پاساودێننەوە كە دابەزینی بەهای ڕیاڵ دەبێتە هۆی گەشەسەندنی هەناردە و بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەناردەكردن. ئەم باسە لە كاتێكدا ڕاستە كە باس لە نۆرمە ستانداردەكانی ئابووریەكی زیندوو و بزۆز بكەین نەك لە ئابووریی داڕووخاوی وڵاتێك كە هیچكام لە مێكانیزمەكانی بازار و كار تێیدا بەدی ناكرێت.  هەروەها ڕێژەی هەناردەكردن جگە نەوتی ئێران كەم‌تر لە ڕادەی هاوردەكردنی ئەم وڵاتەیە كەوابوو ئێران وڵاتێكی هەناردەكەر نییە.
٦-لە كۆتاییشدا جێگەی ئاماژەیە ناسەقام‌گیریی بەهای دراو، سەرمایەگوزاریی بیانی دەترسێنێت لە هێنانی پارە بە هۆی ئەوەی كە ڕیسكی زۆرە و پێشبینی بازاڕەكەی بۆ ناكرێت. تا ئێستا زۆربەی كۆمپانیا گەورە ئۆرووپاییەكان بازاڕەكانی ئێرانیان بەجێ‌هێشتووە و ڕێژەی مامڵەی بازەرگانی لە نێوان ئێران و وڵاتانی زل‌هێزی ئابووری بە ڕێژەیكی بەرچاو دابەزیوە. بەمانەیشەوە، هاوتەریب لەگەڵ هەژاربوونەوە و چەوساندنەوەی خەڵك، دەوڵەت زەرەرمەند نەبووە و توانیویەتی بە هۆی هەڵكشانی بەهای دۆلار و پشت‌بەستن بە داهاتە نەوتییەكانی و گۆڕانەوەی بە ڕیاڵ، كەسریی بوودجەی خۆی قەرەبوو بكاتەوە. بۆ نموونە، هاوكات لەگەڵ ئەوەی هەناردەكردنی نەوت تا ئێستا ٩٠٠ هەزار بەرمیل دابەزیوە، بە وتەی سەرۆكی ڕێكخراوی بەرمانە و بوودجە ٦١ لە سەد بە داهاتی نەوتی زیادی كردووە كە بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار و بەشێكی دیكەی بەهای نەوت لە بازاڕی جیهانیدا. عەلی شەمخانی بەرپرسی شوورای ئەمنیەتی نەتەوەیی ئێران، گەمارۆكان و پێشنیاری ترامپ بۆ دانوستاندنی وەكوو بەشێك لە ستراتیژی شەڕی ئابووری و ڕەوانی ئەو وڵاتە بە دژی ئێران ناو دەبات. ئەمە بە واتای گرینگی و كارتێكەریی بەرین و قووڵی گەمارۆ و كێشە ئابوورییەكانی ئێرانە كە پێی ناوەتە ناو بەرزترین ئاست لە لایەكانی نێو دەسەڵاتی ڕژیم كە تەناهیی ئەو وڵاتەی خستووتە مەترسییەوە. 
بەلەبەرچاوگرتنی پانتایی و قووڵایی قەیرانە لێك‌ئاڵاوەكان، ڕووخانی بەهای ڕیاڵ، ئابوورییەكی دەوڵەتی_ڕانتی و نەوت‌تەوەر، گەندەڵیی ڕێكخراوەیی و ئەو داهاتانەی كە خەرجی دەستێوەدران و دەست‌درێژیی سەربازی و ململانێی سیاسی دەكرێت، لە پاڵ قەیران‌گەلی ژینگەیی و سیاسی لە ناوخۆی وڵاتدا، ئێرانی ئێستای تووشی داڕمانی ئابووریی كردووە. گەر تا ئێستاش دەوڵەت توانیویەتی تا ڕادەیەك بازاڕ كۆنتڕۆڵ بكات كاردانەوەكانی ڕووخانی نرخی تمەن و هەڵاوسانەكەی دوای ئەوە، لە مانگی داهاتووەوە خۆی دەنوێنێت و بێ‌گومان لە ماوەیەكی كورتدا چەقۆی دۆلار گەردنی ئابووریی ئەم وڵاتە دەپەڕێنێت.


PM:08:30:10/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 136 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌