سینەما، كۆماری ئیسلامیی ئێران و ئەوانیتر

جەمشید بەهرامی

"درۆ هێندە دووپات بكەرەوە تاكوو ببێتە ڕاستەقینه"(گۆبڵز)

ئەوەی كە لە درێژەدا دەیخوێننەوە كورتكراوەی دوو بەشی سەرەتایی باباتێكی دوور و درێژە هەر لە ژێر ئەم سەردێڕەدا.
لە سەردەمی هیتلەردا تەنیا خوێندنەوەیەكی ڕیالیستی بۆ هونەر بەڕە‌وا دەزانرا و بەر بە هەرچەشنە خوێندنەوەیەكی دیكە بۆ هونەری جیا لە خوێندنەوەی دەسەڵات دەگیرا، هەر بۆیە لەو سەردەمەدا زۆرێك لە هونەرمەندان ناچار بوون وڵات بەجێبهێڵن و بەشێكی دیكە لە هونەرمەندانیش تووشی ئەشكەنجە و زیندان و ڕە‌شەكوژی بوون. لە سەردەمی یەكێتیی سۆڤیەت و دەسەڵاتی ستالینیش‌دا هەر بە هەمان شێوە هونەرمەندان تووشی ئەشكەنجە و زیندان و دوورخرانەوە و مەرگی گوماناوی بوون. لە خۆشبینانەترین حاڵەتدا سەرەڕۆیانی مێژوو كەسانێك بوون كە دەیانویست بە زۆر و زەبر و تووندوتیژی خەڵكانی جیهان خۆشبەخت بكەن؛ هەر پشتبەستوو بەم لۆژیكەشە كە دەسەڵاتە سەرەڕۆكان بەپێی ڕوانگە و بۆچوونەكانیان، ئەركی هەموان دیاری دەكەن، لە جۆری جلوبەرگ لەبەركردنەوە بگرە تاكوو ژیانی ئاسایی، كولتوور و هونەری كۆمەڵگا لە ژێر چاوەدێریی ئەواندایە، سەرەڕۆكان كوێخان و هەموو شتێك بە خواستی ئەوان پەیڕەو دەكرێت.
دیكتاتۆرەكانی سەدەی بیست، سەر بە تیورییە جیاوازەكان (لە ماركسیزمەوە تاكوو نازیسم) بە پشتبەستن بەم بیرۆكەیە: "ئامانجە كە ئامراز دیاری دەكات"، سینەمایان لە وێنەی كەژاوەیەكی گونجاو بۆ دەربڕینی ڕوانگەكان و پڕوپاگاندا‌ی مادەخوازانەی خۆیان دەستینیشان كرد، لەم ڕووەوە دیكتاتۆرەكان دام و دەزگاكانی تایبەت بە پڕوپاگاندا‌ و جبەخانە فیكرییەكانی خۆیانیان بە سینەما پڕچەك كرد؛ بەڵام ئەم هونەرە چاوكراوە و سەربزێوە دەستەمۆ نەبوو و لە ئاكامدا ئەوە سینەما بوو كە سوارەكەی فڕێ دایە خوارەوە و لە عەرزی‌دا. لە ڕوانگە‌ی دەورگێڕ و بەردەنگەوە بێگومان سوارەكان (دیكتاتۆرەكان) دەورگێڕگەلێكی هەڵكەوتوو و بێ‌وێنە بوون كە لە سیناریۆی وێران كردنی جیهانی بەردەنگدا ڕۆڵە نیگەتیڤەكەیان بە باشی گێڕا.
پێوەندیی سینەما و دەسەڵاتی هیتلەر دەگەڕێتەوە بۆ ڕوانگەكانی گۆبڵز لە پێگەی وەزیری پڕۆپاگاندای ڕایشدا؛ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لە دوای یەكێتیی سۆڤیەت ئەوە گۆبڵز بوو كە لە پێگەی دەسەڵاتەوە لە تواناییەكانی سینەما لە وێنەی میدیایەكی گونجاو بۆ پڕۆپاگاندا تێگەیشتبوو و لە تەواوی بوارەكاندا ئەوپەڕی كەڵكی لەم هونەرە وەرگرت‌‌. گۆبڵز لە ڕاستای بڵاوەدانی بیرۆكەی دژەجوو(دژە‌ یەهوودی) و پڕووپاگاندایەكی بەربڵاو بۆ ڕاكێشانی سەرنجی كۆمەڵگای ئاڵمان بۆ ئامانجەكان و بایەخەكانی هیتلەر و حیزبی نازیی ئاڵمان كەڵكێكی زۆری لە سینەما وەرگرت.

كۆماری ئیسلامی و سینەما
كۆماری ئیسلامی لە وێنەی یەكێك لە دەسەڵاتە تۆتالیتەرەكان كە دەسەڵاتی ڕە‌ها لە یەك كەسدا كۆ بووەتەوە، یەكێك‌ لەو دەسەڵاتە سەرەڕۆیانەیە كە سەرەكیترین خاڵی هاوبەشی لەگەڵ دیكتاتۆرەكانی دیكەدا كەڵك وەرگرتن لە هونەر لە ڕاستای ئامانجی دەسەڵاتدایە بە پێش مەرجی ڕە‌واییدان بە "تاك‌خوێندنەوە" بۆ هەموو چەمكەكان و لە سەرووی هەموویانەوە هونەر و دواتریش سینەما. كۆماری ئیسلامی بە كەڵك وەرگرتن لە تەكنیكی گۆبڵز واتە "درۆ بۆ پڕوپاگەندە" وەك ئامرازێك میدیا دیدارییەكان‌ بەكاردەهێنێت.
هەر لە سەردەمی پاشایەتی‌دا ڕوانگەكانی خومەینی و دەوروبەرییەكانی سەبارەت بە هونەر (بە گشتی) تا ڕادەیەك ڕوون بوو، بەڵام دوای شۆڕشی گەلانی ئێران و هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامی لە لایەن ئیدۆلۆگەكانی كۆماری ئیسلامی‌یەوه بەئاشكرا ئاوڕ لە هونەر درایەوە؛ مورتەزا موتەهەری وەك یەكێك لە ئیدۆلۆگە سەرەكییەكانی كۆماری ئیسلامی بە ڕوونی لە بەرهەمەكانیدا ڕوانگەی كۆماری ئیسلامی بۆ هونەر شی دەكاتەوە، ئەو پێی وایە هونەر دەتوانێت یارمەتیدەری ڕوانگەكان و بیرۆكەكان بێت و لە هەمان كاتیشدا دەتوانێت ئامرازێك بێت بۆ شەڕ لەگەڵ بیرۆكەكاندا؛ واتە فەلسەفه و ئایین بە هۆی هونەرەوە دەكرێت بەهێز یان لاواز بن. ڕوانگەكانی موتەهەری بۆ هونەر كە ڕاستیی گوشەنیگای كۆماری ئیسلامییە، پشتبەستوو بە لۆژیكی ئامرازیبوونی هونەرە، واتە هونەر ئامرازێكە بۆ بەهێز كردنی ڕوانگەی ئایینیی دەسەڵات و لە هەمان كاتیشدا ئامرازێكە بۆ شەڕ لەگەڵ هەر جۆرە بیروبۆچوونێكی جیاوازدا.
هەر بەپیی ئەم لۆژیكە سینەما لە پێكهاتەی گوتاری شەڕ و بەربەرەكانێی كۆماری ئیسلامیدا ئامرازێكی هەرە گرنگە و جۆرێكی تایبەت لە سینەما لە ژێر ناوی سینەمای حكوومیدا دەخولقێنێت، هەڵبەت لەبەرامبەر ئەم سینەمایەدا سینەماكارانی سەربەخۆ لە ژیر گوشار و زەبروزەنگدا خاوەندارێتی لە فەلسەفەی وجوودیی سینەما دەكەن...
بەگشتی دەتوانین سینەما لە ئێراندا بەسەر دوو دەستەدا دابەش بكەین: یەكەم، سینەمای سەربەخۆ و دووهەم، سینەمای حكوومی
سینەمای سەربەخۆ
ئەم جۆرە سینەمایە ئەو بەرهەمە سینەماییانە لە خۆ دەگرێت كە بە هەوڵی فیلمسازانی سەربەخۆ چێ‌دەكرێ، و لە ڕووی ناوەرۆكە زۆرتر دەپەرژێنە سەر تەوەرە كۆمەڵایەتییەكان، كە زۆرجاریش بەر تیغی سانسۆڕ دەكەون. هەر لە سەرەتای دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی‌یەوە سەرەڕای بێ بایەخ كردنی ئەم جۆرە سینەمایە و سانسور و زەبر و زەنگ لە بەرامبەر سینەماكاراندا، لە دەرەوەی بازنەی سینەمای حكوومیدا‌ كۆمەڵێك سینەماكاری سەربەخۆ دەستیان دایە بەرهەمهێنانی بەرهەمگەلی به ‌نرخ كە تا ئێستەش بەردەوام بوون، لەو سینەماكارانە دەتوانین ئاماژە بە كەسانێك وەك: ئەمیر نادری، داریوش مێهرجوویی، عەباس كیاڕۆستەمی، بەهرام بەیزایی، جەعفەر پەناهی، ئەسغەر فەرهادی، بەهمەن قوبادی و... بكەین.
سینەمای حكوومی
سینەمای حكوومی ئەو بەرهەمە سینەماییانە لە خۆ دەگرێت كە وەك ئامرازێك لە خزمەتی ئۆرگاسمی ئایینی و پڕوپاگاندای كۆماری ئیسلامیدایە و بنەماكەی درۆ و پڕوپاگاندەیە؛ لە ئێراندا خوێندنەوەی ئیسلامی شیعە وەك ئۆختاپووس بە سەر تەواوی دام و دەزگاكانی پێوەندیدار بە هونەر‌دا باڵی كێشاوە، سینەماش وەك جۆرێكی هونەری دەبێت لە خزمەتی ئامانجەكانی ئەو دەسەڵاتدا بێت. سینەمای بڕواپێكراو لە ئایدۆلۆژیای كۆماری ئیسلامیدا سینەمایەكی حكوومییە‌‌ كە بە ساڵانە زیاتر لە نەوەد لە سەدی بوودجەی سینەمای ئێران بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمگەلی سینەمایی ئایدۆلۆژیكی‌ تەرخان دەكرێت‌.‌ خوێندنەوەی تیۆریزەكراوی كۆماری ئیسلامی بۆ هونەر خوێندنەوەیەكە كە لەسەر‌ گۆشەنیگای ئیسلامی شیعە‌وە ڕاوەستاوە‌ و جگە لەمە هەموو خوێندنەوەكانی دیكە بە گڵاو وەسف دەكرێن یان لە خۆشبینانەترین حاڵەتدا بایەخیان پێنادرێت.
سینەمای حكوومیی كۆماری ئیسلامی (كه لە لایەن دەسەڵاتەوە‌ بوودجەی بۆ تەرخان دەكرێت) لە ڕاستای ئاكامێكی تایبەت‌دا پێكهاتووه، ئەم سینەمایە‌ "شەڕ" بە هەموو جۆرەكانییەوە لە دەستووری كاریدایە.
لێرەدا ئاوڕێك لە سینەمای شەڕ (جەنگ) بە گشتی دەدەینەوە و دواتر دەپەرژێینە سەر سینەمای شەڕ لە پێكهاتەی لۆژیكیی كۆماری ئیسلامیدا.
سینەمای شەڕ
سینەمای شەڕ یەكێك لە ژانرە سینەماییەكانە كە لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانییەوە دەستی پێكردووە و تاكوو هەنووكەش، ساڵانە لە بازنەی ئەم ژانرەدا ڕێژە‌یەكی زۆر بەرهەمی سینەمایی جۆراوجۆر لە جیهاندا بەرهەم دێت. سینەمای هالیوود وەك یەكێك لە بەرهەمهێنەرە زەبەلاحەكانی بواری سینەما لە ساڵی 1941، دوای تێكەڵ بوونی ئەمریكا بە شەڕی جیهانیی دووهەم، بە شێوەیەكی بەربڵاو دەستی كرد بە بەرهەمهێنانی بەرهەمی سینەمایی لە پانتایی ژانری سینەمای شەڕدا، و لەو‌ ساڵانەدا ئاكامی بەشێك لەو بەرهەمانەی‌ كە له ‌لایەن هالیوودەوە درووست دەكرا بریتی بوو لە بەپیرزۆ كردن و پێداهەڵگوتن بە پاڵەوانەكانی هاوپەیمانانی ئەمریكا. بە شێوەیەكی گشتی دوو جۆرە ڕوانین بۆ سینەمای شەڕ هەیە:
 ا- شەڕی پیرۆز؛ ئەو ڕوانگەیەی كە ڕواڵەتێكی پیرۆز لە شەڕ نیشان دەدات.
2- دژە‌ شەڕ؛ ئەو ڕوانگەیەی كە دژایەتیی شەڕ دەكات‌.
لە چەمكی سینەمای شەڕدا هەروەها كە لە جۆری دابەشكردنەوەكەیەوە ڕوونە جۆری شەڕی پیرۆز هەوڵ دەدات كە شەڕ وەك شەڕێكی داسەپاو پێناسە بكات و لەو سۆنگە‌وە شەڕ بە پیرۆز بكات؛ بەڵام لە جۆری دژە‌شەڕدا، دژایەتی لەگەڵ چەمكی شەڕ دەكرێت و ئاوڕ لە وێرانیگەلێك دەداتەوە كە شەڕ خولقاندوویەتی و بە هیچ چەشنێك سیمایەكی پیرۆز لە شەڕ پیشان نادرێت. (بۆ وێنه فیلمەكانی:‌ "ئاڵمان ساڵی سفر"، "ڕۆم شاری بێ‌بەرگری" و...). بە گشتی شەڕە‌ مێژووییەكان، شەڕە‌ جیهانییەكان، شەڕێ ویتنام، شەڕی ئەفغانستان، شەڕی عێراق و... ئەو شەڕانەن كە بەشی هەرە زۆری بەرهەمە سینەماییه جیهانییەكانی سینەمای شەڕی بۆ تەرخان كراوە.
كۆماری ئیسلامی و سینەمای شەڕ
لە پێكهاتەتی كۆماری ئیسلامیدا تەنیا لە ڕوانگەی بە پیرۆز كردنی شەڕە‌وە ئاوڕ لە شەڕ دەدرێتەوە، كەڵك وەرگرتن لە میدیا بە گشتی و سینەما و تی‌ڤی بە تایبەتی بە پێش مەرجی خوێندنەوەی تایبەتی ئایدۆلۆژیكەوە، لە ڕاستای كۆمەڵێك ئامانجی دیاریكراودایە، ئەم‌ ئامانجانە بریتین‌ لە: دامەزراندنی ئیمپراتۆریای شیعە، پەرەپێدانی بیروبڕوای ئایدۆلۆژیكی كۆماری ئیسلامیی شیعە، هەناردە كردنی شۆڕشی ئیسلامیی شیعە، پڕچەك كردن و پتەو كردنی دەسەڵات و... 
بێگومان كۆماری ئیسلامی بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئەم ئامانجانەش بنكەیەكی پڕوپاگاندەی زەبەلاحی پێویستە كە سینەما بەشێكە لە پێكهاتەی ئەو بنكەیە. شەڕ لە بەرەو پێش بردنی ئامانجەكانی كۆماری ئیسلامیدا ڕۆڵیكی تایبەتی هەیە، چونكوو بێگومان ئەو ئامانجانە هیچیان بەبێ شەڕ مسۆگەر نابێت. بە گشتی دەتوانین بڵێین گرنگایەتیی شەڕ لە ئایدۆلۆژیای كۆماری ئیسلامیدا دەورێكی سەرەكیی هەیە، چونكوو پێكهاتە و جەوهەرەی هەبوونی كۆماری ئیسلامی بە "شەڕ"ـەوە بەندە.
كۆماری ئیسلامی لە وێنەی دەسەڵاتێكی دیكتاتۆر و تاك ئایین لە ڕاستای بەرەوپێش بردنی ئامانجەكانیدا كۆمەڵێك "پیرۆزی" و بایەخی ئایینی و نەتەوەیی داتاشیوە و لە ڕێگای تی‌ڤی و سینەماوە بەردەوام لە هەوڵی چەسپاندنی ئەو پیرۆزییانەدایە، بە دەیان جۆرە بۆنە و فستیڤاڵی سینەمایی ساز كردووە كە ساڵانە دووپات دەبنەوە و بەردەوام خەریكی كەڵەكە كردنی بەرهەمی سینەماییە بۆ خزمەت كردن بەو پیرۆزییانە.
بۆ كۆماری ئیسلامی، ئاوڕ دانەوە لە شەڕ و سووڕانەوە لە بازنەی شەڕدا وەك ئەمرێكی حەیاتییە، هەر بۆیە كۆماری ئیسلامی بە دەستنیشان كردنی دوژمنەكانی و بە كەڵك وەرگرتن لە سینەما هەوڵ بۆ بەرەنگار بوونەوە لە بەرامبەریاندا دەدات. ئەو بابەتانەی كە كۆماری ئیسلامی لەم بازنەیەدا ئاوڕی لێدەداتەوە بریتین لە:
شەڕی ئێران و عێراق، شەڕ لەگەڵ جودابیرانی ناوەوەی وڵات، شەڕ لەگەڵ دژە‌ شۆڕشەكان (چد انقلاب)، شەڕ لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی دەرەوەی وڵات‌، شەڕ لەگەل ڕۆژاوا و ئەمریكا، شەڕ لەگەڵ نەتەوەكانی ژێر دەسەڵاتەكەیدا، شەڕ لەگەڵ‌ كوردستان (شەڕ لەگەڵ خەڵكی كورد و حیزبەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات)، شەڕ لەگەڵ هێرشی فەرهەنگی (تهاجم فرهنگی) و...
جگە لە بەرهەمە سینەماییە مێژووییەكانی تایبەت بە ئیسلام و ئایینی شیعە، ‌هەموو ئەو بەرهەمانەی كە بەدرێژایی تەمەنی كۆماری ئیسلامی بووجەی بۆ تەرخان كراوە لە بازنەی ئەو تەوەرانەدایە كە ئاماژە‌ی پێكرا.
كۆماری ئیسلامی بۆ ڕە‌وایی بەخشین بە شەڕ، لە ژێر نێوی بەرگریدا ڕە‌وایی بە شەڕ دەبەخشێت و لەو ڕاستایەشدا بانگەشە بۆ چەمكێك لە ژێر نێوی "بەرگریی پیرۆز" دەكات. "دفاع مقدس" واتە بەرگریی پیرۆز خوێندنەوەیەكە كە كۆماری ئیسلامی بۆ بەرگری لە بەرامبەر هەموو ئەو شەڕە‌ ڕاست و درۆییانەی كە ئاماژە‌ی پێكرا دەیكات. هەر جارەو لایەنێكی شوناسی ئێرانی! یان ئایینی (شیعە) دەورووژێنێت و لە سوێنگەیەوە ئاوڕ لە بەرگری دەداتەوە و بەرگی پیرۆزبوونیشی بەبەردا دەكات.
لە سەرەتاكانی شۆڕشی گەلانی ئێراندا (1978ز/1357هـ) سەرەڕای دژایەتی كردنی گوتاری "حیزبی كۆماری ئیسلامی" لەگەڵ سینەمادا، هەڵوێستی خومەینی و وتە مێژووییەكەی! (ئێمە دژایەتیی سینەما ناكەین، دژایەتی فەحشا دەكەین) بووە هۆی ئەوەی كە لە دوای هاتنە سەر كاری كۆماری ئیسلامی‌ بیر لە تیۆریزەكردنی سینەمایەكی حكوومیی ئیسلامی بكرێتەوە كە بەتەواو مانا لە ژێر چاوەدێریی دەسەڵاتدا بێت. بەڵام سەرەڕای ئەوانەش زیاتر لە شەش ساڵی خایاند تاكوو یەكەم دەزگای تایبەت بە سینەما لە ژێر ناوی "بنیاد سینمایی فارابی" ئەركی جۆرێك لە سینەمای ڕێنوێنی‌كار و چاوەدێری كراوی وەئەستۆ گرت و بە پشتیوانی كردن لە كۆمەڵێك سینەماكاری لاو (كە بیرۆكەی ئیسلامیی تووندڕەوانەیان هەبوو) جۆرێكی تایبەت لە سینەمای ئیسلامیی پێكهێنا.
بەهەرمە سینەماییەكان لە بازنەی بەرگریی پیرۆزدا بە بەرهەمگەلێك وەك: "هەڵۆكان(عقابها) لە دەرهێنانی سامۆیل خاچیكیان 1984"، "كانی‌مانگا/ لە دەرهێنانی "سەیفوڵا داد" و "لەسەر باڵی فریشتەكان (بر بال فرشتەها) لە دەرهێنانی جەواد شەمەقدەری" دەستی پێكرد و گەشەی كرد، بەڵام بە ئەزموونەكانی فیلمسازگەلێكی بەڵێندەر(متعهد) وەك ئیبراهیم حاتەمی‌كیا، ڕەسووڵ مولا قولی‌پوور، موجتەبا راعی، كەماڵ تەبریزی، جەماڵ شورجە بەرەو سینەمایەكی ئایدۆلۆژیك هەنگاوی هەڵێنا كە ڕە‌نگێكی باوەڕمەند و ئایدۆلۆژیكی بەخۆیەوە گرت. بۆ ئەم دەستە فیلمسازە بەڵێندەر و باوەڕمەندە شەڕ تەنیا سووژە‌یەكی هەیەجانی و سەرنجڕاكێشی سینەمایی نەبوو بەڵكوو شەڕ تەوەرێكی پیرۆز و گۆڕە‌پانی ڕووبەڕوو بوونەوەی خێر و شەڕ و باوەڕ و كوفر بوو.
سەرەڕای ئەوەی دوای شەڕی ئێران و عێراق كوڵ و كۆی ئەو جۆرە سینەمایە بەرەو دامركان دەچوو بەڵام تا هەنووكەش جۆرێك لە سینەما لە لایەن هەر ئەو دەستە فیلمسازە بەڵێندەرەوە بانگەشەی بۆ دەكرێ كە بریتی‌یە لە بەپیرۆز كردنی "ڕادیكالیزمی ئیسلامیی شیعەی ئێرانی‌!" لە بەرامبەر كۆمەڵگای مەدەنی فرەڕە‌نگدا. هەر لە ڕاستای بەپیرۆز كردنی شەڕدا كۆماری ئیسلامی لە هەمبەر نەتەوەكانی ژێر دەسەڵاتیدا بەردەوام لایەنی شوناسی ئێرانی-ی بەرجەستە دەكاتەوە و هێرش كردنە سەر نەتەوە ژێر دەستەكان بەڕە‌وا دەزانێت و لە بەرهەمە سینەمایی و تلەفیلمەكاندا بەكردەوەی‌ دەگەیەنێت‌.
ئێرانی گەورە!‌ "تمامیت ارچی ایران" و پیرۆزی بەخشین بەو گوتارە چەكێكە بۆ بەرنگاربوونەوەی كۆماری ئیسلامی‌ لە بەرامبەر نەتەوە ژێردەستەكاندا و بەو هۆیە ئێرانییە عەزەمەت‌تەڵەبەكان و ژێر شاخەكانیشیان لەگەڵ خۆی هاودەنگ دەكات، ئەم تەوەرە بەشێوەیەكی گاڵتەجاڕیی لە سینەمای حكوومیدا بەردەوام بەرجەستە و دووپات دەبێتەوە.

PM:11:46:12/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 97 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌