دووپاتە بوونەوەی پەیمانی ئەلجەزایەر بە دەڵاڵیی ڕووسیە

حەسەن ماوەڕانی

لە ساڵی ١٩٧٥دا، سەردەمی لاوازیی بەرەی سەرمایەداری و شكانی ئەمریكا لە شەڕی وێتنامدا و پەلەقاژەی بەرەی سەرمایەداری لە ئاست بەرەی بە ناو سۆسیالیستیدا، كە لە ڕاستیدا بەرەی سەرمایەداریی دەوڵەتی بوو، بار و دۆخی گشتیی جیهان بوو. لایەنەكانی سەوداگەر بە مەسەلەی كورد ئێران و عێراق بوون كە هەردوو وڵات لەباری ئابووریەوە گەشەیان سەند بوو و بە خێری فرۆشی بە لێشاوی نەوت، گیانێكی تازەیان بە خۆوە گرتبوو و هێز بوون. دەڵاڵەكە ئەلجەزایەر بوو بە نوێنەرایەتیی وڵاتە عەرەبیەكان و پاڵپشتیی بەرەی ئیمپریالیستی. كاڵاكە كوردستان بوو و شۆڕشی كورد لە باشووری كوردستان بە بەڕێوەبەرایەتی پارتی و سەركردەیی بارزانیی نەمر.
لەو كاتدا، عێراق و ئێران وەك دوو داگیركەری ناو مامەڵەكە بە هێز بوون و دوو جەمسەری زلهێز واتە شوورەوی (یەكێتیی سۆڤیەت) و ئەمریكا هەركام پشتی لایەنێكی كێشەكەیان لە باشووردا گرتبوو، شۆڕشی كورد لەناو خۆیدا بە هۆی خۆفرۆشان و ڕایەڵەی بە هێزی سیخوڕیی ئێران لەناو پارتیدا، لەناوخۆشی هڵوڵ و پووك بوو. شادەماری ژیانەكەی، یارمەتیی ئێران و  بەرەی ئەمریكا بوو بەڵام دیسان ئەو داپڵۆسانە سەرتاپای بەڕێوەبەرایەتی و لایەنە سیاسیەكانی دانەگرتبوو هەر بۆیەش پاش مامەڵە پێكردن هەمدیسان گەرچی كوردیان فرۆشت، بەڵام شۆڕش بە برینداری و نەخۆشیەكانی پێوەندیدار بە  خۆتێخزاندنی دەس و پێوەندەكانی داگیركەرانەوەش، بووژایەوە.
ئێستا لە هەلومەرجێكی دیكەدا هەمدیسان ئەم سێناریۆیە دووپات بۆتەوە، ئەكترەكان گۆڕاون، بار و دۆخ گۆڕاوە بەڵام ناوەرۆكی پیلانەكە وەك خۆی ماوە و مەبەست فرۆشتنی كوردە بە قازانجی داگیركەرانی كوردستان. چاوپێكەوتن و پێكهاتنی ڕووسیە، ئێران و توركیە بۆ كۆتاییهێنان  بە شەڕی سووریە، درێژەی ئەو پیلانەیە كە  ئەو سێ وڵاتە بە بڵاو بوونەوەی دەنگۆی ڕێفڕاندۆم لەسەر بناغەی بەرژەوەندیە هاوبەشەكانیانەوە دەستیان پێكردوە، دایان ڕشتووە و بە كردەوە هێناویانەتە دی و ئێستاش دەیانەوێ كە دان و ستانەكەیان بە ئەنجام بگەیەنن.
جیاوازیی ئێستا لەوەدایە كە دوو داگیركەری سەرەكیی كوردستان، واتە توركیە و ئێران،  هەر كامیان لە بارێكی تایبەتیی خۆیان دان. ئێران  لە ناوەوە بە هۆی سیستمی ئیسلامیی مافیایی دەسەڵاتی مەلاكان، بەرەو ڕووخانە. دزی و ڕاوڕووتی سامانی  وڵاتەكە گەیشتۆتە پلەیەكی  ئەوتۆ كە لە مێژووی خەڵكی جیهاندا بێ وێنەیە. نرخی پارەی ئێران لە ئاست دوڵاری شەش تمەن و نیو گەیشتۆتە دوڵاری پینج هەزار تمەن. بڵاو بوونەوەی مادە هۆشبەرەكان و لەشفرۆشی بە شێوەی فەرمیی شیعی گەیشتۆتە ئەوپەڕی  بەربڵاوی.  توێژێكی  خنكاو لە سەروەت و ساماندا و كۆمەڵگایەكی بەرفراوانی هەژاران  پێكهێنەری  ئەو وڵاتەیە. دەستێوەردانی ئێران لە سەرتاپای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و یەمەن، ئەو دەوڵەتەی بەرەو بنبەستی سیاسی و دارایی بردووە. خەرجی دەزگاكانی تیرۆر و سەركوتكردنی ناوخۆ و پشتیوانی لە تیرۆریستە ئیسلامیەكان پشتی دارایی نەخۆش و دزلێدراوی ئێرانی چەماندۆتەوە. خولیای زیندووكردنەوەی ئیمپراتۆریی شیعیی سەفەوی، كە بە دامەزراندنی هیلالی شیعی بەناوبانگە، ئێرانی بەرەو قیران و بنبەستێكی دیار بردووە. هەڕەشەكانی وڵاتانی  جیهان  بۆ دەوڵەتی ئێران، بە پێچەوانەی  فشەكەرییەكانی كاربەدەستانی ئەو وڵاتە لەسەر دەزگا مێدیاییەكانی ئێران، كاربەدەستانی ئەو وڵاتەی تۆقاندووە. ئێران پێویستیی بە دەراوێك هەیە كە مەترسی دەستێوەردانی  زلهێزە رۆژئاواییەكان لە سەر خۆی لادا. بەرچاوتر لە هەموو مەسەلەكانیتر كشانەوەی ئێرانە لە سووریە و یەمەن و لوبنان و عێراق؛ واتە دەستهەڵگرتن لە هیلالی شیعی، كە ئەو وڵاتە لە ئامانج بوونی هێرشەكانی ڕۆژئاوا ڕزگار بكات. كار بەدەستانی ئێران بە باشی دەزانن كە ڕاگرتنیان لەسەر كورسیی دەسەڵات، بەبێ ڕەزامەندیی ڕۆژاوا مەیسەر نابێ، هەروەك هاتنەسەركاریان. هەر بۆیەش بە تەواوی هێزیانەوە لەم پێلانەدا بەشدارن. داگیركردنی كەركوك بە فیتنەی داردەستەكانی ئێران لەناو كورددا، سەرەتای بەكردەوە دەسپێكردنی ئەو پیلانە بوو كە لە مۆسكۆ و ئانكارا و تاران داڕێژڕابوو.
توركیە، كە هەتا سێ ساڵ لەمەوبەر بە وڵاتێك دادەنرا كە بەرەو گەشەسەندنی ئابووری دەڕۆیشت و وردە هەنگاوی بەرەو دێمۆكراسی و نزیكبوونەوە لە ئۆرووپا هەڵگرتبوو، لەو ماویەدا گۆڕانكاریی قوولی بەسەردا هاتووە؛ بەرەو وڵاتێكی دیكتاتۆریی هەنگاوی هەڵبڕیوە و خولیای زیندوو كردنەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانلیی لەسەردایە. هەچەشنە دژایەتێك لەگەڵ دەسەڵاتی سەرەڕۆیانەی ئەردۆغان سەركوت دەكرێ. ئاڵوگۆڕی قووڵی  دەزگای دادپەروەری و سپا و دەزگای پەروەردە و سیاسەتی سەركوتكردن و پاڵپشتیی لە تیرۆریستە ئیسلامییەكان، ڕوخساری توركیەی لەناو وڵاتانی ئۆرووپاییدا وا خەوشدار كردووە كە ئورووپای یەكگرتوو لە ترسی بیروڕای گشتیی خۆشی بێ، وەورگرتنی توركیەی لە كۆڕی خۆیدا لە گۆڕناوە، تەنانەت پاش كوشتاری ناوخۆی كوردی باكوور و هێرش بۆ سەر عەفرین، ئەندامەتیی ئەو وڵاتەش لە ناتۆدا، بۆتە ئامانجی ڕەخنەی توندی كۆمەڵگاكانی ئۆرووپایی كە میدیا و دەوڵەتەكانی ئۆرووپا ناتوانن لەبەرچاوی نەگرن. خزانی توركیە بەرەو پێوەندی لەگەڵ ڕووسیاش خاڵێك نییە كە وڵاتانی ڕۆژئاوایی  لەبەرچاوی نەگرن. هێرشی توركیە لەگەڵ گاڕانێك تیرۆریست و چەتەی ئیسلامی بۆسەر ڕۆژاوا بەپێچەوانەی هەموو دابەكانی نێونەتەوەیی كە  دەستدرێژیە بۆسەر وڵاتێكی فەرمیی دیكە، قۆناخێكی دیكەی پیلانی هاوبەشی ڕووس، ئێران و توركیە بوو. حیماسەی بەرخۆدانی ٥٨ی ڕۆژەی ڕۆژاوا لە عەفرین، نیشانیدا كە زیندووكردنەوەی ئیمپراتوریی عوسمانلی لە سەردەمی ئێستادا خەونی سەرلێشێواوانەیە. دژایەتیی  ئۆپۆزیسیۆنەكانی ناوخۆی توركیەش سەرەڕای سەركەوتنی پیلانی سیاسی بۆ داگیركردنی عەفرین بە پاڵپشتیی ئیران و ڕووسیە و بەدەستەوەدانی عەفرین لە ئاخر ڕۆژدا بەبێ بەرگری، لەپەرەئەستندایە و دانەمركاوەتەوە. ئابووریی توركیە لە داڕمان دایە و نرخی لیرەی توركی لە چاو سێ ساڵ لەوە پێش بۆ ئاستی پتر لە پینج دۆلار بەرز بۆتەوە.
ڕووسیە وەك دەڵال و پێكهێنەری زەماوەندی ئێران و توركیە، لەمێژ ساڵە لە ئاستی لایەنێكی زلهێزی سەرەكی كەوتووە. لە ماوەی بیست ساڵەی ڕابردوودا وەك وڵاتێكی سەرمایەداریی بە سیستمێكی تۆتالیتریەوە خۆی گەیاندۆتەوە سەر ئاستی سێهەمی ناو زلهێزان. واتە پاش ئەمریكا و چین! لە سوریا بەتەواوی هێزەوە لە ڕژیمی سووریا بەرگری كرد و پاراستنی سنوورە داڕێژراوەكانی ناوچە لە بەرژەوەندیی ستراتێژیكی خوێدا دەبینێت. پێوەندییەكانی لەگەڵ ئێران هەم لە ڕووی فرۆشی چەكەوە و هەم لە بوارەكانی دیكەدا بەهێز كردووە و لەگەڵ توركیەش سەرەڕای ئەندامەتیی توركیە لە ناتۆدا، دڵداری و نزیكبوونەوەی خۆی پتەوتر كردووە. بەرگریی ڕووسیە لە مانەوەی سنوورە دەستكردەكانی ئێران، عێراق، توركیە و سووریە، خاڵێكی سەرەكیە كە ئەو وڵاتە بە هەر سیستمێكەوە لە بەرەی دژ و پێلانگێڕ بۆ نەتەوەی كورد دادەنێت.
بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی نەتەوایەتیی كورد، ئەو بەشەیەی كە لەسەری پیڵانەكە دەگێڕدرێ، ئەو كاڵایە كە ئاڵووێری پێدەكری و دەستاودەست دەكرێ. لە كاتی ئێستادا ئەو بزووتنەوەیە دوو لاباڵی هەیە كە باشوور و باكوورە كە ڕۆژاواش لە ژێر فەرمانی باكوور دایە.  باشوور بە كۆنە دەردەكانی شەڕە براكوژیەكان و دژایەتییە بنەماڵەییەكانەوە دەناڵێنێت و دەسەڵاتی هەرێم لاوازترە لە چەند ساڵ لەمەو بەر. ئێران و توركیە داردەستێكی زۆریان لەناو كوردی باشوردا كۆكردۆتەوە كە وەك هۆرە، داری كوردی پێی دادەقڵیشێنن بە تایبەت ئێران بەتەواوەتی هەوساری گەلێك حیزبی كوردی بەدەستەوە گرتووە. ئەمریكا و وڵاتە ئۆرووپاییەكان هێشتا داكۆكی لە هەرێمی كوردستان دەكەن. بەڵام شێلگیریان  لەو داكۆكی كردنەدا جێی گومانە و لە  مەسەلەی  كەركوك دا  ئەو ناشێلگیریە ئاشكرا بوو. بەڵام  بوونی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق و باشووری كوردستان گرینگیی تایبەتی خۆی هەیە كە كار دەكاتە سەر دان و ستانەكانی ناوچەیی و دەرەوە.
باكوور بە ئاشكرا سێ هەڵوێستی جیاوازی تێدایە. قەندیل بەرەو هیلالی شیعی هەڵوێستی گرتووە ڕۆژاوا چەشنێك هاوپەیمانیی لەگەڵ ئەمریكا هەبووە و هەتا ئێستەش سەرەڕای  داكۆكی نەكردنی ئەمریكا بۆ بەرگری لە عەفرین و  كایەی نە دار بسوتێ نە كەباب لەگەڵ توركیە، نەبڕاوەتەوە. هدپ وەك بەشێكی بەرچاوی بزووتنەوەی باكوور لەناو خۆی توركیەدا بە شێلگیری سەرەڕای هەموو زەختەكانی دەوڵەتی ئەردۆغان خەبات دەكات. بە هۆی دامەزرانی ئەو بەشەی بزاڤی كورد لەسەر بیر و ڕا و ئیدیۆلۆژیی هاوچەشن، ئێران و توركیە لەوانەیە داردەستی كەمیان لەناوخۆی بزووتنەوەكەدا هەبێت بەڵام هەروەك لە ڕابردووشدا ئاشكرا بووە، لیرە و لەوێ سیخوڕی خۆیان تێخزاندووە و تەنانەت لە ئاستی سەرەوەشدا كەسی خۆیان هەبووە. بەڵام  قەت نەگەیشتۆتە ڕادەی باشوور كە حیزبێك  یان بەشێك لە حیزبێك بەتەواوی و بە ئاشكرا بكەنە پاشگەردانی خۆیان. بزوتنەوەی كورد لە باكوور سەرەڕای خۆڕاگری و ئیمان و بڕوای پتەوی زۆرینەی پێشمەرگە و چالاكە سیاسیەكانی كە بەتایبەت لە ڕۆژاوا هەم لە كۆبانی و هەم لە عەفرین حیماسەی سەدەی بیست و یەكەمیان خوڵقاند، پاشنە ئاشیلەكەی خۆبەستنەوەی قەندیل بە هیلالی شیعەیە كە هەرەس هێنانی ئەو هیلالە بە ڕاشكاوی دیارە.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەو تایبەتمەندیانە كە كاراكتێرەكانی پیلانگێڕان هەیانە و بارودۆخی  پێكهێنەرانی بزاڤی كورد بە گشتی، خاڵەكانی پێكهاتنی ئەو دانیشتنە سێ قۆڵیە بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕی سووریە لە ئێستاوە دیارە. توركیە كایە بە كارتەكانی خۆی دەكات كە بریتین لە چەتە ئیسلامیەكان و ئەنەكەسە بۆ دان و ستان. ئێران كایە بە پ.ك.ك دەكات بۆ پێكهاتن لەگەڵ توركیە و دانەوە دەستی سەرجەمی ڕۆژئاوا بە سوریە. توركیە و ئێران  بەهەردوو قۆڵ زەخت دەخەنەسەر هەرێم و عێراق بۆ نەمانی قەندیل و بۆ ئەو مەبەستەش لە دەست و پێوەندەكانیان لە باشوور و عێراقدا كەڵك وەردەگرن. ئەوان تێدەكۆشن كە هەرێمی كوردستانی باشوور بە بەشێك لە عێراق بمێنێتەوە و بە لاوازی وەك دەوڵەتی ئێستای هەرێم. ئیران و توركیەش لە سووریە بكشێنەوە هەتا ئێران دەرفەتی دان و ستانی لەگەڵ ئەمریكا و ئۆرووپا بۆ بڕەخسێت، تێكرای ئەوەش پیلانە لە دژی بزاڤی كورد. تاقە ڕێگای بەرگری لە سەرگرتنی ئەو پیڵانە، پاشگەز بوونەوەی قەندیل و هەولێرە لە پاوانخوازی و پێكهێنانی بەرەیەكە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیە نیشتمانییەكانی كورد كە لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەكی حیزبایەتی و ئیدیۆلۆژیكەوەیە.


PM:11:38:12/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 326 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌