دەربارەی ڕۆمانی گێڕانەوە

وەرگێڕان و ئامادە كردنی: مستەفا زاهیدی

تێبێنی: 
ئەوەی لە خوارەوە دەیبینن بابەتێكە لە سەر دوایین رۆمانی بوزورگ عەلەوی، رۆماننووسی ناوداری ئێرانی. بۆ ئامادە كردنی ئەم بابەتە لە چەند سەرچاوەیەك كەڵك وەرگیراوە، بەڵام سەرچاوەی سەرەكی بابەتەكە وتارێكە لە ماڵپەڕی (مرور) كە بە داخەوە ناوی نووسەری بابەتەكە دیار نییە. لە هەندێ شوێندا بە پێی پێویست دەستكاری بڕێك لە زارەوە یان جۆری باسكردنە كراوەو زیاتر بۆ روون بوونەوەی بابەتەكەیە لای خوێنەر. بەشی كۆتایی وتارەكە لەو رووەوە نەكراوە بە كوردی كە جۆری نووسینەكە زیاتر لە رانگەیەكی توودەییانەوە هێرشكردنە بۆ سەر عەلەوی، وەك وەرگێڕی بابەت لەگەڵ ئەم بەشەیدا نەبووم  و نەمگواستۆتەوە بۆ سەر زمانی كوردی، بەڵام هەر خوێنەرێك كە بیهەوێت دەتوانێت لەو لینكەی لە خوارەوەی بابەت هەیە دەقی كامڵی ئەو بەشە وەربگرێت. (و-كوردی).

رۆمانی گێڕانەوە (روایت) كە ساڵی ١٣٧٧ی هەتاوی (١٩٩٨ ز) لە لایەن بوزۆرگ عەلەوییەوە نووسراوە شوێنی یەكگرتنی رۆمانی كلیل دار  و رۆمانی ئایدیایی  و رۆمانی ئۆتۆبیۆگرافیە . ئەم رۆمانە دوایین روامی ئەم نووسەرەیە كە بەردەوام لە تاراوگە ژیاو بەشی زۆری ژیانی لە ئەڵمانیای رۆژهەڵات بەسەربرد. بوزۆرگ عەلەوی ساڵی ١٣٣٢ (١٩٥٣) وەك نوێنەری حیزبی توودەی ئێران بۆ بەشداری لە "كۆبوونەوەی جیهانی ئاشتی" سەردانی هەنگاریای كرد و چەند مانگ دواتر دوای كوودەتای هاوبەشی بەریتانیا-ئەمریكا (جگە لە ساڵەكانی سەرەتای شۆڕشی ١٩٧٩) ئیتر سەردانی ئێرانی نەكرد و سەرەنجام ساڵی ١٩٩٦ لە بەرلین ماڵئاوایی لەژیان كرد. بەڵێ رۆمانی كلیل دار، بەو جۆرە لە رۆمان دەوترێت كە دەپەرژێتە سەر روانگە كۆمەڵایەتی، سیاسی و كەلتوورییەكانی نووسەر و تیشك دەخاتە سەر لایەنە شاراوەو نەوتراوەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و هونەری كۆمەڵگا. رۆمانی گێڕانەوە باس لە هەڵوێستەكانی حیزبی توودە بەرامبەر بە رووداوە مێژوویی –كۆمەڵایەتییەكانی ئێران دوای داگیركردنی ئێران لە شەهریوەر ١٣٣٢ (سێپتەمبەر ١٩٥٣). لەو رووەوە نووسەر وەك راوێژكاری كۆمیتەی ناوەندی حیزبی توودە كاری دەكرد، لە نزیكەوە ئاشنای مێژووسی سیاسی ئەم حیزبە بوو، بە شێوەی رەخنەگرانە لەم مێژووە ئەڕوانێت، لەم رووەوە دەكرێت بڵێین ئەم ڕۆمانەە گرینگیەكی تایبەتی هەیە.
بەزۆری كەسێكی حیزبی، تا دوایین ساتەكانی ژیانی سیاسی خۆی، بەرگری لە هەڵوێستەكانی خۆی دەكرد. بەڵام عەلەوی پلەی سیاسی نەبووەو ئەوەی بەڵای توودەوە زۆر گرینگ بوو لە كەسایەتی عەلەوییدا، ئەوە بوو كە عەلەوی كەسایەتییەكی ئەدەبی، كەلتووری بوو و هەروەها عەلەوی مێژوویەكی سیاسی هەبوو و هەروەها پێشتر لەباری كەلتوورییەوە هاوكاری دوكتۆر "تەقی ئەرانی" بوو لە بڵاوكراوەی "دونیا" دا و هەروەها كەسێكی شۆڕشگێڕ بوو لە ماوەی چوار ساڵ زیندانی بوونی لە زیندانی قەسر (١٩٣٧-١٩٤١) و لەم چوار ساڵەدا روانین رەخنەگرانەی خۆی پاراست و لە باری سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە بەرگری لە باوەڕەكانی خۆی كرد. لە لایەكەوە لە  بەرهەمەكانیدا رەنگدانەوەی روانینی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو دەبینین و لە لایەكیترەوە هەڵوێستی رەخنەگرانە، ئەخلاقی و رۆشنبیرانەی ئەو دەبینین. لێرەدا بۆ لێكدانەوەی رۆمانی گێڕانەوە  وەك "رۆمانی ئایدیایی" كە گرینگییەكی تایبەتی هەیە، ئاماژە دەدەین بە چەند  "رۆمانی كلیل دار" ی ناوداری دونیا. 
لە باری مێژووییەوە یەكەم "چیرۆكی كلیل دار) ساڵی ١٤٦٦ نووسراوەو كوڕە گەنجەكە چوار ناوی هەیە كە ئاماژەیە بە "ژان دێ بۆئە".  لە سەدەی هەڤدەیەمدا "مادلین دی سكۆدێری  (١٧٠١-١٦٠٧) رۆماننووسی فەرەنسی، زنجیرە رۆمانێكی نووسی كە مەبەستی لەو كارە ناساندنی ژمارەیەك كەسایەتی ناسراوی سیاسی بوو كە خەڵك گرینگی پێ دەدان، بەڵام ئەم كارەی بە شێوەی سێمبۆلیك بوو و راستەوخۆ باسی لە كەسەكان نەدەكرد. لە سەدەی نۆزدەیەمدا (لەیدی كارۆلین لێمب)  كتێبی . Glenarvon    ی نووسی كە هەڵگری كۆمەڵێك پەیوەندی نووسەرە لە گەڵ (لۆرد بایرۆن). ساڵی ١٩٠٨ ڤالێری بێریۆسۆف   رۆمانی فریشتەی تووڕە  ی لە سەر بنەمای ژیانی راستەقینەی خۆی و عەشق و پەیوەندی خۆی و "ئاندرێ بێلی" و "نینا پێترۆسكایا" نووسی. ساڵی  ١٩٢٦ ئێرنێست هێمنگۆی لە رۆمانی  The Sun Also Rises راپۆرتێكی نهێنی و شاراوەی لە ژیانی ئەدەبی خۆی  لە پاریس و سەفەر بۆ سپانیا لە ساڵی ١٩٢٥ لە گەڵ چەند كەسایەتی تر خستۆتە بەر باس و هێناویەتە نووسین. جۆرج ئۆروێل لە رۆمانی مەزرای ئاژەڵاندا،سیمای كەسانێك بە وێنا دەكێشێت كە لە یەكیەتی سۆڤیەتدا بە تەواوی ناسراون. ساڵی ١٩٥٨ ئۆژن بۆردیك  و ویلیام لیدەرێر   رۆمانی ئەمریكای ناشیرین یان نووسی و لەو رۆمانەدا رەخنە دەگرن لە سیاسەتی دەرەكی ئەمریكا لە باشووری رۆژئاوای ئاسیا پێش (شەڕی ڤیەتنام). لەم رۆمانەدا ئەو وڵاتەی كە بە (ساركهان) ناوی لێدەبەن زۆر وەك ڤیەتنامی ئەمڕۆیی دەچێت. ساڵی ١٩٦٣ سیلیڤیا پلات   رۆمانی دەنگی زەنگ  ی نووسی كە بەرهەمێكی كە رەنگدانەوەی ژیاننامەی نووسەری تێدایە و دەكرێت بە (نیوە ژیاننامەیی) ناوی ببەین ، ئەم بەرهەمە باس لە هەوڵی خۆكۆژی گەنجێك دەكات بە هۆی كێشەی دەروونیەوە. ساڵی ٢٠٠٧ (رۆبێرت هریس )  رۆمانی تارمایی  نووسی كەسایەتی قارەمانی ئەم رۆمانە (ئادام لانگ) زۆر لە كەسایەتی تۆنی بلێر سەرۆك وەزیرانی ئەو دەمی بەریتانیا دەچێت.رۆمەن پۆلانسكی دەرهێنەری ناودار لە سەر بنەمای ئەم رۆمانە فیلمێكی درووستكردوە بە ناوی نووسەری تارمایی.

١: رۆمانی كلیل دار، بە ناوی كەس و شتەكانەوە دیاری دەكرێت. رۆمانی كلیل دار یان رۆمانی خاوەن كلیل لە بنەڕەتدا چەمكێكی فەرەنسیە بۆ ناسینی ژانرێكی تایبەتی ئەدەبی كە پەردە لە سەر ژیانی راستەقینەی كەسێك هەڵدەدات، بەڵام بەشێوەی كۆددار و ئەوە نییە راستەوخۆ باسی كەسەكە بكرێت. ناوی ئەو كەسانەی كە لە رۆمانەكەدا دێت، ناسێنەری كەسانێكە كە بوونیان هەیە و راستەقینەن و لە راستییدا دەرخەری جۆرێ پەیوەندییە لە نیوان واقعی چیرۆك ئامێز و دروستكراو لە گەڵ واقعی ناچیرۆكی و دروستنەكراو. 
رۆمانی "گێڕانەوە" بەم رستانە دەست پێدەكات:
ئەوەی دەكەوێتە بەردەم خوێنە، نە حەقایەتە و نە رۆمان. هیچ چەشنە رووداوێكی سەیر و سەمەری تێدا نییە. حەقایەت نییە، گێڕانەوەیە. بەسەرهات نییە، مێژووی سەردەمێكە كە لە رووی كاسێتەوە دابەزێندراوە و رووداوەكانی ژیانی كەسێكی ئازار چێشتووی تێدا گێڕدراوەتەوە.
هەندێ لاوایان وایە تەنها چیرۆكێكی عاشقانەیە. هەندێ كەس تەنها بە راگەیاندن و نامیلكەیەكی حیزبی دەبینن... باشتر وابوو كوت و مت ئەوەی لە سەر كاسێتەكە بوو لە سەر كاغەز دام دەڕشت، بەبێ چكۆلەترین دەستێوەردانێك لە لایەن نووسەرەوە، بەم شێوە بوو قارەمان، ناسنامەی خۆی- بەو شێوەی كە هەیە- خستۆتە ڕوو.  خۆی ئەوەندە خاكەڕا و بێ فیزە كا ناتوانێت لێهاتوویی و لەخۆبردوویی خۆی دەربخات و ئاشكرای بكات... بۆچی نووسەر ناوی ناوە (فرود)؟ خۆشی نازانێت بۆچی. رەنگە بێئەوەی خۆی بیهەوێت ئاماژەیە بۆ قارەمانی چیرۆكێك كە دەیهەویست بەهۆی رق و بێزارییەوە لە سیاوەش لە گەڵ لەشكەری كەیخۆسرەو ببێت بە هاوپەیمان و سەرەڕای هەموو هەوڵەكانی، بە ناوچاویەوە نووسرابوو كە دەبێت بە دەستی دۆستانی براكەی، بكوژرێت" (علوی ١٣٧٧، ٧-٨)
هەرچەند لەم رستانەدا، باس لە كەسایەتی راستەقینەی رۆمانەكە ناكات، ئاماژە دەدات بە چەند خاڵ دەربارەی: ئەو كەسە لە حیزبێكی سیاسی دا كاری كردووە، بەهۆی خاكەڕایی بوونەوە ئامادە نییە باس لە ڕابردوو و مێژووی خەباتكارانەی خۆی بكات. لە سەردەمێك لە مێژوودا وەك چۆن لە شانامی فیردەوسیدا (فرود) خیانەتی لێ كراوە و بێ وەفایی بینیوە، ئەویش لە لایەن حیزب و هاوڕێیانی حیزبەوە خیانەتی لێ كراوەو بێ وەفایی بینوە. لە شانامەی فیردەوسیدا، (فرود) كوڕی سیاوەش، لە (جەریرە) كچی پیرانی وەیسەیە. (تووس) فەرماندەی سپای ئێران، بە هۆێ بێمێشكی و خۆبەزل زانین و دوژمنی لە گەڵ بنەماڵەی (كی كاوس) دژی ئەوە بوو كەیخوسرەو ببێت بە پاشای ئێران و لەسەر ئەو باوەڕە بوو تا ئەو كاتەی (كی كاوس) كورێكی گەنجی هەیە بە ناوی (فەریبورز) ناكرێت كوڕەزاكەی (كەیخوسرەو) ببێت بە پاشا. ئەو یەكێكە لەو هێز و كەسە كاریگەرانەی كە دەستیان هەیە لە كوشتنی مەزڵوومانەی (فرود) دا. تراژیدیای فرود لە شانامەی كەونارای ئێرانییەكاندا، دڵتەزێنترین دەقە كە بۆ مەرگی قارەمانێك نووسرابێت. بەدەر لەمە (فرود) زڕبرای (كەیخوسرەو)ەو لە شێوەی نووسینی رۆمانی (گێڕانەوە)دا وا دەردەكەوێت ژمارەیەك لە "هاوڕێیان" ، "فرود " بە (زڕبرا)ی خۆیان دەزانن، نەك برایەكی خوێنی، لەبەر ئەوەی بە هەموو ئەو روانینانەوە كە بەسەر حیزبدا زاڵ بووە، چیرۆكی هەموویان وەك یەك نەبووە. 
یەكێك لە رووداو و دیمەنە كاریگەرەكانی ژیانی سیاسی (فرود) وەك (ئەفسەریكی توودەیی) ئەو كاتەیە كە سێ ساڵ بەسەر كودەتای سەربازیدا تێپەڕ دەبێت و لە یەكێك لە شەوەكانی خەزەڵوەری ١٣٣٥ (نۆڤەمبەری ١٩٥٦) لە لایەن هێزە ئەمنیەتییەكانەوە دەكەونە شوێنی تەقەی لێ دەكەن بریندار دەبێت و دەكەوێتە سەر زەوی:
" كوت و پڕ هەستیكرد بەردێكی تیژ دای لە سەر سنگی... كەوتبووە سەر زەوی. بینی شلەیەكی لیقن لە پشتیەوە دەڕژێت... فرود ئیتر ئاگای لە هیچ نەبوو. وەك ئەوەی كوت و پڕ خەی لێ كەوتبێت. (٣٣١-٣٣٢).
ئێستە دەگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو كە چیرۆك و داستان نییە، بۆ ئەوەی ناسنامەی راستەقینەی "فرود" دەركەوێت و بزانین فرود كێیە؟
خەزەڵوەری ١٣٣٥ بڕیار وایە باقر مومنی هاوڕێیەكی تودەیی لە یەكێك لە شەقامەكانی تاران ببینێت... باقر ناگاتە شوێنی دیدارەكە. لە نیوەی ڕێگا ماشێنێ دێتە بەردەمی... هێشتا چەند هەنگاوێكی هەڵنەگرتوە ویزەی گوللەیەك دێت. گوللە ئەدا لە پشتی و دەكەوێتە سەر زەوی. دەیگۆزنەوە بۆ نەخۆشخانەی سەربازی (دۆلانوا ١٣٧١، ٦٢).
رۆمانەكە پێشەكیەكی لە لایەن "ب. پارسا"وە بۆ نووسراوە ئاماژە بەم خاڵە دەدرێت كە گێڕانەوەكە " سەرەڕای هەموو ئاماژە مێژووییەكان" تەنها "رۆمانێكە" و نووسەر تەنها دەربارەی خۆی نووسیویەتی و وێكچوون لە نیوان من (ب. پارسا) و (بوزورگ عەلەوی)دا زۆر كەمە. 
" من لام وایە فرود كەس نیە جگە لە خودی ئاغا گەورە (بوزورگ عەلەوی). ب. پارسا (٦).
پیتی (ب) ئاماژەیە بۆ ناوی (باقر) و نازناوی (پارسا) دەربڕینێكی ترە لە هەمان (مومنی). كەوایە گومان لەوەدا نییە ئەو كەسەی لەو رۆمانەدا بە (فرود) ناوی براوە كەس نییە جگە لە (باقر مومنی). بەمانەشەوە هەندێ بەڵگە لە رۆمانەكەدا هەن كە نووسەرەكە هەوڵی ئەوەی رازی "عاشقەكان" لە چیرۆكی "ئەوانیتر"دا دەرببرێت. هەربۆیە ئاماژە بە كۆمەڵێك شت دەكات كە لە ژیانی باقر مومنی دا رووداوە. سەرەتا ئاماژە ئەدات بەو بەرهەمانەی كە "باقر مومنی" دەربارەی ئەدەبیات مەشرووتە نووسیویەتی:
" چەند ساڵ دواتر، چەند وتار و نامیلكەی نووسی. لێكدانەوەو رەخنەكانی لە سەر بەرهەمی نووسەرانی سەردەمی مەشرووتە گرینگی پێ درا" (٤٣٩).
ئەوەی نووسەر وەك لێكدانەوەی بەرهەمی نووسەرانی سەردەمی مەشرووتە باسی دەكات، یەكەم بڵاوبوونەوەی كتێبی ئێران لە سەرەتای شۆڕشی مەشرووتە و ئەدەبیاتی مەشرەتە (١٣٥٧. بڵاكراوەی شباهنگ) و ئەویتریان دەربارەی ژمارەیەك لە كەسایەتیە دیارەكانی ئەدەبیاتی مەشرووتە وەك "عەلی ئەكبەر دێهخودا" و "سور ئیسرافیل (١٣٥٧)ەكەی و هەروەها بڵاوبوونەوەی دەقێكی رەخنەگرانە و پێداچوونەوەی سەفەرنامەی ئیبراهیم بەیگ (١٣٧٤، بڵاوكەرەوەی ئەندێشە) لە نوویسنی (حاج زەین ئەلعابدین مەراغەیی)یە. بەرهەمێكیتری باقر مومنی بە ناوی شەڕی جوتیاران لە ئێران، خوێندنەوەیەكی كۆمەڵناسانەیە دەربارەی خەباتی چینایەتە لە گوندەكانی ئێران و باس كردن لە پرسی دابەش كردنی زەوی لە نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەمی ئیراندا كە نووسەر وەك (نامەی دۆكتۆرا) باسی دەكات و دەڵێت حیزب، بۆ ئەوەی لە زانكۆ و ژینگەی زانكۆی دوور بخاتەوە فرودی نارد بۆ كۆمیتەی جوتیارانی حیزب بەڵام:
" دواتر ئەم ئەزموونانە، لە بەرژەوەندی ئەودا بوو، نامەی دۆكتۆراكەی لە سەر ئەم بنەمایە نووسی "(٢٢٤).
وێكچون هەیە لە نێوان ناوە راستەقینەكان و ئەو ناوانەی وەك چیرۆك هاتوون. (عەلەوی) بۆ رێنوێنی كردنی خوێنەر، هەندێ جار ئەو ناوانە بۆ كەسەكان یان رۆژنامە و دامەزراوەكان هەڵدەبژێرێت كە دەلالەت بن بۆ كەس یان شوێن یان شتێكی راستەقینە و خوێنەر بەرەو راستییەكان رێنوێنی بكات. ئەم هەڵبژاردنە هەندێجار لە سەر بنەمای "هاومانایی" و جاری وا هەیە لە سەر بنەمای وێكچوون لە شێوەی دەربڕین و هەندێجار تێكەڵەیەك لە هەردووكیانە. بۆ وێنە ئەو كاتەی نووسەر باس لە رۆمانی (پیروزی) دەكات كە فرود تێیدا كاری كردوە، مەبەستی رۆژنامەی (زەفەر) بڵاوكراوەی رەسمی شۆرای یەكیەتی كرێكارانە كە (رەزا روستا) كە یەكێك بوو لە دامەزرێنەرانی حیزبی توودە و كۆمۆنیستێكی كۆن بوو سەر نووسەری بوو:  
شتێك لە رۆژنامەی پیروزیدا سەرنجی ئەم نووسەرە گەنجەی بۆلای خۆی ڕاكێشا، ئەوەی كە سەرجەم وتارەكان یەكدەستن. هەواڵ و وێنە و وتووێژەكان، جەختیان لە سەر سەركوتی دواكەوتوویی و پەردە داماڵین لەسەر هاندانە دەرەكیەكان و پاراستنی مافی كرێكاران دەكردەوە. (٩٦). 

ئەگەر باسی كەسایەتییەكی حیزبی دەكات بە ناوی (كجوری)، مەبەستی نووسەر هەمان دۆكتۆر (كیانوری) ، لە ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی توودەیە كە دواتر بوو بە سكرتێری حیزبی توودە. لە بەر ئەوەی (نور) و (كجور) كەوتوونەتە دوو لای رۆژهەڵات و رۆژئاوای شاری (ئامل) لە مازندەران و نزیكایەتی هەیە لە نێوانیاندا و یەكتر دێننەوە بیر. 
"خودی فرود گومانی دەكرد بەڵام دڵنیا نەبوو دژ بە كێ قسە دەكات، تەنها ئەوە بوو دواتر زانی دژ بە (كجوری ) و (كاڤمی) قسەی كردوە. (١٦٥). 
مەبەست لە كاڤمی هەمان "ئەحمەد قاسمی"یە كە یەكێك بوو لە ئەندامانی پلەبەرزی حیزبی توودە كە دژی دوكتۆر موسەدق هەڵوێستی گرت و لە رۆمانەكەدا زۆر شت دەربارەی ئەم كەسە دەوترێت. ئەگەر باس لە كەسێكی خۆڕاگر و سەربەرز دەكات بە ناوی "موهەندس عالی" مەبەستی " موهەندس عەلی عەلەوی"یە كە دوای دەستگیر كردنی و كەوتنە زیندان، ئامادە نەبوو ناوی رەفیقەكانی ببات و لە گەڵ ئەوانەی كودەتایان كردبوو هاوكاری بكات و سەرئەنجام جۆزەردانی ١٣٣٨ ( ١٩٥٩) ئیعدام كرا.
"فرود و موهەندیس لەگەڵ یەكتر ببوون بە هاوڕێ، بەو مانایەی لە هەندێ بابەتدا پێكەوە هاوفكر و هاودەم بوون... هات و چۆ لە گەڵ ئەندامێكی كۆمیتەی ناوەندی حیزب درگایەكی تری بەرەو رووی ژیانی سیاسی فرود كردەوە. (١٤٤-١٤٣)."
لە رۆمانی كلیل دار دا، وێنای نووسەریش دەبیندرێت: وەك چۆن جێرمی هاسۆرن  دەڵێت : لەم جۆرە لە ئەدەبدا  كەسایەتییەكان یان رووداوە راستەقینەكان بە دەستكارییەوە وەسف دەكرێن و بە وێنا دەكێشرێن:
ئەو كاتانەی خوێنەر لەو جۆرە گەڕانەوە نهێنیانەی دەق تێدەگات، هەموو شت دەر دەكەوێت. (تۆماس لاڤ پیاكۆك)  لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا چەند رۆمانێكی تەنزئامێزی نووسی كە كەسایەتییەكانی وەك "شێلی"  و "كالریج"  بە تۆزێ دەستكارییەوە لەم رۆمانانەدا دیار بوون و بوونیان هەبوو. (هاسۆرن ١٩٨٩، ١٨)
خاڵی گرینگ بەلای ٠هاسۆرن)ەوە ئەوەیە كە وێكچوونی رواڵەتی نێوان كەسایەتی چیرۆك و كەسایەتی راستەقینە بەس نین بۆ ئەوەی بە رۆمانێك بوترێت رۆمانی كلیل دار. هارسۆن وەك نموونە ئاماژە دەدات بە رۆمانی "كوڕەكان و عاشقەكان"(١٩١٣)  كە لەو رۆمانەدا پۆل مۆرل وێكچوونێكی كەمی هەیە لە گەڵ (دی. ئێچ. لاورێنس) . یان لە رۆمانی (كوێستانی سێحری) دا لە نووسینی تۆماس مان  كە گیۆرگ لۆكاچ رەخنەگری ناوداری هەنگارییایی زۆر تاریفی دەداتەوە، ئەو وێكچوونە ئەوەندە كەمە كە تەنانەت (لۆكاچ)  نەیزانی كەسایەتی سەرەكی رۆمانەكە (نایتا) نزیكایەتییەكی هەیە لە گەڵ خودی لۆكاچ (هاسۆرن ١٩٨٩، ١٩).
لە رۆمانی گێڕانەوەدا سەرجەم كەسایەتییەكانی رۆمان، بە پێی واقعە مێژووییەكان دەدۆزرێنەوە و تەنها جیاوازییەكی بچووك هەیە. بە هەموو ئەمانەشەوە باقر مومنی یان هەمان (ب.پارسا). خۆی لە پێشەكی رۆمانەكەدا باس لەوە دەكات كە ئەو وێنایەی خراوەتە روو زیاتر لەوەی (فرود) بێت وێنایەكی خودی نووسەری تێدایە. 
ئەو كاتەی كە رۆمانی چاوەكانی بڵاوبۆوە، زۆر كەس وتیان مامۆستا ماكان، پاڵەوانی چیرۆكەكە، كەماڵ ئەلمولك وێنەكێشی ناوداری ئێرانیە و زۆر كەسیش لە سەر ئەو باوەڕە بوون دۆكتۆر ئەرانیە. هەندێ كەسیش لایان وابوو بە تێكەڵەیەك لە سیمای خودی نووسەر (بوزورگ عەلەوی) و ئەو دوو كەسە، كەسایەتی چیرۆكەكەی خولقاندوە. بەڵام چەند ساڵ دوای مەرگی ئەو كاتەی لێیان پرسی "ئۆستاد ماكان" كێیە؟ زۆر بێ فیزانە و مەزڵوومانە وەڵامی دایەوە :"ماكان خۆمم" و من لام وایە (فرود)یش كەس نییە جگە لە خودی نووسەر واتە بوزورگ عەلەوەی.  
هەندێ نیشانە ئاماژەن بەوەی (فرود) زیاتر لە خودی نووسەر (بوزورگ عەلەوی) دەچێت، لەبەر ئەوەی من سەرجەم بەرهەمەكانی ئەم نووسەرەم خوێندۆتەوەو لە گەڵ سەرجەم رەفتارەكانی ئاشنام. دەستەواژە و كۆدەكان بەردەوام لە بەرهەمەكانیدا دووبارە دەبنەوەو لە چوارچێوەی بیركردنەوەو رەفتاری و سۆزداری ئەوەوە سەرچاوە دەگرن و تەنانەت لە وتووێژ لەگەڵ كەسەكانی نزیكیشیدا ئەم شتە دەبینرێت، بەڵام ئەو شتەی دەربارەی كەسانیتر دەینووسێت، لە تێڕوانینی تایبەتی ئەوەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام لە باری تێگەیشتنی سیاسیەوە زۆر ئاڵۆز نییە. عەلەوی كەسێكی زۆر ئازادیخواز بووەو نیگەران بووە لەوەی كە سیاسەت ئەو بە شوێن خۆیدا رابكێشێت. كەسێك نییە كە لە چوارچێوەی حیزبدا زۆر بگونجێت و جێی بێتەوە لە بەر ئەوە جۆری بیركردنەوەكەی لە گەڵ حیزبی توودە جیاواز بووە و عەلەوی ماركسیستێك نەبووە لەو جۆرەی كە (توودە) باوەڕی پێ بووە. 
         
بزووتنەوەی گەورەی كرێكاری ئێران لەو ساڵانەدا، بە شتێك دەزانێك كە لە لایەن یەكیەتی سۆڤیەتەوە رێك دەخرێك و بۆ كۆمەڵێك (پرتەقاڵ فرۆش) و (كەبابچی) ناویان لێدەبات و بێ ئاگایە لە لایەنی دیمۆكراتیكی ئەو بزووتنەوەیە، یان لانیكەم هەڵسەنگاندنێكی كامڵ و تەواوی لێی نەبوو. بۆ وێنە لەم رستەیەی خوارەوەدا:
" ئەوەندە لە ناو غەزەڵەكانی حافزدا نوقم ببوو رۆژێ كەڵهۆر پێی گوت :" نەكا ببیت بە سۆفی؟" ... هەڤدە غەزەڵی لەبەر كرد... دەور و نەخشی دیار بوو. لە ناو حیزبدا جەخت كردنەوە لە سەر ئەوەی بەلاڕێدا نەروات و لە دەرەوە، سەرباز بێت و ملكەچ (رۆمانی گێڕانەوە ١٦١).
ئەوەی عەلەوی دەرباری فرود باسی دەكات زیاتر باسكردنە لە كەسایەتی خودی خۆی. لە كتێبێكیتردا بە ناوی پەنجا و سێ كەس- كە راپۆرتێكی رۆژانەیە لە ٤ ساڵ زیندانی بوونی لە زیندانی قەسر، ئاماژە بەوە دەدات  كە (١٥) غەزەڵی حافزی لە زیندان لە بەر كردوەو تەنانەت ژمارەیەك لە بەیتەكانی لە چیرۆكاكنی خۆیدا هێناوەتەوە:
" لە ماوەی حەوت رۆژدا، پانزە جار سەرلەبەری دیوانی حافزم خوێندەوەو ١٥ غەزەڵم لەبەر كرد." (عەلەوی ١٣٥٧، ٤٤)
عەلەوی لە زۆر شوێن باس لە پلەی حیزبی خۆی دەكات كە وەك راوێژكاری كۆمیتەی ناوەندی حیزبی توودە كاری كردوە و ئەركەكانی لە لایەن ئەم دامەزراوەوە دیاری دەكرێت، بەڵام فرود هیچكات لە كۆمیتەی ناوەندیدا ئەندامی راوێژكار نەبووە. 
خاڵێكیتر كە زۆرجار عەلەوی لە چیرۆك و وتووێژەكانی خۆیدا دەیهێنێتەوە، دەستەواژەی (پرتەقاڵ فرۆشەكان)ە. لە رۆمانی گێڕانەوەدا لە زمانی خاوەن ئیمتیازی رۆژنامەی (صبح)ەوە كە لایەنگری ئەمریكایە دەڵێت:
" هەموو ئەم بشێویانە، لە ژێر سەر ئەم تاقمەدایە كە لە زیندان هاتوونەتە دەر و ئەو پرتەقاڵ فرۆشانەی كە رووسەكان لە چەند ساڵ لەوە پێشەوە  بۆ وەها رۆژێكیان داناون... هاوار بۆ ئەو رۆژەی كە بندەستەكان و سەركوتكراوەكان و بە قەولی ئێوە (پرۆلتەرەكان) چاو و گوێیان بكرێتەوە و سەرجەم بەربەستەكان دەشكێنن، ئەوەی ئێمەی رۆشنبیر و ئازادیخواز لە ماوەی چەند ساڵدا دروستمان كردوە، تێكی دەدەن و ورد و خاشی دەكەن " (٨٠-٨١).
عەلەوی بە زمانی سووك باس لە كرێكاران و رەنجبەرانی شاری دەكات و بە "پرتەقاڵ فرۆش" ناویان لێدەبات و ئەم دەستەواژە لە زمانی كەسێكەوە بەكار دەبات كە زەحمەتكێشان و كرێكاران بەكەم دەزانێت و بە سووك چاویان لیدەكات. عەلەوی خۆی لە وتووێژێكدا لە گەڵ حەمید ئەحمەدی- كە ئەندامی كۆمەڵی نێونەتەوەیی مێژوونووسانی زارەكییە- ئەو كاتەی باس لە كرێكاروان ز زەحمەتكێشان دەكاتئەم دەستەواژە دەباتە كار و دەڵێت:"
:" ئەمانە هەر ئەو كۆمەڵە خەڵكانە بوون كە نەیارەكان بە "پرتەقاڵ فرۆش" ناویان لێدەبردن و ئێمە پێمان دەوتن :" كۆمەڵی بەربڵاو" (ئەحمەدی  ١٣٧٧، ٢٨٥)
وەك چۆن لەم رستانەوە دیارن "عەلەوی" هیچكات بەو مانا كامڵەی كە دەوترێت "ماركسیست و لایەنگری خەباتی چینایەتی چینی كرێكار نەبووە. بیركردەنەوەیەكی لیبراڵ و هیۆمانیستی هەیە و زیاتر لەوەی لیبراڵ بیربكاتەوە ، بیركردنەوەیەكەی تاكگەرایانە و دەروونشیكاریانەی هەیە. بەدەر لەمە ئەو لە هیچ شوێنێكدا لە رۆمانەكە باس لە خاڵە لاوازەكانی (فرود) یان (باقر مومنی) ناكات و هەروەها باس لە خۆ بەزلزانینی ئەو ناكات. (كیانوری ) لە شوێنێكدا كە باس لە باقر مومنی دەكات بە (ئەنوەر خامەیی  بە توانی سێ) و (من ەكانی مێژوو) ناوی لێدەبات. لەم رووەوە دەبینین كە باقر مومنی جیاوازی هەیە لە گەڵ كەسایەتی فرود و لەم رۆمانەدا باس لە خۆ بەزلزانینی فرود نەكراوە. 

 
سەرچاوەكان:
 
احمدی ، حمید . خاگرات بزرگ علوی . تهران : دنیای كتاب ، 1377 .
دولانوێ‌ ، كریستین . ساواك . ترجمه ی عبدالحسین نیك گهر . تهران : گرح نو ، 1371 .
صیرفی زاده ، محمود . ملیت و انقلاب ایران . تهران : نشر فانوس ، 1358 .
علوی ، بزرگ . روایت . تهران : انتشارات نگاه ، 1377 .
------------- . پنجاه و سه نفر . تهران : انتشارات جاویدان ، 1357 .
كیانوری ، نورالدین . خاگرات نورالدین كیانوری . تهران : انتشارات اگلاعات ، 1371 .
Boyde, M. The Modernist roman ä clef and Cultural Secrets . University of Wollongong , 2009.Cited  in : Wikipedia : the free encyclopedia.
Green, Steven. How can some of Foucault‌s ideas and perspectives be usefully applied to the study of mass media in society? 1911. Theory.org.uk: Foucault and media.
Hawthorn , Jeremy. Studying the Novel: An  Introduction . Routledge , Chapman and Hall, Inc. 1989 .
Ousby, Ian. Cambridge paperback guide to Literature in English . Cambridge University Press , 1996 . Cited in : Wikipedia.
Steven R. Serafin , Alfred Hendixen . The Continuum Encyclopedia of American Literature .  Continuum International Publishing Group , 2005 . Cited in : Wikipedia .
 

سەرچاوە: 
http://www.morour.ir/index.php/2013-09-19-06-21-00/896-2013-12-19-10-40-38


AM:12:15:27/04/2018




ئه‌م بابه‌ته 317 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌