وتووێژ لەگەڵ ئالیس مۆنرۆ

لە ئینگلیزییەوە: مستەفا زاهیدی

ئالیس مۆنرۆ، نووسەری ناوداری كەنەدایی لە دایكبووی 10ی جولای 1931، لەو دەگمەن چیرۆكنووسانەیە كە بەرهەمەكانی جگە لای رەخنەگران خوێنەرانی جیدی ئەدەبیات، لە لایەن خەڵكانیتریشەوە پێشوازی گەورەی لێكراوەو خوێنەری زۆرە. ئالیس مۆنرۆ نووسەری شارە بچووكەكان و گوندەكانی كەنەدایە. چیرۆكەكانی زیاتر دەربارەی ژیانی ژنانە لە فەزاو ژینگەی ئەمنی رابردوودا. مۆنرۆ تا دێت زیاتر دەناسرێت و بە چێخۆفێ ئێستا ناوی لێدەبرێت. ئەم نووسەرە كەنەداییە لەم دوو دەیەی رابردوودا زۆر چالاك بووەو هەر چوار ساڵ جارێك كۆمەڵە چیرۆكێكی چاپ كردووە. یەكەم كتێبی بە ناوی "سەمای سێبەرە شادەكان" ساڵی 1968 چاپ و بڵاوبۆوە. دواتر كۆمەڵە چیرۆكەكانی "ژیانی ژنان و كچان"، "ئەو شتەی دەمویست پێت بڵێم " و "بۆ لات وایە تۆ كێیت؟" بە ریز لە ساڵەكانی 1971، 1974، 1978 چاپ و بڵاو كردەوە. لە بەرهەمەكانیتری كە بەم دواییانە چاپ بوون ئەكرێت ئاماژە بدەین بە "نهێنی ئاشكرا"،" عەشقی ژنێكی باش"، "هەڵهاتن". ساڵی 2006 كتێبێكی چاپ بوو بە ناوی  "The View from Castle Rock" هەروەها ساڵەكانی 2009 و 2012 دوو كتێبیتری چاپ بووە . ساڵی 2009 كتێبی "Too Much Happiness" و ساڵی 2012 كتێبی "Dear Life  " چاپ كرد. هەروەها ساڵی 2009 بوو بە براوەی خەڵاتی ئەدەبی بۆكێر. مارگرێت ئارتۆد لە وتارێكدا ستایشی كارەكانی ئالیس مۆنرۆی كردووە.

•       چی وات لێدەكات زیاتر بەرەو كورتە چیرۆك بڕۆیت  و كورتە چیرۆك بنووسیت نەك رۆمان؟ لات وایە لەم فۆڕم و چوارچێوە كورتترەدا چ كارێك دەتوانیت بكەیت كە لە رۆماندا رەنگە جێگای نەبێت بیكەیت؟

- وا دیارە ئەو چیرۆكانەی من دەینووسم چوارچێوە و یاسا و فۆڕمی كورتە چیرۆك تێك دەشكێنن و لەگەڵ یاسا و فۆڕمی رۆمانیشدا نایەنەوە. بیر لە فۆڕمێكی تایبەت ناكەمەوە. زیاتر بیر لە چیرۆك دەكەمەوە، با بڵێم بیر لە چیرۆكێك دەكەمەوە. ئەوەی كە دەمهەوێت چی بكەم و چی دەبێ بكەم؟ دەمهەوێت چیرۆكێك بگێڕمەوە بە شێوەی كۆن- بەسەرهاتێك كە بۆ كەسێك روودەدات- دەمهەوێت ئەو "بەسەرهاتەی كە روودەدات" لەگەڵ رادەیەكی زۆر لە هەڵپەساردن و لە چاوەڕوانیدا هێشتنەوە، فلاش بەك و ... دێتە گێڕانەوە و دەبێت بە چیرۆكێكی سەرنجڕاكێش. دەمهەوێت خوێنەر هەست بكات شتێك لەم چیرۆكە سەرنجڕاكێشەدا هەیە، مەبەستم"ئەو رووداوە نیە كە روودەدات" بەڵكوو ستایل و فۆڕمی گێڕانەوەی رووداوم مەبەستە. ئەم چیرۆكە كورتە، درێژانە مەبەستی من بە باشترین شێوە دەگەیەنن.

* بیرۆكەی چیرۆكێك یان كەسایەتێكی تایبەت لە كوێوە دێت؟

هەندێ‌ جار دەستپێی چیرۆكێك لە بیرەوەری یان حیكایەتێكەوە وەردەگرم، بەڵام ئەم دەستپێكە سەرەنجام لە چیرۆكدا گوم دەبێت و بە زۆری نابینرێتەوەو ناناسرێتەوە. بێنە بەرچاوی خۆت "لە بیروەری تۆدا" ژنێكی گەنج هەیە كە بە جل و بەرگێكی زۆر رازاوەوە لە شەمەندەفەڕ دادەبەزێت، بە شێوەیەك كە بنەماڵەكەی لەبەر ئەم شتە سەركۆنەی دەكەن(رووداوێك كە جارێك بۆ خۆم هاتە پێش و لە ژیانی خۆمدا روویدا) لە چیرۆكەكەدا بە شێوەیەك دەبێت بە ژنێك كە دوای نەخۆشییەكی دەروونی و قەیرانێكی دەروونی خەریكە چاك ئەبێتەوەو روو لە چاكبوونەوەیە و مێردەكەی و خەسووی و پەرەستاری خەسووەكەی كە مێردەكەی هێشتا نازانێت عاشقیەتی، هاتوونەتە پێشوازییەوە.  وەها شتێك چۆن روویدا؟ نازانم؟

•       كاتی نووسین چ خوو و عادەتیكت هەیە؟ كۆمپیۆتەر بەكار دێنێت؟ بەیانی یان شەو؟ چەند دەخایەنێت چیرۆكێك تەواو بكەیت؟

-       ساڵێكە كۆمپیۆتەر بەكار دێنم- زۆر درەنگ بەرهەمە دەستكەوتە تەكنۆلۆژییەكان بەكار دێنم و ئێستاش مایكرۆفێرم نییە- بەڵام بەرلەوەی بچم بەلای كیبۆردەوە، بەدەست یەك یان دوو رەشنووس دەنووسم. رەنگە نووسینی چیرۆكێك لە سەرەتاوە تا كۆتایی دوو مانگ تەواو بێت، بەڵام ئەم شتە زۆر كەم روودەدات. رەنگە شەش یان هەشت مانگ بخایەنێت، بە هەموو گۆڕانەكانەوە، چەندجار ئەملا و ئەولا كردن، چەند جار بەلاڕێداچووون،  بڕێك بێ هیوا بوون. هەموو رۆژێك دەنووسم، مەگەر ئەوەی نەكرێت، لەگەڵ ئەوەی لە خەو هەستام و قاوەم ساز كرد، دەست دەكەم بە نووسین و هەوڵم ئەوەیە بەرلەوەی ژیانی حەقیقی من كەمەن كێشی خۆی بكات ، دوو سێ سەعات بنووسم.

•       چ ئامۆژگارییەكت هەیە بۆ نووسەرانی گەنج و تازەكار؟

-       ناكرێت ئامۆژگاری نووسەرانی گەنج بكەیت، لەبەر ئەوەی زۆر جیاوازن. دەتوانیت بڵێیت "بخوێنەوە" بەڵام رەنگە نووسەرێك زۆر بخوێنێتەوەو ئیتر نەتوانێت بنووسێت. یان بڵێین " مەخوێنەوە، بیرمەكەرەوە، تەنها بنووسە" و ئەنجامەكەی ئەتوانێت ببێت بە كۆگایەك لە هەڵیت وپڵیت. ئەگەر بڕیارە ببیت بە نووسەر، رەنگە بە زۆر رێگای هەڵەدا بڕۆیت، دواتر رۆژێك سەرەنجام هەمان ئەو شتە ئەنووسیت كە ئەبێ بینووسیت. ئەوكات رۆژ لەگەڵ رۆژ كارت باشتر ئەڕواتە پێش و كارەكانت باشتر ئەبن، تەنها بەو هۆیەی كە دەتهەوێت كارەكانت باشتر بێت و باشتر بنووسین، تەنانەت ئەو كاتەش كە پیر دەبیت بە خۆت ئەڵێیت :" رەنگە خەڵكانیتر كاریتریش بكەن." ناتوانیت بە تەواو واز لە نووسین بێنیت.

•       ئەو نووسەرانەی كە زۆرترین كاریگەرییان لەسەرت بووە كامانەن و حەز دەكەیت بەرهەمی چ كەسانێك بخوێنێتەوە؟

-       كە گەنج بووم ئیودوراولتی، كارسن مەك كالێرز، كاترین ئان پۆرتەر، فلاتری ئەكانر و جەیمز ئەكی، دواتر ئایدایك، چیوور،.جۆیس كارۆل ئۆیتس، پیتەر تیلەر و بە تایبەت ویلیام مەكسوول. هەروەها ویلیام تێرۆر، ئێدنا ئێویراین و ریچارد فۆرد. لام وایە ئەمانە ئەو نووسەرانەن كاریگەرییان لەسەر داناوم. دەیان نووسەریتریش هەن كە تەنها حەز دەكەم بەرهەمەكانیان بخوێنمەوە. دوایین كەس كە دۆزیومەتەوە نووسەرێكی هولەندییە بەناوی سیس نۆتبۆم. زۆر لەم ناو ریزكردنانە بێزارم لەبەر ئەوەی زۆر ززوو تێدەگەم كە نووسەرێكی گەورەم لەبیرچووە و زۆرم پێناخۆش ئەبێت. هەربۆیە تەنها دەربارەی ئەو كەسانە قسە دەكەم كە كاریگەرییان لەسەر داناوم، نەك هەموو ئەو نووسەرانەی كە لە خوێندنەوەی بەرهەمەكانیان چێژم وەرگرتووە.

-       * سینتیاویزەك وەك "چیخۆفی ئەمڕۆیی" ناوی لێبردوویی. چ هەستێكت هەیە بەرامبەر بەم بەراوردكردنە؟

_ من ماوەیەك لەوە پێش چیرۆكەكانی چیخۆفم دووجار خوێندەوە زۆر هەست بە لاوازبوون و سووكبوون دەكەم. تەنانەت ناتوانم بڵێم لە ژێركاریگەری چیخۆفدام لەبەر ئەوەی چیخۆف كاریگەری لەسەر هەمووان بووە. بەرهەمەكانی، وەك شێكسپییەر، لە ئەوپەڕی كەماڵدایە و رۆشنگەرە- نە ئەوەیە باس لە خەبات بكرێت لەبەرهەماكانیاندا نە لە پرسی تایبەتی. دەی شتێكی روون و ئاشكرایە هەمووان پێیان خۆشە بەم شێوەیە بنووسن و لات وایە دەكرێت منیش پێم خۆش نەبێت!

•       بەشێكی زۆر لە رەخنەگران بەم هۆیە كارەكانی تۆیان بەلاوە پەسەندە كە دەتوانیت هەموو ژیان لە لاپەڕەیەكدا بخولقێنیت. چۆن دەتوانیت وەها كارێكی گەورە ئەنجام بدەیت؟

-       من ئەبێ كەسایەتییەكانم بەقووڵی بناسم- بزانم چی هەڵدەبژێرن، لە قوتابخانە چۆن بوون و زۆر شتیتر... دەزانم پێش و دوای ئەم بەشە لە ژیانیان كە من دەپەرژمە سەری، چی روو دەدات. ناتوانم تەنها لە ئێستادا و لە چوارچێوەی ئێستا و كێشمەكێشەكانی ئێستادا قەتیسیان بكەم و تەنها ئەم بەشە بچووكەی ژیانیانم لەبەرچاو بێت. لام وایە هەر بەم هۆیەوەیە دەمهەوێت تا ئەو شوێنەی دەتوانم وێنایەكی كامڵتر لەوان بدەم بە دەستەوە.

•       بەشێكی زۆر لە چیرۆكەكانت لە زادگەكەت-ئۆنتاریۆ- دوور نەكەوتۆتەوە. چ شتێك دەبێت بەهۆی ئەوەی شوێنی ژیانت و زادگەكەت وەها بەستێنێكی بەهێز و پڕبەهرە بێت بۆ ئەم هەمووە چیرۆكە جیاوازە؟

-       راستە من لە ئۆنتاریۆ دەژیم، بەڵام بە هیچ شێوەیەك كە خۆم بە بگێڕەوەی ناوچە گوندییەكانی ئەم ئیالەتە نازانم. لام وایە ژیان لێرە رەنگە ئەو خاڵە پۆزەتیڤەی هەبێت كە مرۆڤی جیاوازی زیاتر دەناسیت لەچاو كۆمەڵگایەكی گەورەتر( كە بەزۆری خۆیان لە "چین"ی ئابووری یان خوێندەواری یان پیشەییدا زیندانی كردووە.)

•       رەنگە ئەم فەزا فیزیكییە زیاتر لە هەر فەزایەكیتر "راستەقینە"تر و "واقعیتر"ە.

-       من عاشقی ئەم بەرجەوەنەم. نەك لەبەر دیمەنەكانی بەڵكوو لەبەر ئەوەی بەقووڵی هەموو شتێكی دەناسم. كەش و هەوا، گوندەكان و شارەكانیشی زۆر باش دەناسم. نەك تەنها لەرووی لایەنە جوان و دڵڕفێنەكانییەوە خۆشم دەوێت، بەڵكوو لە هەموو لایەن و روویەكەوە دەیناسم و خۆشم دەوێت. داب و نەریت و ژینگە هەرچی بێت، ئەزموونی ئینسانی بەلای منەوە جیاوازییەكی وای نییە تەنها لە هەندێ‌ شتی بچووكدا جیاوازییان هەیە.

•       لە بەشێكی زۆر لە چیرۆكەكانی تۆدا بیرەوەری دەور و نەخشێكی گرنگی هەیە. چ شتێك دەبێ بەهۆی ئەوەی هێزی بیرەوەری و كاریگەرییەكانی لە ژیانی ئێمەدا تا ئەم ئاستە سەرنجڕاكێش بێت.

-       ئێمە لە رێگای بیرەوەرییە بەردەوام چیرۆكەكانمان بۆ خۆمان دەگێڕینەوەو رەنگە بە شێوەی جیاوازیش ئەم گێڕانەوە روو بدات. ئەستەمە بتوانین بەبێ چیرۆكێكی بەهێز كە خەریكی شكڵ گرتنە بژین و لە پشتەوەی هەموو ئەو چیرۆكە ئیدێت كراوانەوە، كە پڕن لە داهێنان، بەلای ئێمەوە بوونێكی گەورەو گرنگ و ترسێنەر و پڕلە راز و نهێنی بە ناوی حەقیقەت بوونی هەیە كە بریارە ئەو چیرۆكانەی كە دەیانگێڕینەوە شتێكیان لێوەردەگرن و بە شێوەیەك ئەو گێڕانەوانە قەرزداری ئەو چیرۆكە گەورانەن. كامە پیشە دەتوانیت لە ژیاندا لەمە سەرنجڕاكێشتر بێت؟ لام وایە یەكێك لە رێگاكانی ئەنجامدانی ئەمكارە گرنگی دانە بەو دەور و نەخشەی كە بیرەوەری دەیگێڕێت و لەبەرچاو گرتنی ئەوەی بیروەرییە جیاوازەكانی مرۆڤەكان دەپەرژێنە سەر ئەزموونێكی یەكە (هاوبەش). هەرچەند ئەم جیاوازییانە زیاتر ئارامشی ئێمە بشێوێنن، نووسەری دەروونی من زیاتر و بە شێوەیەكی  نامۆ خۆشحاڵ دەبێت و زیاتر دەردەكەوێت.

•       لە نێوان چیرۆكەكانتدا یەك یان چەند چیرۆكی تایبەت هەیە كە زۆر بەلاتەوە ئازیز بێت؟

- هەموو دەم ئەو چیرۆكەی كە خەریكی نووسینیم زیاتر لە هەر چیرۆكێكیتر خۆش دەوێت، دوای ئەوە ئەو چیرۆكانەی كە تازە بڵاوم كردوونەوە. لە كتێبە نوێكمەدا چیرۆكەكانی " دروێنەكەرەكە رزگار بكە" و  "خەوی دایكم"م زۆر خۆش دەوێت. لە ناو چیرۆكە كۆنەكانمدا "پێشڤەچوونی عەشق" و "نانی شەوی رۆژی كرێكار" و " لەخۆنامۆ بوون"م زۆر خۆش دەوێت و لە راستییدا زۆر چیرۆكیتریشم زۆر خۆش دەوێت.


AM:11:38:25/04/2018




ئه‌م بابه‌ته 250 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌