ئابووریی ڕەشۆكی

مەگناد دێسای
و؛ هاوڕێ یوسفی

ئابووریی ڕەشۆكی (vulgar economics) ئاوڵناوێكە ماركس بۆ وێناكردنی ئابووریی پۆست ڕیكاردۆیی هەڵیدەبژێرێت. دوای ئەمە نووسەرانی ماركسیست وەك دەربڕینێكی لێكدراو بەكاریان هێنا تاكوو هەم ئابووریی كلاسیكی پۆست ڕیكاردۆیی لەخۆ بگرێت و هەم ئابووریی نیۆكلاسیك. ئابووریی ڕەشۆكی بەتایبەت ئاماژە بەم بابەتانە دەكات: ئەو نووسینانەی كە چڕبوونەتەوە لەسەر دیاردە ڕووكەشەكان، بۆنموونە دان و داواكاری، ڕەچاو نەكردنی پێوەندیەكانی بەهای بونیادی و هەروەها ئەو شیكاریەی حەزەر دەكات لە توێژینەوەی پێوەندیە ئابووریەكان بەشێوەیەكی زانستی و بەتایبەت نیگەرانە لە قووڵ بوونەوە لە پێوەندیە چینایەتییە هەبووەكانی لە بنچینەكانی دانوستاندنە كاڵاییەكان. ئەمە لایەنە دواییە ئابووریی ڕەشۆكی دەكاتە پاساودەرانە، بەگوتەیەكی دیكە، پتر حەزی لە بەرگری و پاساوی عەقڵانیی بەرژەوەندیەكانی بوورژوازیە، تەنانەت قوربانیكردنی بێلایەنیی زانستی.
نموونەی كلاسیكی پێناسەی ماركس لە ئابووریی ڕەشۆكی پێشەكیەكەیەتی بۆ ئێدیتی دووهەمی ئەڵمانیی بەرگی 1ی سەرمایە. ماركس بۆ نیگاركردنی پەرەنەسەندوویی ئابووریی ئاڵمانیا، گەشەی ئابووری لە ئینگلیز قۆناغە زانستی و ڕەشۆكیەكانی خول/پۆلێنبەندی دەكات و گرێی دەدات بە پەرەسەندنی خەباتی چینایەتیەوە. ئابووریی سیاسی كە "سنوورەكانی ئاسۆی بوورژوازی"دا دەمێنێتەوە لەبری ئەوەی سەرمایەداری بە "قۆناغی مێژوومەندیی پێگەیشتنەكەی" بزانێت بە "فۆرمی ڕەهای دواجارەكیی بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتی"ی دادەنێت. بۆ ئەمە، ئابووریی سیاسی تەنیا تا ئەو شوێنە دەكرێ بە زانست دابنرێت كە خەباتی چینایەتی شاراوە یان پەرتەوازە بێت. بەم چەشنە، گەر پیشەسازیی مۆدێرن لە خۆلی ساوایی خۆیدایە و گەر خەباتی سەرمایە/ كار ملكەچی باقی خەباتەكانە، بۆنموونە خەباتی بوورژوازی لەگەڵ فیۆدالیزم، ئەوكات توێژینەوەی زانستی بەردەوام مەیسەر و مسۆگەرە. ڕیكاردۆ (بڕواننە ڕیكاردۆ و ماركس) بە دوایین نوێنەری گەورەی ئابووریی سیاسیی ئینگلیزی دادەنرێت چونكە لە كارەكەیدا پێكناكۆكیی بەرژەوەندیە چینایەتیەكان سەرەكی و دیاریكەرن.
بەپێی بۆچوونی ماركس، خولی نێوان 1820 و 1830، دوایین دەیەی چالاكیی زانستیە كە كۆی سادەكردنەوە و پەرەسەندنی تیۆری ڕیكاردۆ و موناقەشەی دوور لە دەمارگرژی و پێشداوەری دژی تەفسیرە بوورژواییەكانی تیۆری ڕیكاردۆ دەگرێتەوە. ماركس لێرەدا ئاماژە بە قوتابخانەی سۆسیالیستە ڕیكاردۆییەكان و هێرشە سەرەتاییەكان دەكات بۆسەر تیۆری ڕیكاردۆ لە "كلووپی ئابووریی سیاسی"دا. بەپێی بۆچوونی ماركس، ئەوكات بوورژوازی لە فەرانسا و ئینگلیزدا بەسەر دەسەڵاتی سیاسیدا زاڵ ببوون و هەركە بە دەسەڵات گەیشتبوون بۆ خەباتی لەگەڵ نەزمی فیۆدالیی كۆندا چیتر پێویستیان بە ئابووریی سیاسی وەك چەكێكی ڕەخنەگرانە نەبوو. هەروەها خەباتی چینایەتیش هەنووكە شێوەیەكی ڕاشكاوانەتری گرتبووە خۆی. "[خەباتی چینایەتی] زەنگی مەرگی ئابووریی زانستیی بوورژوازیی لێدا". پاش ئەمە چیتر پرسەكە لەسەر ئەمە نەبوو كە ئایا ئەم یان ئەو گریمانە حەقیقەتە یان نا، بەڵكوو پرسەكە ئەمە بوو كە ئایا ئەم گریمانە بۆ سەرمایە كەڵكدارە یان نا، چاكترە یان نا، لە ڕووی سیاسیەوە مەترسیدارە یان نا". سەرەڕای ئەمە، ئابووریی سیاسی لە خەباتی "یاسای دژە دانەوێڵەكان"دا وەك چەكێكی ڕەخنەگرانە بەكارهێنرا. بە هەڵوەشاندنەوەی "یاساكانی دانەوێڵە"، ئابووریی ڕەشۆكی بەرماوەی دەسەڵاتە ڕەخنەییەكەی لەكیسدا.
مێژوونووسانی ماركسیستی دوایی ئابووریی سیاسی خول/ پۆلێنبەندیەكەی ماركسیان پەسەند كرد (بۆوێنە ڕووبین 1979)، بەڵام پشكنینێكی ڕەخەگرانەی بۆنەكرا. دیاریكردنی مێژوویەكی ورد، واتە 1830، كە بكرێت بە كاتێكی دانێین كە بوورژوازی دەسەڵاتی بەدەستەوەگرت بۆخۆی پرسێكە. هەروەها جێگەی گومانە ئایا دەكرێت بڵێین ساوایی پیشەسازیی مۆدێرن، كە وەك هۆكارێكی ئاسانكارانە بۆ ئەگەردار كردنی ئابووریی سیاسیی زانستی لە دەیەی 1820 باس دەكرێت، بەو دەیەوە كۆتایی هاتووە. هەروەها دەتوانین بڵێین پەسەندی ناڕەخنەیی ئەم ناتۆرەیە و خولبەندیە بووە هۆی ئەوەی ماركسیستەكان شكست بهێنن لە جیاكاریی نێوان ئابووریزانانی (ڕەشۆكی)ی دواییدا.

PM:08:19:17/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 416 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌