لە ترامپ و ئورشەلیمەوە بۆ تاران

ئومید ئەحمەدزادە

ئورشەلیم لەپاڵ ٣ شاری "سەفاد"، "حەبروون" و "تەبەرییە" یەكێك لە چوار  شاری پیرۆزی جوولەكەكانە كە هاوكات زێدی زۆریەك لە زانایانی ئائینی یەهوودیشە. هەروەها ئەم شارە پیرۆزترین شاری مەسێحییەكانە و لەدوای "مەككە" و "مەدینە"، سێهەمین شاری پیرۆزی موسڵمانەكانە. بۆیە ئەم شارە لە ڕووی مێژوویی و سیاسی و ئائینییەوە گرینگییەكی تایبەتی هەیە.
دوناڵد ترامپ، سەرۆك كۆماری ئەمریكا لە ڕێكەوتی ٦ی دێسەمبری ساڵی ٢٠١٧ی زائینی، لە درێژەی یاسایەكدا كە كونگرەی ئەمریكا لە ساڵی ١٩٩٥دا پەسەندی كردبوو، بڕیاری دا تاكوو باڵوێزخانەی ئەمریكا بۆ ئەو شارە بگوازێتەوە و ئەمە بەواتایەك بە فەرمیی ناسینی ئورشەلیم وەكوو پایتەختی ئیسرائیلە. ترامپ لە دەقی ڕاگەیاندنی ئەم بڕیارە هیچ ئاماژەیكی بە دابەشبوونی ئەم شارە بەسەر دوو بەشی ڕۆژاوای ئورشەلیم (وەكوو پایتەختی ئیسرائیل) و ڕۆژهەڵاتی ئەو شارە كە بە قودس ناسراوە (وەك پایتەختی فلەستین) نەكرد. 
ئەم هەڵوێستەی ترامپ بوویە هۆی ئالۆزی زیاتر لە نێوان جیهانی ئیسلام و یەهوودییەتدا. دوابەدوای بڵاوبوونەوەی وتەكانی ترامپ، دەنگە فارس زمانەكان باسی ئەم دابەشكارییەی نێوان قودس و ئورشەلیمیان خستە ڕۆژەڤەوە. 
ترامپ لە وتەكانیدا جەختی كردەوە كە بە فەرمی ناسینی ئورشەلیم لە لایەن ئەمریكاوە وەكوو پایتەختی ئێسرائیل، بەواتای پشتگیری لە هیچكام لە لایەنە سەرەكییەكانی كێشەكە نییە و بڕیاری كۆتایی لەم بارەوە پێویستی بە سازان و تێگەیشتنی بەرامبەری دوو لایەنەیە.
ئەوەی كە بۆچی ترامپ لەئێستادا و لە ناكاو ئەم بڕیارەی دەركرد و ئەوەی كە ئەم هەڵوێستە تا چ ڕادەیەك لە پێگەی ناوبژێوانی ئەمریكا لە نێوان كێشەكانی دوو لایەنەی ئیسرائیل و فلەستین كاریگەری دەبێت پرسیارێكی سەركی و گرینگە. 
ئاشكرایە كە وڵامی درووست و گونجاو بە لەبەرچاوگرتنی كڵافی تێكەڵاوی هاوكێشەكان و قەیرانەكانی ناوچەكە و پەرچەكردار و كاردانەوەكانی بەرامبەری، كارێكی  زەحمەتە. لە نێوان ڕاگەیاندن و توێژەران و كارناسانیشدا، ڕوانگە و تێڕوانینی جیاواز هەیە.  بەڵام ئەوەی كە گومانی تێدا نییە، ڕۆڵی سەرەكی ستراتیژی نوێی ترامپ و دەوڵەتی ئەمریكایە كە دەتوانێت هەنگاوێ بە تەحلیلی شیاو و پێشبینی داهاتوو نزیكمان كاتەوە.
لەم نووسراوەدا تێدەكۆشم تاكوو بە شێوازێكی كورت و پوخت، تیشك بخەمە سەر سەرەكیترین هۆكارەكانی ئەم بڕیارە و دەرئەنجامەكانی، هەرچەندە ئەم دۆسیە تاكوو ڕوونبوونەوەی هەموو ڕەهەند و سووچەكانی هەروا بە كراوەیی دەمێنێتەوە. هەر وەك كە ئاگادارین، كونگرەش لەم هەڵوێستەی ترامپ پێشوازی كرد و هەر دوو باڵی كۆماریخوازان و دێمۆكراتەكان پاڵپشتی بوون. 
ترامپ لە لایەكەوە یەكێك لە بەڵێنەكانی كاتی هەڵبژاردنی بردە سەر و لە لایەكی دیكەوە سەهیوونە مەسێحێیەكان و لۆبی یەهوودی كە پاڵپشتی سەرەكی ماڵی و سیاسی بوونی پێ دڵخۆش كرد. كەوابوو، پێگەی لاوازی ترامپی لە ناوخۆدا بەهێزتر بوو.
تا ئەو شوێنەی بەم فاكتەرانە بگەڕێتەوە، لەناوخۆدا ئەگەرچی هەندێك تاك و لایەن دژایەتی دەكەن، بەڵام بە گشتیی لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی ترامپدا بوو. بەڵام لە ئاست جیهانیدا باروودۆخەكە پێچەوانەیە و زۆریەك لە هاوپەیمانانی پێشوو دژەكردەوەیان نوواند و لە بەرامبەریدا وەستانەوە، لە لایەنەوە جێگەی و پێگەی ترامپ سوستتر بوو.
ئەگەرچی بە هەموو ئەمانەیشەوە بۆ كەسێك كە ئاشكرا دەڵێت یەكەم ئەمریكا و لەدواییدا باسەكانی دیكە؛ و بایەخێكی ئەوتۆ بە ڕای گشتیی جیهان نادات، ئەم پەرچەكردارانە گرینگییەكی ئەوتۆی نابێت. ئەگینا بەو ئاسانییە لە ڕێكەوتنی پاریس و یوونێسكۆ و هتد نەدەهاتە دەرێ و بە توویتە توندەكانی، نەدەچوویە شەڕی ڕای گشتییەوە. 
بۆیە ترامپ بە گشتیی، هەر بەو جۆرەی كە سەبارەت بە بەرجام و گەرم بوونی گۆی زەوی و ترانس پاسێفیك و قەیرانی كۆچڕەویی هەڵوێستی گرت، لەم بوارەشدا لە سەرەتاوە سوور بوو لەسەر ئەوەی كە باڵوێزخانەی وڵاتەكەی بگوازێتەوە. لە ڕوانگەی ئەوەوە، سەرۆك كۆمارەكانی پێشوو ترسەنۆك بوون و توانای ئەوەیان نەبوو تاكوو بڕیارەكانی كونگرە بە شێوازی كرداری جێبەجێ بكەن.  
بەلای ئەوەوە كوشتنی كات لەسەر بابەتی وەك ناوبژێوگیری بۆ ئاشتی كە پێویستی بە پێكهێنانی هاوسەنگی و هاودەنگییە و بەواتای درێژەدان بە سیاسەتەكانی پێشووە، لەگەڵ ئاسۆی دەوڵەتی نوێدا نەدەهاتەوە و وەكوو میراتێكی كۆن سەرئێشەی زیاتری بەدوای خۆیدا ئەهێنا. بەم هەموو ئاڵۆزی و قەیرانەوە كە ناوچەكە بەخۆیەوە ئەیبینێت و بە تایبەت ئەولەوییەتی شەڕی داعش، لەگەڵ باروودۆخی شڵەژاوی ناوچەكە  بوو بە هۆی ئەوەی كە وەكوو تاكتیك و مەسڵەحەتێك، جێبەجێ كردنی ئەم بڕیارە دوا بخات و لەو هەلومەرجەدا تێبكۆشێت تاكوو بە خڵەتاندنی خەڵكی ناوچەكە و جیهان و فلەستین، شانسی خۆی بۆ سەودای ئاشتی بكاتە مەزنترین دەسكەوتی سەدەی هاوچەرخ و لە ئەگەری سەركەوتنیشدا ڕێگای بۆ ستراتیژی سەرەكی خۆی كە هەمان دووقوتبی كردنەوەی ناوچەكە لە نێوان ئێران و باقی وڵاتەكانە بباتە سەر. ئەگەرچی لە ڕاستیدا بە كەمكردنەوەی بەرچاوی گوشارەكان لەسەر ئیسرائیل،  شانسی ڕێكەوتنی لەم بوارەدا زۆر كەمتر دەبوو لە سەرۆك كۆمارەكانی پێشوو.
بەڵام پێدەچێت بە سەرهەڵدانی ٣ بابەتی ناوچەیی، گەڕایەوە سەر سیاسەت و ئامانجە بنەماییەكەی خۆی. 
١-یەكیان دەگەڕێتەوە بۆ دژواری و ئاڵۆزبوونی قەیرانە درێژماوەكانی ئیسرائیل و فلەستین هەروەها ناسەركەوتوویی هەموو بژاردە و پرۆژەكان لە شەمایلی دوو دەوڵەت، دوو وڵات و هەرجۆرە دابەشكردنێكی دیكە كە ڕێكەوتنی دوولایەنەی بەدواوە بێت. 
ترامپ لە دڵی كێشەكاندا تێدەگەیشت كە كۆكردنەوەی خواست و ویستی هەردوولایەن زەحمەتە و بۆ هەنگاونان لەم بوارەدا پێویستی بە زیادكردنی گوشار لەسەر ئیسرائیلە كە لەگەڵ ویستی ئەو نەدەهاتەوە.
٢-دووهەمین هۆكار، شكەستی داعش و ڕاگەیاندنی كۆتایی هاتن بەم ڕێكخراوەیە بوو. شەڕ بۆ لەناوبردنی داعش تا ئێستا گرینگترین بەشی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بوو و بڕیاری لەو چەشنە، كاریگەری نەرێنی بەسەر بەرنگاربوونەوەی داعشدا دادەنا.  
٣-سێهەمین هۆكاریش دەگەڕایەوە بۆ ئێران. هەر لە سەردەمی سەركارهاتنی ترامپ، خۆی و ڕاوێژكارەكانی ئێرانیان وەكوو سەركیترین هەڕەشە و مەترسی و بەربەست لەهەمبەر بەرژەوەندی و پێگەی ناوچەیی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی(ئیسرائیل و وڵاتانی عەرەبی) ناو دەبرد.
بۆیە:
هاوتەریب لەگەڵ درێژەدان بە شەڕی داعش، دەستیان دایە ئامادەكاری بۆ بەڕێوەبردنی ستراتیژی نوێی دژ بە ئێران و بەهێزكردنی بەرەی ناوچەیی دژ بەم وڵاتە. بەتایبەت لەسەر عەرەبستان حیسابیان كردەوە، ئەم وڵاتە هەم ئەنگیزەی بەرنگاربوونەوەی تێدا بوو و هەم پارە و توانایشی بۆ تەرخان كردبوو.
پڕ ئاشكرایە لەگەڵ بیستنی هەواڵی سەركەوتن بەسەر داعشدا كە هاوكات لە لایەن ئەمریكا، ڕووسیا، سووریا، ئێران و عێراقەوە ڕاگەیەندرا (هەركامەو بە پێی خوێندنەوە و ئامانجی خۆیان) خولێكی نوێی دواداعش بە پلان و دۆخی تازەوە هاتە ئاراوە.
بە پێی ئەم نەخشەڕێگایە نەك بە تەنیا لە ڕووی سیاسیەوە بەڵكوو لە ڕەهەندی تەبلێغاتی و ئەمنیشەوە ئەولەوییەت و نیگاكان بەرەو تاران وەكوو ئامانجێكی سەرەكی گۆڕدرا. بەڵام لەم ماوەدا بۆ تیمەكەی ئیدارەی ترامپ دەركەوت كە بەرنگاربوونەوە لەگەڵ ئێران، بە تەنیا بۆ وڵاتانی عەرەبی ناكرێت. چوونە نێو چاڵی ئێران بە تەنافی بەرەی عەرەبی كە عەرەبستان پێشانگەیەتی دەكات، ڕۆیشتن بەرەو داهاتوویەكی ناڕوونە. 
جێی ئاماژەیە عەرەبستان بە كۆمەڵێك قەیرانی ناوخۆیی و دەرەكییەوە لەپاڵ ئەزموونی ناسەركەوتووانەی لە وڵاتانی لوبنان و یەمەن و سووریا و قەتەر و هتد، توانا و ئامادەیی بە ژاندارم بوونی ناوچەیی پێوە دیار نەبوو و نوێنەرایەتی ئەمریكای بۆ نەدەكرا. تەنانەت نەیتوانی ئەو قوڕانە بشێلێت كە خۆی گرتوویەتی و هەمیسان چاوی لە یارمەتییەكانی ئەمریكا بوو. 
ئەگەرچی ماوەیكە، ئەمریكاش ناڕەزاییەكانی خۆی لە سیاسەتی كاڵ و نابەجێگەی عەرەبستان (بەتایبەت لەسەر گەمارۆی یەمەن، پەراوێزخستنی قەتەر و دەستێوەردانەكانی لوبنان) ڕاگەیاندووە.
بە لەبەرچاوگرتنی كۆی ئەم خاڵانە، عەرەبستان كاریگەرییەكی كارامەو ئەوتۆی لە بەرنگاربوونەوەی ئێراندا نییە. ئەمە لە كاتێكدایە كە توركیاش وەكوو هاوپەیمانێكی گرینگی پێشووی ئەمریكا و ئەندام لە "ناتۆ"دا ماوەیكە سازی ناساز لێ ئەدات و بە كڕینی مووشەكی س٤٠٠ و خۆخزاندنە نێو بلۆكی ڕوسیا هەروەها مانۆڕگەلی جۆراوجۆر سەرەڕۆیی دەكات. توركیا بەهۆی هەندێ هۆكاری تایبەت  وەكوو بەدەستەوەنەدانی فەتحولا گولەن و پاڵپشتییە سیاسی و نیزامییەكانی ئەمریكا لە كوردستانی ڕۆژئاوا دڵنیگەرانە و نایەوێت تەنیا لە زەوی ئەمریكادا یاری بكات . 
ئەگەرچی ئەمریكا لەدوای لاوازبوونی داعش بە دانی هەندێك بەڵێن تێكۆشاوە تاكوو متمانەی پێ بداتەوە، بەڵام نەیتوانیوە ئەم وڵاتە ئەرخایەن بكات. بەڵام هاوكات،  هەوڵیشی داوە تاكوو بۆ گەڕانەوە توركیا و بە خەتكردنەوەی لە هەموو جۆرە گوشار و هەولێك كەڵك ببات. لە ماوەیكی پێشەوە بەكردنەوەی پەروەندەی پێشێلكردنی گەمارۆكانی سەر ئێران و بازەرگانی نائاسایی لەگەڵ ئەو وڵاتە كە سوودی بەرچاوی بە توركیا گەیاندووە، دەیەوێت لەلایەكەوە سزای ئەم وڵاتە بدات و لەلایەكی دیكەوە موجابی بكات تاكوو لە ئەگەری دانانی گەمارۆی نوێ لەسەر ئێران(كە بازنەی سەرەكی گوشارە بەسەر كۆماری ئیسلامیدا) مەجال و ڕێگای دەوردان و پێشێلكردنی دووبارەی گەمارۆكانی لێ بگرێت. هەروەها یەكێكیتر لەو وڵاتە عەرەبییە گرینگانەش مێسرە كە دۆخی لاوازی ئێستای بۆ هەمووان ئاشكرایە.
كەوابوو، بەردەنگێكی تایبەت بۆ دژایەتی جیددی لەگەڵ ئیسرائیل نامێنێتەوە و ئەم بارودۆخە وەهای كرد تاكوو ئیدارەی ترامپ كاتی گواستنەوەی باڵوێزخانەكەی لە  ئێستادا بە گونجاو بزانێت. 
هەم ئاسۆیەكی ڕوون بۆ گەیشتن بە ڕێكەوتن و ئاشتی لەبەرچاو نەبوو، هەم داعش لە ئەساسدا كۆتایی هاتبوو و هەم گرینگتر لەوانی دیكە، بلۆكی عەرەبی-ئیسلامی بەهۆی هاوكێشەكانی لەگەڵ ئێراندا تووشی لێكترازان و چەنددەنگی هاتبوو و لانیكەم جارێ توانای كردنەوەی بەرەیكی دیكەی شەڕی تێدا نەبوو.  
لە كۆتاییدا پێدەچێت كە ترامپ، باشترین كاتی بۆ قۆستنەوەی ئەم هەلە و دەركردنی ئەم بڕیارە (بۆ پاڵپشتی لە هاوپەیمانی سەرەكی خۆی) هەڵبژارد. لەو سونگەیەوە كە ئیسرائیل گرینگترین و جێی متمانەترین هاوپەیمانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە لە ناوچەكەدا، بە ناسینی ئورشەلیم وەكوو پایتەختی ئەو وڵاتە هەم پێگەی ناتانیاهۆی بەرزكردەوە، هەم پشتگیری دەستی ڕاستییەكانی بەدوای خۆیدا هێنا و هەمیش جێگەی لەرزۆكی خۆی لە ناو ئەمریكادا قایم كرد.
بەهێزتربوون و ڕۆڵگێری زیاتری ئیسرائیل لە ناوچەكە لە قۆناغی دوای داعش و هاوكاری زیاتری وڵاتانی عەرەبی لەپاڵ بەرزكردنەوەی ئاستی گوشارە نێونەتەوەییەكان، ڕێكارێكی گونجاو و ژیرانەیە بۆ بەربەرەكانێی كارامە لەگەڵ دەستێوەردان و مەترسییە بەربڵاوەكانی ئێران.
لە ڕوانگەی تیمی ڕاوێژكار و داڕێژەرانی سیاسەتی دەرەكی ئەمریكا، بەهۆی هەبوونی كۆدەنگی لەسەر هەڕەشە و مەترسی ئێران لە نێوان وڵاتانی عەرەبیدا، دژایەتی خەڵكی ناوچەكە و فلەستین هەروەها ئەو شەپۆلەی ناڕەزاییەی كە بەدوای ئەم هەڵوەستێدا بەڕی دەكەوێت،  زۆر ناخایێنێت و ئەم ڕەوتە دژبەرانەیە لە گێژاوی ڕووداوەكانی ناوچەدا نوقم دەبێت. هەر بۆیە بە زەقكردنەوەی مەترسیی ئێران و پەرەدان بە ئێرانهەراسی، هەوڵ بۆ كونترۆڵی دەرئەنجامەكانی ئەم بڕیارەی خستە ئەولەوییەتەوە.
بە هەموو ئەمانیەیشەوە، ئەمە قومارێكی ئیدارەی ترامپە كە براوەكەی نادیارە، چونكە بە گەشانەوەی ئاگری قینی خەڵك و سەپاندنی خواستی یەك لایەنە،  ڕیگا بۆ گەشەكردنی نائارامی و توندوتیژی هەروەها خۆلقاندنی دژەكردەوە لە شێوازی سەرهەڵدانی بزووتنەوە و بزاڤی جۆراوجۆری بونیادگەرایی دەڕەخسێت. خۆراكی ئایدۆئۆلۆژیك بۆ گرووپە توندئاژۆكان بەرهەم دێت و دەبێتە بیانوویەكی نوێ بۆ دەسەڵاتگەلێكی وەكوو ئێران تاكوو درێژە و ڕەوایی بە كردەوە ناڕەواكانی خۆیان بدەن. 
ترامپیزم ئەگەرچی هەڵقوڵاوی قەیرانی نزۆكی هژمونی ئەمریكا بوو لە ئاست جیهانیدا، بەڵام ئەم چەمكە بە تەنیایی وڵامدەر و تەواوكەری كێشەكان نابێت. ئیدارەی نوێی ئەمریكا چیتر خوازیاری درێژەدان بە ڕەوتی ٧٠ساڵەی پێشووی خۆی نییە و دەیەوێت سەری لەو هەموو ڕێكەوتن و یاسا و تەعەهوداتەی سووك بكات كە پێیەوە دەنالێت. ئەمریكای نوێ دەیهەوێت بە بەرزكردنەوەی كێش و توانا و دەسەڵاتی خۆی لە ئاست ئابووری و سیاسی و نیزامیدا، قودرەتی چانەزەنی بباتە سەروو هژمونی خۆی بەسەر جیهاندا زاڵ بكات.  


PM:11:59:08/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 1124 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌