ئێرانی خنكاو لەژێر هەرەسی ئابووریدا

ئومید تاهێری

باس لەسەر ئەزموون و بارودۆخی ئابووریی پڕاوپڕ لە قەیرانی كۆماری ئیسلامی  ئەوەندە قووڵە كە پێویستی بە تۆماركردنی چەندین كتێبە، بەڵام هەوڵ ئەدەم لەم چەند دێڕەدا تیشك بخەمە سەر خاڵە سەرەكی و گرینگەكانی ئەم قەیرانە. بۆیە بەبێ دەستپێك دەچینە سەر ناوەڕۆكی بابەتەكە. هەواڵ ئەمەیە:  لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا ١٥ لە سەد بە ڕێژەی هەژاران زیاد بووە!
سەرەتا ئەو جوگرافییەی كە بە ئێران ناسراوە وڵاتێكی زۆر دەوڵەمەندە. لە ڕێژەی ١٥ وڵاتی سەرەكیی خاوەن سەرچاوە مەعدەنییەكانە. یەكەمە لە سەرچاوەی گاز و پێگەی چوارەمی هەیە لە كێڵگە نەوتییەكاندا. یەكەمینە لە بەرهەمهێنانی زعفەران، پستە، خاویار، زرشك و هەنار لە دونیادا.  لە سەر ڕێگای ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بەرەو ڕۆژاوای ئەم قاڕە و ئۆرووپادا ڕاوەستاوە، دوو هەزار و ٧٠٠ كیلۆمەتر سنووری نێوتەنەوەیی دەریایی هەیە (هەر وڵاتێك بە ٢٠٠ كیلۆمەتر سنووری ئاوی ئازادەوە توانای بەخێوكردنی ٢٠٠میلیۆن كەسی تێدایە) هەروەها بەسەر ئەو تەنگەدا زاڵە كە  ٤٠ لە سەدی نەوتی دونیا لەوێوە دەگوازرێتەوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم فاكتەرانە دەبوا یەكێك لە وڵاتە هەرە پێشكەوتوو و دەوڵەمەندەكان بوایەت و هەموو چین و توێژ و پێكهاتەكانی، لەم سامان و داهاتانەدا شەریكە بەش بوایەتن. بەڵام بە پێچەوانە لە ڕێژەی هەژارترین وڵاتەكاندایە و برسێتی و نەداری تەنیابەشی دانیشتوانیەتی.
ڕاستە ئەم وڵاتە بەهۆی فرە ئایینی و فرەنەتەوە بوون و دەسەڵاتگەلێكی دیكتاتۆر و شەڕخواز بەردەوام مەكۆی ناسەقامگیری، كێشمەكش و ئاژاوەگێڕان بووە كە  پێوەندییەكی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئاستی گەشەسەندنی ئابووریدا هەیە بەڵام لە دوو سەدەی ڕابردوو و بۆ نموونە لە سەردەمی عەباس میرزا و ئەمیركەبیر و پەهلەوییەكان هەندێك پێشكەوتن و نوێسازی تێدا هاتە ئاراوە كە بەهۆی ڕوانینی ئەمنی و سیاسی، گەشەی ناهاوسەنگ و چاوپۆشیكردن لە بنەڕەتی كێشەكان، ئەم هەوڵانە چاكسازی و گۆڕانكارییەكی درێژماوەیان درووست نەكردوو و بە هاتنی كۆماری ئیسلامی ئەو تۆزە بەرەو پێشچوونەیش لە گۆڕ نردرا. 
ئێرانی دوای ڕاپەڕینی گەلان زۆربەی سەرچاوە مرۆڤیەكانی لەناو برد یاكوو ڕاویانی نا. چوویە ناو شەڕێكی ٨ ساڵەوە كە زۆربەی پاشكەوت و پێشكەوتنە بنەماییەكانی كردە قوربانی لەپێناو درێژەدان بە دەسەڵات و سەركەوتنێكی ئایدیۆئۆلۆژیكدا. كاتێك كۆتایی بە شەڕ هێنرا كە سیلۆكانی توانای بەخێوكردنی مانگێكی خەڵكی نەمابوو و خەڵك بە جیرەی مانگانە دەژیا. 
بەدوای شەڕدا ڕەفسەنجانی بە دروشمی ئاوەدانی و سازەندگی هاتە سەركار و بە ڕوانگەیەكی لیبراڵەوە، كەلتووری گەندەڵی و ڕانت و ئاغاسالاری و ئەشرافییەتی بونیاد نا. بەدوای ئەودا خاتەمی بە درووشمی وتووێژی شارستانییەتەكان و بە ئامانجی خۆبژێویی ئابووری، وڵاتی بەدەستەوە گرت و زۆربەی سامانە سرووشتییەكانی لەم پێناوەدا بە فیڕۆ دا. بۆ نموونە هاوردەكردنی گەنمی بە شانازییەوە ڕاوەستان، بەڵام دەیان پێداویستیی دیكە هاوردەكرا و سەرچاوە ئاوی ٣ نەسلی داهاتووی لەناو برد. 
بەدوای ئەواندا  ئەحمەدی نژاد بووبە سەرۆك كۆمار و بە درووشمی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و پاڵپشتی لە چینی هەژار، ئابووریی لەرزۆكی ئێرانی بەرەو ڕووخان برد. هەروەها بەڵێنی دا _پارەی نەوت_كە هی خەڵكە بباتە سەر سفرەی ماڵەكان. سازمانی مودیرییەت و بەرنامەڕیزیی هەڵوەشاندەوە و بە پلانێكی سەقەت، حەجمێكی زۆر پارەی لە چوارچێوی یارانەی نەقدیدا هەناردەی نێو بازاڕ كرد كە بووبە هۆی سەرهەڵدانی گرانییەكی بێوێنە. بەوەیشەوە كە هەناردەكردنی نەوت دابەزیبوو، نرخی نەوت لە بەرزترین ئاستی خۆیدا بوو و كۆی داهاتی دەوڵەتەكەی لەگەڵ داهاتی هەموو دەوڵەتانی پێشوویدا بەرابەریی دەكرد و هاوكات بژێوی خەڵك گەیشتە خراپترین ئاستی خۆی.
لە هەمان كاتدا گەمارۆكانی كۆمەڵگای نێونەتەوەیی ئامانجەكانی خۆی پێكابوو و تاكوو سەر سفرەی خەڵك پەلی كێشابوو. هەموو موراوداتی نێونەتەوەیی بانكیی ڕاوەستابوو، كێڵگەكان لە تین كەوتبوون و كارگاكان داخرابوون. كارخانەكان نیوە وەخت كاریان دەكرد. تەوەڕۆم بە ٣٥٪ گەیشتبوو و گەشەی ئابووری لە ساڵەكانی ٩١ و ٩٢ مەنفی ١٠٪ بوو. ڕكود هەموو بازاڕی داگرتبوو. بێكاری شێرپەنجەیەكی بێدەرمان بوو و هەژاری كونتڕۆڵ نەدەكرا.  
لەم ناوەدا و لە كاتێك كە خەڵك بێزار بوون و شۆڕشی برسییەكان بەڕێوە بوو، ڕەوحانی بە دروشمی تەدبیر و ئومێد بە كلیلێكەوە هاتە مەیدان و بەڵێنی دا درگا داخراوەكان بكاتەوە. هەموو ساڵێك ٢ میلیۆن پیشە بەرهەم بێنێت، گرانی نەمێنێت، گەمارۆكان لاببات و ژیانی خەڵك بەرەو ئاسوودەیی بچێت. ڕاستە لە ئەنجامی ڕێكەوتنكێدا هەندێ لە گەمارۆكانی سەر بەرنامەی ئەتۆمی لاچوو  بەڵام مەخابن بە قسەی خۆی، كلیلەكەی بە هیچكام لە قوفلەكانی دیكەی نەدەكرد. 
بۆ بەراوەردی دۆخی ئابووری و چۆنییەتی ژیانی خەڵك، بە تەركیز لەسەر داهات و خەرجییەكان، تەنیا ئەوە بەستە پشت بە ئامار و ڕیژەی ناوەندەكانی دەسەڵات ببەستین(ئەگەرچی ڕێژەی ئامارەكانی دەسەڵاتی ناوەند لە كۆماری ئیسلامیدا یەك لە دەیە). 
*بەپێی ئامارە فەرمییەكان، ١٢ میلیۆن كەس لە ژێر هێڵی هەژاریی موتڵەق و ٣٠ میلیۆن كەسیش لە ژێر هێڵی هەژاری ڕێژەییدان (ئامارە نافەرمییەكان باس لە دوولەسێی حەشیمەتی ئێران دەكات كە دەگاتە نزیكەی ٥٣میلیۆن كەس). لە ساڵی ٨٣دا هێڵی هەژاری بۆ هەر تاكێك مانگی ٩١هەزار تمەن دیاریكرابوو كە ئەم ڕێژەیە لە ساڵی ٩٢ گەیشتە ٧١٤ هەزار تمەن و ئێستاش ١ میلیۆن و ١٥٠ هەزارتمەنە. لە هەمان كاتدا كەمترین مووچەی مانگانە لە ساڵی ٩٦دا ٩٣٠ هەزار تمەن بوو، مامۆستایەك ١.٣میلیۆنی وەردەگرت و خانەنشین كراوان ١میلیۆن تمەنیان دەستاند. یانی ئەگەر لە بنەماڵەیەكی ٤ كەسیشدا ٢ كەسیش كاریان بووایەت و پارەیان وەرگرتبا هێشتا لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژیان( ٢٦ لە سەدی بنەماڵەكانی ئێران داهات و سەرچاوەی بژێوێكی دیاریان نییە)
* بە پێی ئامارەكانی ناوەندی كار، تا كۆتایی ساڵی ١٣٩٢ نزیكەی ٦٦.٢ میلیۆن كەس لە حەشیمەتی ئێران جەمعییەتی كار بوون، لەم ڕێژەیە ٤٠ میلیۆن كەس خەڵكی ناچالاك بوو كە بەواتای ئەوەیە حەزیان لە كار نەبووە یان لە پەیدا كردنی كار نائۆمێد بوون و تەنیا بەرخۆر بوون. بەم بەراوەردە تەنیا ٢٦ میلیۆن كەس واتە ٣٥٪ی خەڵك جەمعییەتی چالاك بوون (كاریان بووە و یان بەدوای كاردا گەڕاون) كە ئەم ڕێژەیە نیوەی ڕێژەی مامناوەندی جیهانییە. لەم ڕێژەیەش، بە وتەی دەوڵەت ١٠ میلیۆنیان لە بەشی خزمەتگوزاری، ٧ میلیۆن لە بەشی پیشەسازی و ٤.١ میلیۆن لە بەشی كشت و كاڵ بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریان دەكرد كە ٤میلیۆن كەسیان كارمەندی دەوڵەت بوون. لێرەدا بە ڕێژەی ٥ میلیۆن بێكار دەگەین كە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە زۆربەیان چەندكارەن یا كاریگەری وەرزی و كاتین (٧ بۆ  ٨میلیۆن)، ئەم ئامارە بەرزبوونەوەیەكی بەرچاو بەخۆیەوە دەبینێت (دەگاتە ١٢ بۆ ١٣م) هەروەها ساڵانەش ٦٠٠هەزار كەس بەم ڕێژەیە زیاد بوون و ئەمە بەواتای ٢.٦ میلیۆن كەسە تا ساڵی ٩٦.  كۆی ئەمانە بە ئاماری ١٥میلیۆن بێكار دەگات كە زیاتر لە ٥٠٪ی جەمعییەتی چالاكە. هەروەها بە ئیعترافی خۆیان بێكاری لە هەندێك پارێزگا دەگاتە نزیكەی ٦٠ لە سەد كە هەمیسان ناوچە كوردییەكان لەم بوارەدا لە پێشەوەن. ٤٨٪ی بێكاران خوێندكارانن و ڕادەی بێكاریی ژنان ٥٥ تا ٦٠ لە سەدە.  بەپێی ئاماری فەرمی، نرخی بێكاری لە دەوڵەتی نۆهەم و لە ساڵی ٨٥دا  ١١.٣ ٪ بوو و لە ساڵی ٩٥دا بە ١٢.٤ ٪ گەیشتووە. لە سێ و نیو ساڵی سەرەتایی دەوڵەتی ڕووحانی، تەنیا ١٥١ هەزار هەلی كار سازدراوە.  هەر بەپێی ئەم لێكەڵۆلینەوە و لە  گشبینانەترین حاڵەتدا تا ساڵی ١٤٠٠ بە گەشەی ئابووری ٥٪ەوە ڕێژەی بێكاری دەگاتە نزیكەی ١٦ لەسەد (بەپێی ئاماری دەوڵەتی) و بە پێی ڕێژەی واقێعی دەگاتە ٦٠ تا ٧٠٪ بەپێی ئەو ستانداردە جیهانییەی كە بۆ پێناسەی حەشیمەتی چالاك لە هەر وڵاتێكدا دابینكراوە.
* لەم ٢٠ ساڵەی پێشوودا بەها و كرێی خانوو ٥٥ ٪  بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە دیوە. لەپاڵ ئەمەشدا ڕێژەی خاوەنماڵەكان كەمی كردووە و خەڵكێكی زۆر كرێچین. چینی مامناوەندی ئێران ئەگەر یەك لە سێی داهاتی مانگانەیان بۆ كڕێنی خانوو تەرخان بكەن لەدوای ٩٦ ساڵدا دەتوانن ببنە خاوەنماڵ. لە ساڵی ٨٥دا ٣ میلیۆن و ٥٨٦ هەزار كەس كرێچی بوون كە ئەم ڕێژەیە لە ساڵی ٩٥دا بەرزبوونەوەیەكی ٨٣٪ی بەخۆیەوە دیوە و گەیشتووە بە ٦ میلیۆن و ٥٦٥ هەزار. لە ساڵی ٧٥دا دو لە سێی بنەماڵەكان لە خانووی خۆیاندا دەژیان، كە ئەم ڕێژەیە لە ساڵی ١٣٩٥دا بە زیاتر لە نیوە دابەزیوە. زۆرترین داڕمانی ئاستی مالكییەت لە پارێزگاكانی باشووری زاگرۆسدا ڕوویداوە (كرماشان بە ١٥.٦٪، ئیلام بە ١٣.١٪، لورستان بە ١٢.٢٪ و خوزستان بە ١١.٩٪) هەروەها لە تاران بە ڕێژەی كرێنشینەكان ٧.٨ ٪ زیاد و لە خاوەنماڵەكان ٨.٣٪ كەم بووەتەوە و مامناوەندی كرێی خانوو ٧ قات زیادی كردووە. (لە ئێران، زیاتر لە ٢٠ میلیۆن كەس پەراوێزنشینن و نزیكەی ١ میلیۆن كەس لە چادر و كەپردا دەژین هاوكات ٦ میلیۆن كەس توانای كڕینی ویلایان هەیە).
*بودجەی ١٤٣هەزارتمەنی بنەماڵە لەساڵی ١٣٧٦ بۆ ٣٢٧٥ هەزار تمەن لە ساڵی ٩٥دا بەرز بووەتەوە. هەروەها ناكۆكیی بودجەی بنەماڵەكان لە ٤٥٪ لە ساڵی ٨٥ەوە بە ٨٧٪ لە ساڵی ٩٥گەیشتووە. پارێزگای سنە لە دوای لورستان كەمترین بڕی مامناوەندی بودجەی بنەماڵەی هەیە. پارێزگاكانی بەلووچستان و بەختیاری و ئیلام و كرماشان بودجەی خواردمەنیان لە سەرەوەیە و لە كوردستان ٣٠ لە سەدی داهاتی مانگانە بۆ خۆراك تەرخان دەكرێت (ئەمە بە واتای ئەوەیە كە نیانە تاكوو بۆ باقیی بوارەكانی دیكەی ژیان وەك خۆشگوزەرانی و تەندرووستی و پەروەردە و... پارەیەكی ئەوتۆ تەرخان بكەن). بودجەی خواردنی ڕۆژانەی دەهەكە خوارەكان تەنیا ٢٣٠٠ تمەنە كە بە واتای ئەوە ئەگەر تاكێك بیەوێت هەموو پارەكەی بۆ خواردنی گۆشتی سوور تەرخان بكات، ئەتوانێ بۆ هەر سێ ژەمەكەی ٦٧ گرەم كۆشت بخوات. بودجەی خواردنی دەهەكە سەرووەكان ٧ ئەوەندەی دەهەكە خوارەكانە. لە لایەكی دیكەوە بنەماڵە مامناوەندییەكان لەم ١٠ ساڵەدا ٢٠٪ كەمتر لە كاڵا و خزمەتگوزاری كەڵكیان وەرگرتووە. هەروەها بودجەی بنەماڵە دەوڵەمەندەكانیش  ١٥٪ كەمی كردووە. بەمەیشەوە هێشتا بودجەی دەهەكەكانی سەرەوە ١٥ بەرابەری دەهەكە خوارەكانە.
*سفرەی خەڵك لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا، نیوە بووە. بەكارهێنانی گۆشتی سوور، ماسی، نان، برنج و شیر لەم ١٠ ساڵەدا نێوانی ٣٠ تا ٥٠ لەسەد كەمی كردووە. لەم ماوەیەدا نرخی نان ١٦٠ لەسەد گران بووە، قەند و شەكەر ٤٥ لەسەد و شیر ٣٩ لەسەد نرخی بەرز بووەتەوە. 
هەروەها داهاتەكانی خەڵك لەگەڵ گرانی و خەرجییەكانی نایەتەوە و بەهای پارە لە ٢٠ ساڵی ڕابردوودا ٢٠ ئەوەندە كەمی كردووە. بێجگە لە چۆنییەتیی دابەشبوونی بودجەی گشتی، ناڕوونی لە داهات و خەرجییەكانی دەوڵەت، قەرزی دەرەكی و ناوەكی وڵات، نەدانی مووچەی كرێكاران و كارمەندان و دەیان گرفتی بنەمایی دیكە، تەنیا بە پشبەستن بەم ئامارانە، لە چەند بواری باسكراودا بە جوانی لە داڕمانی ئابووریی ئێران تێدەگەین. 
بەڵام هۆكارەكانی ئەم ڕووخانە لە چەندخاڵدا كورت دەكرێنەوە
١-دابەشبوونی نابەرابەریی دەسەڵات و سەروەت
كاتێك كە دەسەڵات لە خەڵك و بۆ خەڵك نەبوو و داهاتەكان بەشێوازی عادڵانە دابەش نەكرا، كۆمەڵگا لەباری دەروونییەوە، وڵات و چارەنووسی بە هی خۆی نازانێت و  هیچ پاڵنەرێكی بۆ بەرەو پێشچوون نییە. هەندێك بە برسێتی دەژین و هەندێك ژیانی لاكچێری دەكەن، لاوەكانی هەندێك پارێزگا بۆ بژێوی ڕۆژانە كۆڵبەری دەكەن و لە هەندێك شوێن بەكۆڵ پارە بۆ خۆشگوزەرانی دەدەن. ئەم دابڕانە چینایەتییە لە درێژماوەدا لەسەر بارودۆخی ژیان و چارەنووسی چینی باڵادەستیش كاریگەری دادەنێ و ڕوانینی كارتۆنخەوەكان لە پەنجەرەی پێنت هاوسەكان هەمیشەیی نابێت. 
٢-سیاسەتی ناوەندگەرایی
هەموو خزمەتگوزاری و كارخانە و كێڵگەكان لە ناوەنددا كۆ بوونەتەوە.  ٢٠ لە سەدی دانیشتووانی ئێران لە تاران و دەورووبەری دەژین. بەوەیشەوە كە خەڵكی گوندەكان لەبواری كشتوكاڵ و بەرهەمهێناندا كارامەترین توێژی كۆمەڵگان بەڵام زۆربەیان بەهۆی نەبوونی خزمەتگوزاری و پێداویستییەوە سەرەتاییەكانەوە ڕوویان لە شارنشینی كردووە و هەروەها دانیشتووانی شارەكانیش بەهیوای ژیانی باشتر بەرەو گەورەشارەكان كۆچیان كردووە. ئەمە لە كاتێكدایە كە هیچ پلانێك بۆ ماڵ و پیشە و بژێوی ژیانیان دانەڕێژراوە. لە ساڵی ١٣٩٠ تەنیا ٢٨٪ی لە گوندەكاندا دەژیان و ئەم ڕێژەیە لە ساڵی ١٣٣٥ ٧٠٪ بووە. لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا ٧هەزار گوند بە تەواوی خاڵی كراوە.  
٣- دەسەڵاتداری و سیاسەتی دەرەكی
بنەمای سیاسەتی دەرەكی لەسەر دژایەتی بونیاد نراوە و ئەم بۆچوونە بووتە هۆی گۆشەگیری و گەمارۆ و دابڕانی لە چەرخی ئابووریی جیهان. ڕێگە بە هاوردەی سەرمایەی دەرەكی نادات و  زۆربەی داهات و سامان و بەرژەوەندی وڵات لەپێناو سەركەوتنی ئامانجە ئایدیۆئۆلۆژیك و دەستێوەردانی دەرەكی و نیزامیگەریدا تەرخان كراوە. تەنیا بۆ مانەوەی بەشارئەسەد زیاتر لە ٣٠میلیارد دولاریان سەرف كردووە و ئاشكرا نییە لەپێناو درێژەدان بە دەستێوەردانی ناوچەیی و پاڵپشتیی لە گرووپ و میلیشییاكانی دیكە چەندەها میلیارد دۆلار سەرف كرابێت. ئەوەی كە بۆ ئەوان گرینگە درێژەدان بە دەسەڵاتی خۆیان و دەستێوەردانە دەرەكییەكانە نەك بژێو و ژیانی خەڵك.
٤- سیستەمی ئابووریی سەقەت
ئابووریی ئێران دەوڵەتی-مۆنۆپۆلی-ڕانتیە و  بە تینی نەفت ئەگڕێت. ٥١ لە سەدی خەڵكی ئێران بە شێوازی جۆراوجۆر لە دەوڵەت مووچە خۆرن. هەروەها شكۆمپانیاكانی وابەستەی دەوڵەت، ٧٠ لەسەدی بودجەی گشتیی وڵات (دو بەرابەری بودجەی گشتی) بەخۆیانەوە تەرخان دەكەن و لە بەرامبەردا كەمترین بەهرەیان هەیە. دوو لەسەر سێی ئابووری ئێران بە دەستی سوپای پاسدارانە و دەوڵەت بڕی چەندین هەزار میلیارد تمەن قەرزداری ئەم ناوەندەیە. (سپا ٣٣ لە سەدی بودجەی نیزامیی وڵاتی بۆ خۆی تەرخان كردوە و لە كاتێكدا كە كۆی گشتیی بودجە ٣.٧ بەرز بووە، بودجەی سپا بەرزبوونەوەیەكی ٤٢ لەسەدی بۆ خۆوە دیوە) هەرچەندە پشكی نەوت لە بودجەی ٩٧دا كەم بووە، بەڵام هێشتا زۆربەی داهاتەكانی وڵات لە فرۆشی ئەم سامانە بەرهەم دێت. لە ساڵی ٩٣دا، قەرزی ١٤٣٢ كەس بە ٨٢ هەزار میلیارد تمەن گەیشت و ئێستا قەرزی تەنیا ٢٠ كەس بە بانكی سەرمایە نزیكەی ٧ هەزار میلیارد تمەنە. 
٥- گەشەی ناهاوسەنگ
ناهاوسەنگی لە گەشەی ئابووریدا، وڵات بەرەو داڕمان دەبات و ڕوونترین ئەزموون یەكێتیی سۆڤییەتە كە بەو هەموو شكۆیەوە ڕووخا. زۆربەی سامانەكانی ئێران بۆ چەند بوارێكی تایبەت تەرخان كراوە و ئەمە دواكەوتوویی لەبوارەكانی دیكەدا بەرهەمهێناوە. نزیكەی ٤٨ لە سەدی حەشیمەتی چالاكی ئێران لە بەشی خزمەتگوزاری، كەمێك زیاتر لە ٣٠ لەسەد لە پیشەسازی و ٢٠ لە سەد لە كەرتی كشت و كاڵدا چالاكن كە ئەمە بە واتای كەمبوونی ئاستی بەرهەمهێنان بەپێی پێداویستییەكانە. جیاوزازیی چینایەتی ڕوو لە هەڵكشانە و ئەمە بووەتە هۆی درزێكی بەرین لە نێو خزمەتكاران و ئەوانەی پێویستیان بە خزمەتگوزارییە. پارێزگا پیشەسازییەكانی وەك تاران و ئەلبورز و قۆم كەمترین بەشیان لە كەرتی كشت و كاڵ هەیە و پاڕێزگاكانی كوردستان بە ٢٦.٥ / پارێزگای ئیلام ٢٦.٢ / كرماشان ٢٤.٨ / ئازەربایجانی ڕۆژاوا ٢٤.٦ لە سەد كەمترین كاریان لەبواری پیشەسازیدادا هەیە.
بەهۆی سیاسەتی ناوەندگەرایی و نەبوونی ئیمكانات لە شوێنە پەراوێز كەوتوو و دوورخراوەكان، خەڵكی دێهاتەكان ڕوویان لە شار و ناوەندەكان كردووە. ئەم دیاردە هەم بەسەر كەرتی بەرهەمهێنان كاریگەری دانا و هەم لە ناوەندەكاندا بوو بە هۆی بەرزبوونەوەی حەشیمەت و تەراكوم و  گرانی و كەمبوودی پێداویستی. لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا ئاستی جیاوازیی خۆشبژێویی تاران و پارێزگای سنە ٣ قات زیادی كردووە. بەپێێ پێوەرگەلی كۆمەڵگا و كولتووری هەژارساز (وەلانراویی لە ژێرخانی بنەڕەتیی پەروەردە، تەندرووستی، دەرمان و ...) زیاتر لە ٥٠ لە سەدی خانەوارەكان لە پارێزگاكانی كوردستان، بەلووچستان و خوراسانی باكوور لە سێ دەهەكی خواروودا دەژین. ئاستی هەژاری بەگشتی لە پارێزگا سنوورییەكان بە ڕێژەیەكی بەرچاو لە پای ناوەند بەرزترە.

٦-قەیرانی ژینگەیی و ئاو
چۆم و گۆم و گۆڵەكانی ئێران وشك هەڵاتوون. لە ٢٠ ساڵی داهاتوودا ٨٠٪ی ئێران ئاوی نامێنێت و ژیانی تێدا دەمرێت. بە لەناوچوونی دارستانەكان، جگە لە لەناوچوونی ئاژەڵ و بۆنەوەرەكان و زیادبوونی تەپوتۆز،  ١٠٠میلیۆن هێكتار لە زەوییەكانی ئێران خەریكە دەبێتە بیاوان. ئەم هەواڵە كارەساتبارانە بێگۆمان كاریگەریی نەرێنی و بێگەڕانەوە لەسەر ئێكۆسیستمی وڵات دادەنێ و لە هەموو ڕەهەندێكی سرووشتییەوە ژینگەی دانیشتووانی تووشی كێشە دەكات. مەسرەفی نەشیاوی سەرچاوە و كانگاكان، كۆمەڵێك خەسار و كاردانەوەی بەرینی لێدەكەوێتەوە كە بەرپرسایەتییەكان لە ئەستۆی دەسەڵاتدارانی ئێستایە. بۆ نموونە بەپێی لێكۆڵینەوەیەك لەسەر ٢٧٠ گوندی شاری بیجاڕ لە ئەمساڵدا، بەهۆی وشكەساڵی ٤٠ گوندی خاڵی كراوە، ٧٠ گوندی بەهۆی قەیرانی ئاو كۆچیان كردووە و ئاوی ٢٦ گوندیش پیسە.
٧-گەندەڵیی ئابووری
لە ئێران چەند ئەوەندەی ئەو پارەیە كە سەرفی پەرەسەندن و پێشكەوتنی ئابووری و باشتربوونی ژیان دەكرێت، بە دزی و گەندەڵی دەدزرێت. دزەی هواڵگەلی گەندەڵی چەندهەزار میلیاردتمەنی بووەتە ڕووداوێكی مانگانە و بانك و سەندووقەكان بە ئاشكرا پارەی خەڵك ئەخۆن. ئێران لە بواری گەندەڵی داراییدا لە نێوان ١٧٧ وڵات خاوەن پێگەی ١٤٤ە. 
ئەگەرچی دەیان و سەدان نموونەی دیكە بۆ هێنانەوەی دۆخی ئێستا لە بەردەستدایە، بەڵام هەر ئەوەندە بەستە بۆ ئەوەی پانتایی و قووڵایی و بەرینبوونی قەیرانە ئابوورییەكانی ئێران مەزەنە بكەین.
لە كۆتاییدا ڕۆحانی وتوویە ئابووری لە ئەمساڵدا ٥٪ گەشە دەكات لە كاتێكدا كە بەڵێنی گەشەی ٨٪ی دابوو و بەراوەردە سەرەتاییەكان پیشان دەدات دەوڵەت زیاتر لە ٤٥ هەزار میلیارد تمەن بۆ بودجەی ئەمساڵی كەم دەێت. كەوابوو لە دوایین ساڵەكانی سەردەمی ئەویشدا دۆخەكە هەتا دێت خراپتر دەبێت. 
قەیرانی ئابووری لە هەر وڵاتێك، قەیرانی سیاسی و كۆمەڵایەتیش بەدوای خۆیدا دێنێت. لە هیچمان شاراوە نییە كە بواری ئابووری یەكێك لە بوارە سەرەكی و پێویستییەكانی بەردەوام بوونی ژیانی كۆمەڵگا و پێداویستی بژێوی ڕۆژانەی تاكە. قەیرانی ئابووری بۆ هەر دەسەڵات و دەوڵەتێك، هێمایەكی بەهێزە بۆ ئاستی كارامەیی و شیاوبوون و كیفایەتی بەڕێوەبردنی سامان و خەرجی و داهاتەكان. لەم سونگەوە، خەڵك متمانەیان بە بونیادەكانی دەسەڵات و دەوڵەت لەدەست ئەدەن و دەرەنجامەكانی ئەم ڕەوەش لە ئاست كۆمەڵگادا بە جوانی وێنا دەكرێت. ئەوەی كە گومانی تێدا نییە، خەمساردی و ناكارامەیی لە ئاست بەڕیوەبردنی ژیان و ماڵ و حاڵی خەڵك لە پاڵ دۆخی نالەباری ئابووری هەم بوویەتە هۆی ناڕەزایی و دڵساردی خەڵك، هەر ڕەوایی سیاسی لەبەین بردووە و هەم كۆمەڵێك قەیرانی كۆمەڵایەتیی نوێی بەرهەم هێناوە. مانگرتنەكان و ناڕەزایی دەربڕینەكان بەردەوامە و هەتا دێت پەرە دەستێنێت و مۆمی تەمەنی كۆماری ئیسلامی ئێران لە كوژانەوەدایە.

PM:11:49:07/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 696 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌