بەڵگەفیلمی پڕوپاگاندا

و: جەمشید بەهرامی

ئامانج لە بەڵگەفیلمی پڕوپاگاندادا، زۆرتر بریتییە لە قبووڵاندنی تەوەرێكی تایبەت بە بینەر كە لە ڕاستیدا ئەو تەوەرە ڕاستەقینە نییە، هەروەها ئامانجێكی دیكەی ئەوەیە كە بینەر بۆ كردەوەیەكی تایبەت هان بدرێت، ئەگەر بینەر هەموو شتێك سەبارەت بەو تەوەرە بزانێت بێگومان لە جێبەجێكردنی ئەو كردەوەیە خۆی دەبوێرێت. هەڵبەت دەبێت ئەوە لە بەرچاوبگرین كە لێكۆڵینەوەگەلێك كە سەبارەت بە كاریگەریی ماس میدیا (فیلمیش وەك یەكێك لە جۆرەكانی میدیا) ئەنجامدراوە، ئەوە دەخاتەڕوو كە هیچكام لە جۆرەكانی میدیا بەتەنیایی ناتوانن گۆڕان لە بیر و كردەوەی خەڵكدا پێكبهێنن.
ماس میدیا زۆرتر بڕواپێشترەكانی بەردەنگەكان بەرەو هێڵێكی تایبەت و دیاریكراو ڕێنوێنی دەكات و یەكانگیری دەكات، ئەگەرنا خۆبەخۆ بیرۆكە و كردەوەیەكی نوێ ناخولقێنێ. بەپێی ئەم لێكۆڵینەوانە، گرنگترین هۆكار لە پێكهێنانی گۆڕان لە بیروبۆچوونی خەڵكدا، بریتییە لە گۆڕان لە ڕوانگەكان و بیروبڕوای دەورووبەرییەكان و هاوبڕواكانیاندا نەك گۆڕان لە ماس میدیادا. سەرەڕای ئەمە، میدیاكان بە دەرفەتێكی بەرین كە بەهۆی كەڵكوەرگرتن لە هۆكارگەلی دیداری و بیسراوی بۆیان دەڕەخسێ، دەتوانن لانیكەم بۆ ماوەیەك كاریگەرییان لە سەر هەستەكانی بینەر هەبێت و لە ڕوانگەی هەستەكییەوە كاریگەری لە سەر بینەر دابنێن و ئامادەی بكەن.
بەڵگەفیلمگەلی پڕوپاگاندا، بەتایبەتی زۆرتر لە هەر شتێك كەڵك لە هۆكارە هەستیی و هەستەكییەكان دەگرن و كەمتر لە لۆژیك و توانستی لێكدانەوە و لێكۆڵینەوە كەڵك وەردەگرن. بەتایبەتی ئەگەر لە هەموو میدیاكان، وەك ئامرازە جیاوازەكانی مۆسیقا لە ئۆركێسترێكدا، بە شێوازێكی یەكگرتوو كەڵكوەربگیرێت. بەم حاڵەشەوە، جێبڕوابوونی سەرچاوەی هەواڵ و پەیام پرسێكی گرنگە. 
ڕاستی و درووستیی ناوەرۆكی فیلمێك لە كاتێكدا لەلایەن بینەرەوە قبووڵ دەكرێت كە بینەر بڕوای بە كەس یان كەسانێك هەبێت كە لە فیلمەكەدا سەرچاوی هەواڵ و پەیامی سەرەكین و هەروەها خودی سینەماكار و شێوازی تایبەتیی سینەماكار بۆی جێبڕوا بێت. 
لە وڵاتگەلێكدا كە سەرچاوە هەواڵدەرییەكان و زانیارییەكان تایبەت و پاوانكراو نین، خەڵكی ئاسایی زانیاریی جۆراوجۆر و جیاواز و دژبەیەك وەردەگرێت و خۆی ئەركی شرۆڤەكردن و هەڵسەنگاندن و لە ئاكامدا ڕاستی و دروستییان لە ئەستۆ دەگرێت. لەم هەلومەرجەدا، هێدی هێدی خەڵكانێك یان دامەزراوەگەلێك بۆ ڕاستی و درووستی و بێلایەنیی بەناوبانگ دەبن و دەبنە جێبڕوای خەڵك. ئەگەر فڵانە بیرمەند، مامۆستای زانكۆ، وەزیر، دادوەر، ڕاهێنەری تۆپی پێ یان هەواڵنێر لە بەڵگەفیلمێكدا لایەنگریی لە شتێكی تایبەت بكات، لەوانەیە بینەران بەپێی ئەزموونی ڕابردووی خۆیان، دڕدۆنگ بن لەوەی كە بڕوای پێبكەن، یان بە بێ دوو و سێ بڕوای پێبكەن. لە هەمان كاتدا، جێبڕوابوونی فیلم، بەس پێوەندیی بە جێبڕوابوونی كەسانێكەوە نییە كە لە فیلمەكەدا دەردەكەون، بەڵكوو پێوەندیی بەو ڕێكارە سینەماییانەوە هەیە كە سینەماكار كەڵكی لێوەرگرتووە. 
لەو كولتوورانەدا كە سینەما مێژوویەكی درێژتری هەیە و خەڵك خاوەنی "زانستێكی دیداری"ن، ئەو شێواز و فێڵە سینەماییانە كە بۆ دەستكاری ڕاستەقینە (پڕوپاگاندا) كەڵكی لێوەردەگیرێت، خەڵك بە ئاسانی پێی دەزانن و لە ئاكامدا كەمتر كاریگەرییان لە سەر بەردەنگ دەبێت.
ڕێكارەكانی فیلمی پڕوپاگاندا
فیلم بۆ ئەوەی كە كاریگەری لە سەر بینەر هەبێت، سەرەتا دەبێت لێی تێبگەن. جۆری دیمەنەكان، شێوازی ڕیك و پێك كردن و داڕشتنی فیلم، ئاست و جۆری گێڕانەوە، ئەو هۆكارانەن كە بۆ تێگەیشتن لە فیلم یارمەتیدەر دەبن. ڕێكارگەلێك كە بۆ تێگەیشتن لە فیلم و بەتایبەت بۆ كاریگەربوونی فیلم وەك هۆكارێكی پڕوپاگاندایی ڕۆڵیان هەیە جۆراوجۆرن:
پێوەندیی دیداری
وەك دەڵێن وشەكان لە تێگەیاندنی بابەتەكانی فیلمدا گرنگن، بەڵام دیمەن لە گەیاندنی پەیام و بەتایبەتیی كاریگەریدانان لە سەر ویژدانی نا ووشیار، ڕۆڵێكی سەرەكیتر دەگێڕێت. بەپێی بەراوردی كۆمەڵناسان و دەروونناسان لە پێوەندییەكی ڕووبەڕوودا ٣٥ لە سەدی مانای ڕستەكان لە خۆیاندا حەشاردروان، لە كاتێكدا كە ٦٥ لە سەدەكەی دیكەی لە ڕێگای شێوازێكەوە كە ئەو ڕەستانە ئەدا دەكرێن (جووڵەكانی دەمووچاو و دەست، شێوازی فیلم هەڵگرتنەوە و مۆنتاژ) دەستەبەر دەبن. لە فیلمدا گێڕانەوەگەلی درێژدا، پێڕستگەلی جۆراوجۆری ئاماریی،  فەلسەفەی گوتاریی قەد كاریگەرییان بەڕادەی دیمەنی بەكەڵك و گونجاو نییە. هەر بەم هۆیەیە كە لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا پێداگری لە سەر كاریگەری لە سەر هەست دەكەن، و سەرنجێكی زۆرتر دەدرێتە دیمەنەكان و شیوازی بەكارهێنانیان.
گواستنەوەی هەستەكان
لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا هەوڵ دەدرێت لە هەستی بینەر سەبارەت بە تەوەر یان سەمبۆلێكی تایبەت جۆرێك كەڵك وەربگیردرێت كە هەمان هەست بگوازرێتەوە بۆ تەوەر یان سەمبۆلێكی دیكە و بگشتێندرێت. بۆ وێنە زۆرێك لە فیلمگەلی دژەنازیدا، لە نیشانی خاچی شكاو لە كاتێكدا كە دەبووە هۆی ترس و دڵەڕاوكێ كەڵكیان لێوەردەگرت و هەروەها بۆ وەبیرهێنانەوە كردەوەگەلی بێڕەحمانە و نامرۆڤانەی نازییەكان لەو نیشانەیە كەڵكیان وەردەگرت و لە ئاكامدا سووكایەتییان بە خەڵكی ئاڵمان دەكرد. 
ئەزموونە سەرەتاییەكانی كولێشۆڤ (Lev Kuleshov)، كەسێك كە بنیاتنەری مۆنتاژی فیلم بووە، لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا زۆر بەكەڵكە. پیشاندانی دەفری خواردنێك كە خواردنەكە بەهۆی بارودۆخی نالەبارەوە خراپ بووە و گەنیوە، خۆی بەتەنیا بینەر بێتاقەت دەكات، بەڵام ئەگەر دوای دیمەنی ئەو خواردنە گەنیوە، دیمەنی جووتیارێكی لاو پیشان بدرێت كە خەریكی خواردنی ئەو خواردنە گەنیوەیە، دەبێتە هۆی ئەوە بینەر قیزی بشێوێتەوە. جا ئەگەر نیشان بدرێت كە ئەمە بە هۆی چەوساندنەوەی جووتیارە لاوەكە لەلایەن ئەربابەكەیەوەیە، دژكردەوەی نگەتیڤی بینەر لە مەڕ خواردنەكە، دەبێتە دژكردەوە لە بەرامبەر ئەربابەكەدا.
فریودان
یەكیك لەو فێڵانەی كە فیلمسازەكان لە فیلمی پڕوپاگاندادا كەڵكی لێوردەگرن بریتییە لە بەهەڵەبردن. لە ئاوەها كاتێكدا، سینەماكار وەها پیشانی دەدات كە جگە لە یەك ڕێگای گونجاو بۆ وەڵامدانەوە بە پرسی بەرباس، ڕێگایەكی دیكە نییە و هەڵبژاردنی هەر ڕێگایەكی دیكە، دەبێتە هۆی ئەوە كە كێشەكان زۆرتر بن.
ڕێكارە سینەماییەكان
بەكەڵوەرگرتن لە ڕێكارە جیاوازە سینەماییەكان، وەك فیلم هەڵگرتنەوە لە گۆشەنیگای جیاوازەوە، كەڵكوەرگرتن لە ڕووناكی و مۆنتاژ، دەكرێ تەوەرەكە جۆرێك نیشان بدرێت كە بەبێ ئەوەی كە ڕوانگەی فیلمساز سەبارەت بەو تەوەرە بە ڕوونی ئاشكرا ببێت، كاریگەریی لایەنگرانەی فیلمساز بە شێوەیەكی ناووشیار لە دەروونی بینەردا جێ خۆش بكات. فیلم هەڵگرتنەوە لە گۆشەنیگای خۆارەوە هێز و گوڕێكی تایبەت و زۆرتر دەبەخشێت. كەڵك وەرگرتن لە ڕووناكی دەتوانێت تەوەرەكە بە شێوازێكی ناشرین و خراپ پیشان بدات و مۆنتاژیش دەتوانێت دیمەنی كەسەكە بە شێوەیەك لە نێوان دیمەنە ناحەزەكان یان دیمەنە جوانەكاندا دڵخواز بكات كە ناشرینی یان جوانیی ئەو دیمەنانەش بگوازرێتەوە بۆ دیمەنی كەسی جێی باس و ببێت بە بەشێك لەو.
ئاماژە و جووڵەكانی جەستە
یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی فیلم و تەلەفزیۆن لە وێنەی هۆكارێكی پڕوپاگاندا ئەمەیە كە دەتوانێت بە شێوازێكی ئاشكرا، ڕواڵەت و جووڵەكانی جەستەی كەسەكان لە بەردەم بینەردا زیندوو بكاتەوە و بە فیلم هەڵگرتنەوە لە گۆشەنیگای نزیكەوە (كلەوز) لە دەم و چاوی كەسەكان، قوڵایی دەروون و هەست و نەستی ئەوان لە برۆ، چاو، لێو و چین و لۆچەكانی دەمووچاویاندا نیشان بدات، لە هەمان كاتدا، شێوازی ڕووبەڕوو بوونەوەی كەسەكە لەگەڵ دیتراندا نیشاندەری چییەتیی كەسایەتیی ئەوە. فیلمسازی فیلمی پڕوپاگاندا لەم گۆڕانە لە دم و چاو و جووڵەی جەستەی كەسەكان لە ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ كەسانی دیكەدا و هەروەها لە كامێرا بۆ دەربڕێنی ڕوانگەكەی خۆی كەڵك وەردەگرێت.
ڕەستە و دیمەنگەلی پڕسەمەر
لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا زۆرتر لە ڕەستە و دیمەنگەلێك كەڵك وەردەگیردرێت كە لە ڕوانگەی هەستییەوە پڕسەمەر و بەدەستكەوتن و زۆر بەخێرایی كاریگەری لەسەر بینەرەوە دادەنێن. پیشاندانی منداڵێك كە بە هۆی برسیەتی و نەخۆشینەوە، لەڕ و لاوازە ئاماژەیە بەوەی كە دۆخی ئەم منداڵە بە هۆی چەوساندنەوەی فڵانە وڵاتی ئەمپریالیستییەوەیە، هەستی بینەر دژ بەو وڵاتە ئەمپریالیستییە هەڵدەخڕێنێت.
كەڵك وەرگرتن لە دیمەن و وتەكانی كەسەكان لە دەرەوەی بواری باوی خۆیاندا
هەڵبژاردنی دیمەن و وتەكانی كەسەكان و كەڵكوەرگرتنیان لە ژێرنەخشێكدا كە پێوەندیی بەو دیمەن و وتانەوە نییە، یەكێك لەو شێوازە باوانەیە كە فیلمسازانی فیلمگەلی پڕوپاگاندا كەڵكی لێوەردەگرن.
هەڵبژاردنی دیمەنی تووندوتیژییەكی سەرشەقام كە لەودا لاوێك لە لایەن پۆلیسەوە لێی دەدرێت و هێرشی دەكرێتەسەر؛ كەڵكوەرگرتن لە ئەم دیمەنە تەنیا بۆ سەلماندنی دڵڕەقی و بێڕەحمانە بوونی كردەوەكانی پۆلیس، نموونەیەكە لەم شێوازە. ئەگەر ئەم دیمەنە لە بواری پێوەندیدار بەخۆیەوە پیشان بدرایە، كردەوەی پۆلیس لە چوارچێوەی ڕووداوێكدا كە بووەتە هۆی تووندوتیژی لە سەرشەقامدا و دژكردەوەی پۆلیسی بەدوای خۆیدا هێنابوو، شرۆڤە و لێكۆڵینەوەی بۆ بكرایە، لەو كاتەدا بینەر دەیتوانی بڕیارێكی ڕێك و پێك و لۆژیكیانەی هەبێت. بەڵام درەفەتی دیتنی لایەنە جیاوازەكان و قوڵایی تەوەرەكە نادریت بە بینەر. لەم كاتانەدا زۆرتر، بەشێك لە دیمەنەكان و وتە سەرەكییەكان دەسڕێتەوە و تەنیا ئەوەی كە لە گۆشەنیگای فیلمسازەوە گرنگە پیشان دەدرێت. ئەم تەوەرە یەكێك لە خاڵە ڕەخنەییەكانە كە ڕووبەڕووی پرۆگرامە هەواڵییەكان و فیلمەكان و پرۆگرامە بەڵگەنامەییەكانی هەواڵی ڕێكخراوەكان و كاناڵە تەلەفزیۆنییەكان دەبێتەوە.
گرێدانی دیمەنەكان بۆ دەڕبڕینی مانایەكی تایبەت
زۆرجار لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا، دیمەنگەلی جۆراوجۆر و ناپێوەندیدار (كە لە بارودۆخی جیاواز و كاتگەلی جیاوازدا ڕیكۆرد كراوە) جۆرێك لە پەنای یەكدا مۆنتاژ دەكرێت كە دەڵێی پێوەندیی بە یەك ڕووداوی ڕاستەقینەوە هەیە. بەم شێوەیە، دیمەنگەلی جیاواز كە بەتەنیا مانای جیاوازیان هەیە، لەوانەیە جۆرێك لە پەنای یەكتردا مۆنتاژ بكرێت، كە مانا و واتای تەواو جیاواز و تەنانەت دژبەیەك و نایەكانگیریان لەگەڵ ناوەرۆكی سەرەكیدا هەبێت.
درۆ هەڵبەستن
درۆ هەڵبەستن یەكێك لە شێوازە باوەكانی فیلمسازانی فیلمگەلی پڕوپاگاندایە. ئەم شێوازە لە ڕێگای جۆراوجۆرەوە بەئەنجام دەگات: بۆ وێنە ڕووداوێك كە لە ڕاستیدا ڕووی نەداوە لە بەردەم كامێرادا ئەنجامی دەدەن و وەها پیشانی دەدەن كە ڕووداوێكی ڕاستەقینەیە، یان ڕووداوێك كە ڕوویداوە جۆرێك درووستی دەكەنەوە كە تەنیا پیشاندەری گرنگایەتیی گۆشەنیگای فیلمساز بێت نەك هەموو ڕووداوەكە، یان دیمەنێك لە ڕووداوێكی تایبەت هەڵدەگرن و بەجۆرێك بە مەبەستێكی دیكە و لە ڕووداوێكی دیكەدا بە كاری دەهێنن كە دەڵێی ئەم دیمەنە لە ڕاستیدا بەشێكە لەم ڕووداوە، كە لە ڕاستیدا هیچ پێوەندییەكی بەو ڕووداوەوە نییە.
بڕوابەخۆبوون
لە فیلمگەلی پڕوپاگاندادا كەڵك وەرگرتن لە بێژەر، پێشكەشكار، گێڕەوەر، كە بە بڕوابەخۆبوونەوە وەها پیشان دەدات زانیاریی تەواوی لەسەر ئەو شتە هەیە كە باسی لێدەكات و بڕوای پێی هەیە، شێوازێكی باو و قبووڵكراوە. زۆرتر لە ڕێكلامی بازرگانی و فیلمگەلی پڕوپاگاندا كەڵك لەم شێوازە وەدگیردرێت. لە كاتی ئاوەهادا، پێشكەشكارانی پرۆگرام یان فیلم لە نێوان ئەكتەرە باش و پڕۆفێشناڵەكاندا هەڵدەبژێردرین تاكوو بتوانن بەباشی لە كاراكتەر و كەسایەتیی كەسەكاندا ڕۆبچن. بۆ ئەم كارە لە گریم (مكیاج)، جل و بەرگ، شێوازی هەڵسوكەوت و قسەكردنی ئەم كەسانە كەڵك وەردەگیردرێت و لاساییان دەكرێتەوە.
سەلماندن لە ڕێگای دووپات كردنەوەی بەردەوامی بانگەشەكان
ئەگەر پرسێك یان تەوەر یان بانگەشەیەك بەردەوام دووپات بكرێتەوە، هێدی هێدی كاریگەریی لە سەر جۆری بیركردنەوەی بینەر و بیسەر دادەنێت. لە كۆمەڵگا داخراوەكاندا، ڕەوتی زانیارییەكان لە دەستی ڕێكخراوێكی پاوانخوازدایە، هەروەها كە گۆبێڵز بەكردەوە سەلماندوویەتی، ئەم شێوازە كاریگەرییەكی بەرچاوی هەیە. لە كۆمەڵگا كراوەكاندا ئەگەر ئەم شێوازە ماوەیەكی درێژ و لە ئاستێكی بەربڵاودا كەڵكی لێ وەربگیردرێت كاریگەر دەبێت. لە ئامریكا و بەریتانیادا لەم شێوازە لە ڕیكلام بۆ بەرهەمگەلی نوێ و لە كێبڕكێی هەڵبژاردنەكاندا كەڵكی لێوەردەگرن. لە ئاڵمانی نازی و وڵاتگەلێكیشدا كە سیستەمێكی سەرەڕۆیان هەیە لەم شێوازە كەڵك وەرگیراوە و ئێستاكەش كەڵكی لێوەردەگیردرێت.
ناونیتكە و ناوزڕاندن، شایەتیدان، پیشاندانی فیلمساز وەك خەڵكی ئاسایی، بڕیاردانی یەك لایەنە، گشتاندن، هاندان بۆ شوێنكەوتن، هەموو ئەمانەش لەو ڕێكارانەن كە فیلمسازانی بەڵگەفیلمی پڕوپاگاندا بەكاری دەهێنن.
لە سەردەمی ئاشتیدا زۆربەی وڵاتەكان بە شێوازێك لەم شێواز و ڕێكارانەی كە ئاماژەی پێكرا بۆ بانگەشە و پڕوپاگاندا كەڵك وەردەگرن. بەڵام لە كاتی شەڕدا كە ئازادییە تاكەكەسییەكان، ئازادیی ڕۆژنامەوانی و ماس میدیا، هاتوچۆ سنووردار دەبێتەوە، بەكارهێنانی ئەم شێواز و ڕێكارانەش زۆر جیدیتر دەبێتەوە و دەكەوێتە خزمەت تەوەرگەلی نیشتمانپەروەری و وڵات پەرەستییەوە.
لە مێژووی سینەمای بەڵگەنامەییدا، ئەو جۆرە لە بەڵگەفیلمی پڕوپاگاندا كە لە هەموو شێواز و ڕێكارەكان كەڵكی وەرگرت، لە سەردەمی دەستپێكی شەڕێ جیهانیی دووهەمدا سەریهەڵدا. بەڵگەفیلمگەلی پڕوپاگاندا لە سەردەمی شەڕدا بەگشتی بۆ دەستەبەركردنی ئامانجە جیاوازەكانی شەڕ درووست دەكران.
سەرچاوە: حمید نفیسی، فیلم مستند (جلد دوم)، تهران، انتشارات دانشگاه ێ‌زاد ایران، ص ١٨٣-١٨٧.


PM:11:43:15/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 279 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌