تووندوتیژی؛ لە كۆمەڵگاوە تا تاك

كەوسەر فەتاحی

بۆ تێگەیشتن لێی پێویست ناكات زۆر دوور بینەوە، هەر لەو نزیكانە خۆی مەڵاس داوە. سێبەری تووندوتیژی و توڕەیی بەقەدەر پانتایی جیهان ڕۆژانە ڕوخساری ڕەشی خۆی  نیشان دەدات. تووندوتیژی هەڵسوكەوتێكی وەرگیراو و ئێكتسابیە و لە نەبوونی هەڵسوكەوتە مرۆڤ دۆستانەكان و نەبوونی شێوەگەلی نوێی پێوەندیدا دووپات دەبێتەوە. ئەو زوڵملێكراو و مڵۆزمە، هەمیشە بە شێوەی كرداری خۆی نیشان نادات بەڵكوو زۆر جاران كردەوە نیشان نەدان و بێ تەوەجوهی دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە ژنان و دەچێتە خانەی تووندوتیژی بەرانبەر بە ژنان. لەوانە دەكرێت ئاماژە بە هەندێك بێ كردەوەیی یان نیشان نەدانی كردەوە وەك درووست كردنی ئابڵۆقەی ئابووری بۆ ژنان سەرەڕای توانایی ئابووری، قسە نەكردن و  هەر حاڵەتێكی دیكەی لەم جۆرە بدرێت كە لەوانە گرینگترینیان لێسەندنەوەی ئازادیە لە ژنان چ لە بەر چاوی كۆمەڵگا و چ شاراوە و لە ژێر سێبەری ژیانی شەخسیدا. تووندوتیژی لە هەموو ئاستێكی شاراوە و ئاشكرادا سەر هەڵدەدا و شێوازی شاراوە بەو جۆرە لە باسی تووندوتیژیدا دەوترێت كە دوور لە چاوی هەموو كەس و لە حاڵەتی تایبەتی و خسوسیدا ڕوودەدات.
زۆر شێواز بۆ تووندوتیژی ژنان پێناسە كراوە و لەوانە دەكرێت ئاماژە بە تووندوتیژیی جەستەیی، دەروونی، جنسی و ئابووری بدرێت. بەڵام گرینگتر لەو پێناسە و پلەبەندییە دەكرێت ئاماژە بە هۆكاری پەرەسەندنی تووندوتیژی و ڕێكارەكانی ڕووبەڕوو بونەوە لەگەڵ ئەو دیاردەیە بدرێت. سەرەڕای هەوڵی جدی بۆ سڕینەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان، ئەو دیاردەیە نەك كەم ڕەنگ نەبووەتەوە بەڵكوو زۆر ڕەنگ و شێوازی نوێ و مەترسیداری بەخۆوە گرتووە. هۆكاری ئەو بەردەوامییەی تووندوتیژییەكان كە دژ بە ژنان دەكرێت لە دوو ڕوانگەی تاكەكەسی و گشتیدا لێكبدرێتەوە، لە ڕوانگەی گشتییەوە هۆكارە كولتووری، ئابووری، سیاسی و یاساییەكان ئەو هۆكارانەن كە زۆرترین كاریگەرییان هەیە و هەر یەكە و بە شێوازێك دەكرێت خوێندنەوەی بۆ بكرێت.
هۆكارە فەرهەنگییەكان وەك باوەڕ و كولتوورە دژە ژنەكان كە زۆربەی كات ژن خۆی ئامرازێكی سەرهەڵدانیەتی، پەروەردەی سەرچاوە گرتوو لە ئاپارتایدی جنسی، ڕۆڵ و چاوەڕوانیی جیاواز لە ژن و پیاو، باوەڕمەند بوون بە ڕەگەزی یەكەم دانانی پیاو، ڕوانین بۆ بنەماڵە وەك چوارچێوەیەكی تایبەتی و خسوسی لە ژێر چاوەدێریی پیاو، یاساكانی هاوسەرگیری و جیابوونەوە و بێدەسەڵاتی ژن لە هەر دوو حاڵەتیدا، زمانی هەڵاواردن و زۆر مەتەڵ و زاراوە كە ژن بێتوانا و بێ دەسەڵات نیشان دەدات و سەرەنجام قبوڵی تووندوتیژی وەك ئامرازێك بۆ چارەسەری كێشە بنەماڵەیی و كۆمەڵایەتییەكان پێناسە دەكرێن و بەشێكی گرینگن لە هۆكاری دووپات بوونەوەی تووندوتیژی لە كۆمەڵگا دواكەوتووەكاندا. هۆكارێكی دیكەی جێگەی سەرەنج كە پێشووتر ئاماژەم پێدا، هۆكاری ئابوورییە كە زۆربەی چالاكانی بزووتنەوەكانی مافخوازی ژنان بە درووستی داویانەتە بەر ڕەخنە و ئاماژەیان بە كاریگەریی ئەو هۆكارە لە سەر ژیانی پڕ لە هەڵاواردنی ژنان داوە و منیش بە باشی دەزانم لە گۆشەنیگای چەمكی تووندوتیژییەوە ئاماژە بە هەندێك خاڵ بدەم وەك سەربەخۆ نەبوونی ئابوری ژنان یان بە تەعبیرێكی دیكە چاو لەدەست بوونی ژن بۆ پیاو لە بواری ئابوورییەوە، بابەتی جێی موناقشەی بەشەماڵ و یەكسان نەبوونی ژن لەگەڵ پیاو لەو بابەتەدا، ئاوڕنەدانەوە لە بارودۆخ و نیازەكانی ژنان لە داڕشتنی بووجە، پەسەند كردنی یاسای دژە ژن و پڕ لە هەڵاواردن لە مافی خاوەندارێتی (خاوەندارێتی پیاو بە سەر مڵك و ماڵ)، كەمیی هەلی كار بۆ ژن و كەم ڕەنگ كردنەوەی بەشداریی ژن لە خول و دەورەی پەروەردەی پڕۆفێشناڵ و زۆر شتی دیكەی لەو شێوەیە كاریگەریان لەسەر بزووتنەوەی ژنان و پەرەسەندنی تووندوتیژیەكان هەبووە.
بە هەمان شێوە هۆكاری یاسایی كە هەموان لە كاریگەرییەكەی بە ئاگان، بەربەستێكی بەهێز بووە لەبەر دەم چالاكانی ژن بۆ سڕینەوەی تووندوتیژییەكان دژ بە ژنان، یاساكانی تەڵاق و بەشەماڵ و مافی خاوەندارێتی منداڵ، یاسای بە ئامراز كردنی ژنان لە ژیانی هاوبەش لە ژێر ناوی تەمكیندا كە شێوازێكی یاسایی تووندوتیژیی جنسییە بەرانبەر بە ژنان، پێناسە یاساییەكان لە سەر خاوەندارێتی باوك بەسەر ژیانی منداڵ كە دەبێتە هۆكارێك بۆ كوشتن بە تۆمەتی ناموسی، كەم بوونی ئاستی زانیاریی یاسایی ژنان، درێژخایەن بوونی ماوەی دادگای بنەماڵە كە خۆی هۆكارێكی ئەكتیڤی درێژەكێشانی تووندوتیژییە و هەروەها یاسا ڕێگرەكان لە درووست بوونی شێلتەر بۆ ژنان و سەرجەم ئەو یاسایانەی كە یان بوونیان ئەمنیەتی ژن دەخەنە مەترسیەوە یان نەبوونیان لە چوارچێوەی كۆمەڵگادا هۆكارن بۆ پەرەسەندنی تووندوتیژی.
هۆكاری سیاسی خوێندنەوەیەكی نوێیە لەسەر تووندوتیژی و لە هەمانكاتدا كاریگەر و خاڵی وەرچەرخانە بەرەو كەمكردنەوەی بەرچاوی ئاپارتایدی ڕەگەزی بە گشتی و تووندوتیژی بە تایبەتی. لە خاڵی هۆكاری سیاسیدا پێویستە تیشك بخەینە سەر كەم بوونی ڕێژەی ژنان لە ئاستی دارشتنی سیاست بە پانتایی جیهان و بەشێوەیەكی بەرچاوتر لە وڵاتانی دواكەوتوو و نیمە پێشكەوتوو. ئامادەیی كەمڕەنگی ژنان لە ئاستی داڕشتنی سیاسەت دەبێتە هۆكارێك بۆ لەبەرچاونەگرتنی قازانجی ژنان لە زۆرینەی بابەتەكاندا یان جددی و مەترسیدار نەبوونی تووندوتیژی ناو خێزانی لەلایەن داڕێژەرانی سیاسەت، گوتاری سیاسیی زاڵ، پەرەدان بە بیرۆكەی تایبەتیبوونی تووندوتیژی ناو خێزانی و لە كۆتاییدا ڕێكخراو نەبوونی ژنان بە گشتی وەك هێزێكی سیاسی و كۆی ئەم فاكتانە وەك هۆكاری ئەم پەت پساوەییەی تووندوتیژی، كاریگەرن لە سەر مەسەلەی بێتوانایی جیهان لە كۆنتڕۆلی تووندوتیژی بەرانبەر بە ژنان.
ئەو خاڵانەی تا ئێستا ئاماژەیان پێدرا هۆكارەكان لە ڕوانگەی گشتی  بوون، لە ڕوانگەی تاكەوە دەكرێت بەم شێوەیە پێناسەی بەردەوام بوون و پەرەسەندنی هۆكارەكانی تووندوتیژی بكەین  كە بێ هیوایی بە ئاڵوگۆڕی بارودۆخ و عادەت كردن بە بارودۆخی هەبوو دەتوانێت هۆكارێك بێت بۆ درێژەی ئەو دیاردەیە و هەروەها پشتیوانی نەكردنی بنەماڵەی ژنی زوڵم لێكراو لە پەنای نەبوونی یاسای پاڵپشتیی ژن دەتوانێت هۆكار بێت بۆ مانەوەی ژن لە ناو بازنەی تووندوتیژی.
لە دوای باسێكی كورت سەبارەت بە شێوازەكانی تووندوتیژی و هۆكارەكانی، پێویستە ئەو پرسیارە جواب بدرێتەوە كە ڕێكارەكان بۆ بەرگرتن لە پەرەسەندنی تووندوتیژیەكان دژ بە ژنان چین؟ لە ڕاستیدا بە هەمان شێوەی هۆكارەكان كە هۆكاری تاك و گشتی بوون، ڕێكارەكانیش دەتوانن كۆمەڵایەتی یان تاكی بن. رێكارە تاكە كەسییەكان دەتوانن ڕۆشنگەری بكەن و وەك یەكەم هەنگاو، ژن دەبێت لەوە ووشیار بكرێتەوە كە وەك هەر تاكێكی دیكەی كۆمەڵگا مرۆڤە و بەو پێیە ئاسایی نییە كە لێی بدرێت یان بە هەر جۆرێكی دیكە ئازاری پێ بگەیەندرێت.  وەكیتر، لە بەرانبەر تووندوتیژیدا بێدەنگ نەبین، هەڵسوكەوتمان لەگەڵ تاكی تووندوتیژكار بە جۆرێك بێت كە هەست بە ناپەسەند بوونی كردەوەكەی بكات و كۆمەڵێك كردەوەی لەم شێوازە. لە ڕێكارە گشتییەكان لە كۆمەڵگایەكی داخراو و ژێرچەپۆكەی وەك ئێران و كوردستانی ڕۆژهەڵات جیا لە تەقەلای تاقەت پروكێن بۆ كەم كردنەوەی گوشار بۆ سەر ژنان لە دۆخی هەبوودا  لەگەڵ هەوڵ بۆ بە كردەوە دەرهێنانی تواناسازیی ژنان، پەروەردەی درووستی منداڵان لە ئاستی جنسیەت، گۆڕینی دیدی ئامرازیی كۆمەڵگا و مێدیا لەسەر جەستەی ژنانە، بەڕێوەبردنی وۆركشاپ و كارگەی پەروەردە و ڕاهێنان بۆ ژنان و پیاوان وەك تاكی كاریگەری كۆمەڵگا و سەرجەم كاری پەروەردەیی بۆ ووشیاری بەخشین بە ژنان و لە هەمووی ئەوانە كاریگەرتر و گرینگتر، پێویستە هەوڵێكی گشتگیر بۆ ئاڵوگۆڕی بنەڕەتیی دەسەڵات و نووسینەوەی سەر لە نوێی یاساكان بدرێت لە كوردستانی ڕۆژهەڵات؛ بەشداریی ژنان لە سیاسەتدا دەبێ پڕڕەنگتر بێت لە جاران و ژنان وەك هێزێكی سیاسی ڕۆڵ بگێرن لە بنیاتنانی داهاتووی كوردستاندا. ئەوەی لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا جێگەی خۆشحاڵییە بۆ ئێمەی چالاكانی ژن، بوونی حیزبی سیاسی و مۆدێرنە كە دەتوانێت خۆی پاڵپشتێكی بەهێزی ژنان بێت لە هەموو ئاستەكاندا و بەتایبەت لە كایە سیاسیەكاندا پێویستە ئێمەی ژنانی چالاك سەنگەری خەباتی ئاشكرا هەڵبژێرین و بۆ لەناو بردنی هەموو هەڵاواردن و بێ عداڵەتییەكانی كۆمەڵگا لە سەنگەری خوڕاگری و موقاومەتەوە هەم لە سەر ووشیاریی ژنان ڕۆڵ بگێرین و هەم لە مەیدانی سیاسیدا بە ئامادەیی پڕ ڕەنگی خۆمان ئاڵای خەباتی ژنان هاوتەریب لەگەڵ خەباتی نەتەوەیی هەمیشە گەشاوە ڕاگرین و لە هەوڵێكی گشتی  و یەكلاكەرەوەدا بۆ وەدیهێنانی كۆمەڵگایەكی دادپەروەر و دیمۆكراتیك كاراكتەرێكی سەرەكی بین.  


PM:09:02:07/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 637 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌