دۆخی ئێستای خەباتی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات

سێ وتووێژ بە بۆنەی 25ی نۆڤامبەر، ڕۆژی بەرەنگاری دژی تووندوتیژی بەرامبەر بە ژنان 

سازدانی: هانی ئیبراهیمی

 خوشكانی میراباڵ، 4 خوشكی شۆڕشگێڕ بوون كە 3 كەس لەم خۆشكانە، بە ناوەكانی پاتریا مێرسێدس میراباڵ، ماریا ئارژانتینا مینێروا میراباڵ، ئانتۆنیا ماریا تێرازا میراباڵ ڕۆژی 25ی نوامبری 1960 لە خەبات دژ بە دیكتاتۆرییەتی ڕافائل ترۆخیۆ لە كۆماری دۆمینیكەن، گیانیان لە دەست دا و لەلایەن ڕژیمی دیكتاتۆرەوە لەم ڕۆژەدا، كوژران. چەند ساڵ دواتر كوژرانی ئەم سێ خۆشكە شۆڕشگێڕ و چالاكە سیاسییە لەلایەن دیكتاتۆریی ترۆخیۆوە، بە ڕەمزی تووندوتیژی دژ بە ژنان و لە ساڵی 1991 ەوە بووە بە ڕەمزی خەبات دژ بە تووندوتیژی بەرامبەر بە ژنان، تا ئەوەی ڕۆژی 17ی ئۆكتۆبری 1999 كۆمەڵی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە 83 هەمین كۆبوونەوەی گشتیی خولی 54ی خۆیدا، ڕۆژی 25ی نوامبری وەك ڕۆژی نەهێشتنی تووندوتیژی دیاری كرد. لەو ساڵە بە دواوە ڕۆژی 25ی نوامبر لە هەموو شوێنی جیهان، وەك ڕەمزێ‌ خەبات بۆ نەهێشتنی تووندوتیژی دەناسرێ‌ و كۆنفرانس و كۆر و كۆبوونەوە و خۆپیشاندان لەم ڕۆژەدا ساز دەكرێ‌. دیاردەی تووندوتیژی دژی ژنان دیاردەیەكی نامرۆڤانە و ناحەزە كە بە داخەوە لە كۆمەڵگا ئایینیەكان و بە تایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتتر لە كوردستاندا بە دەیان و سەدان قات زۆرتر لە هەموو جێگایەكی دیكەی دونیا پەرە دەستێنێت. هەر چەند لەم ساڵانەی دواییدا كاریگەریەكانی سۆشیال میدیا، چالاكانی ژنان و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و ڕێكخراواە پەیوەندیدارەكانی دیكە توانیویانە تا ڕادەیەك ژنان لە مافەكانی خۆیان ئاگادار بكەنەوە و بەڵام كۆمەڵگای ئایینی و پیاوسالاریی ئێمە ڕێگایەكی زۆر دوور و درێژی لە بەردەمدایە كە بەو ئاستە بگات ژنان بتوانن لە ژێر سێبەری یەكسانیدا ژیانێكی بێ مەترسی و ئاسوودەیان ببێت و بتوانن لە هەڵەكان و ئێمكاناتی كۆمەڵگا وەك ڕەگەزی بەرانبەر كەڵك وەربگرن.
بە بۆنەی ڕۆژی ٢٥ی نوامبرەوە وتووێژێكمان ئامادە كردوە بە میوانداری بەڕێزان كەوسەر فەتاحی ئەندامی كۆمیتەی ناوەندیی كۆمەڵە، سەرگوڵ میرزایی ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات و دڵنیا ڕەحیم زادە وتەبێژی كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات.
***
پرسیار: ژنان بەشێكی كاریگەر بوون لە شۆرشی كوردستاندا، بەڕای ئێوە بەشداریان لە ئاستی سەركردایەتیی حیزبەكان لە داهاتوودا چۆن دەبێت؟
كەوسەر فەتاحی: بناغەی پرسیارەكەی ئێوە بۆخۆی باس لە دەوری كاریگەری ژنان لە شۆڕشی كوردستان دا دەكات و منیش پێم وایە ژنان بەشێكی كاریگەر بوون لە شۆڕشی گەلی كورد واتە لە بابەت ئەوەی ئایا لە داهاتوودا لە ئاستی سەركردایەتی بەشدارییان چۆن دەبێت؟ لە ڕاستیدا بە نیسبەت ئاستی بەشداریی ژنان لە سەركردایەتیی حیزبەكاندا ناكرێت لە ئێستاوە گەرەنتی بكرێ بەڵام ئەوەی گرینگە بە ڕای من ئاستی ووشیاریی حیزبی و ووشیاری ژنانە بە نیسبەتی مەسەلەی ژنان و گرینگیی بەشداریانە لە مەیدانە سیاسییەكاندا. 
ئەگەر بەچاو خشاندنێك بەسەر ئاستی بەشداری سیاسیی ژنان لە جیهاندا بەرچاوڕوونییەك بخەینە بەر لێكدانەوەكانمان، ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە هێشتا ڕێژەی بەشداریی سیاسی ژنان لە هەموو جیهان زۆر كەمڕەنگە و زۆری ماوە بگاتە لووتكەی خۆی. ئەوەم بەو مانا هێنایە بەر باس كە لە بیرمان نەچێت بەشداریی ژنان لە سیاسەت لە كۆی ئەم گۆی زەوییە لە باشترین حاڵەتی خۆیدا نەگەیشتووەتە ڕێژەیەكی بەرانبەر لەگەڵ پیاوان. بۆیە وەڵامدانەوە بەو پرسیارە دەگەڕێتەوە سەر بارودۆخی گشتیی ژنان و بزووتنەوەی ژنان لە ناو بازنەی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتییان و بە نیسبەت كوردستانیش من پێموایە هەنگاوی جدی لەهەمبەر سڕینەوەی زۆرێك لە لەمپەرەكانی بەردەم ژنان بۆ بەشداریی سیاسیان لەناو كۆمەڵگادا هەڵگیراوە و بەرچاوترینیان بوونی هێزی پێشكەوتنخواز و مۆدێرنە كە بە حەق كۆمەڵە تاكە حیزبی سیاسی بووە كە ئاڵوگۆڕی جددیی لە بابەت سڕینەوەی بەربەستەكانی بەردەم ژناندا هەڵێناوە و دەور و نەقشێكی تازەی بۆ ژنان پێناسە كردووە و هەتا ئێستاشی كاری خورد و وردی كردووە بۆ ئەو مەسەلەیە و ووشیاریی سیاسی لەناو هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا و لەوانە ژنان، پەرەپێداوە و ژنانی چالاك و ووشیاری كۆمەڵگاش لە كۆنەوە تا ئێستا بە پاڵپشتی كولتوور و سیاسەتی درووستی حیزبیی كۆمەڵە ڕاستەوخۆ و بە كەڵك وەرگرتنی ناڕاستەوخۆ لەو فەزایەی بە هاتنە مایدانی كۆمەڵە خوڵقا، توانیان ڕۆڵی كاریگەر بگێڕن لە كەشی سیاسیی كوردستاندا. لە داهاتووشدا، پێموایە ژنان هێزێكی دیاری ناو كایە سیاسییەكانی داهاتووی كوردستان دەبن و لەگەڵ ئەوەی بەشێك لە هێزی ئاڵوگۆڕن دەبنە بەشێكی گرینگ لە دارێژەرانی سیاسەتی گشتیی كۆمەڵگا.

پرسیار: پێگەی ژنان لە كوردستاندا چۆنن هەڵدەسەنگێنن؟
كەوسەر فەتاحی: كۆمەڵە هێزێكی هەڵكەوتووە و بەپێی پێداویستییەكانی كۆمەڵگا خۆی ڕێكدەخات و بە نیسبەت جەریانە سیاسیەكانی دیكە و بەتایبەت پرسی ژنانەوە زیندووتر و واقعبینترە، ئەگەرچی بە خۆشحاڵییەوە ئێستا زۆربەی هەرە زۆری جەریانە سیاسییەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات، ژن وەردەگرن دەیانكەن بە پێشمەرگە و پرسی وەدیهاتنی مافی ژنانیان كردووە بە ئاراستەیەكی سیاسی لە چوارچێوەی حیزبی خۆیاندا. كۆمەڵە تەنیا بە چارەسەریی كێشەی نەتەوەیی لە كوردستانی ڕۆژهەڵات قەناعەتی نەدەكرد و زۆر بەربڵاوتر دەیڕوانییە كۆمەڵگا و بزووتنەوەكانی دیكەی جیا لە بزوتنەوەی نەتەوەیی، كە ئەز قەزا بێ پێوەندی نین بە بزووتنەوەی نەتەوەییشەوە، هەر بۆیە زۆربەی كات ئەگەر خۆی بزووتنەوەكانی نەخستبێتە ڕێ، ئەوا توانیی وەك سازماندەرێكی كارا سازمانیان بدا و لە پرژوبڵاوی دەریهێنان. یەكێك لەو بزووتنەوە كاریگەرانەی كۆمەڵە چاوی لێ نەپۆشی و زەرورەتەكەی هەست پێكرد، بزووتنەوەی ژنان بوو بۆیە كۆمەڵە هێزی ژنی وەك نیوەی كۆمەڵگا بە بەشێك لە هێزی ئاڵوگۆڕ لە قەڵەم دا و چیدیكە بە ڕۆڵی پەسیڤی ژنان ڕازی نەبوو. 
لە كودستانی ڕۆژهەڵات و بە لێكدانەوەی هەموو بزووتنەوەكانی لانیكەم دە ساڵی ڕابڕدوو، بۆمان دەردەكەوێ كە بەشێكی بەرچاوی ئەو هێزە جەماوەرییە بە ڕۆڵی حاشاهەڵنەگری ژنان گیانی گرتووە؛ كەم نین ئەو جوڵە و نافەرمانی و كەمپەینانەی كە ژنان سەردەمدار و بەڕێوەبەریانن، تەنانەت زۆربەی كات دەستپێشخەر و خاوەنی ئیبتكاری عەمەل بوون لە مەیدانە جۆراوجۆرەكانی بەرەنگاربوونەوەدا، نەترس و كەمتر مۆحافزەكار بوون و... زۆر لێكدانەوەی دیكە كە لە تاقەتی ئەم وتوووێژە بەدەرە و وڵامن بۆ پرسیارەكەی ئێوە كە پێگەی ژنان لە كوردستان هەڵدەسەنگێنێ.

پرسیار: لە ئێستادا چەكداركردنەوەی ژنان لەلایەن كۆمەڵەوە چۆن دەبینی؟
كەوسەر فەتاحی: ڕاستە ئەم چەكداركردنەوە ژنان لەلایەن كۆمەڵەوە دەگەڕێتەوە بۆ چەند دەیە لەوە پێش بەڵام بە بڕوای من كاریگەرییەكانی هەتا ئەمڕۆش نەك هەر لەسەر كوردی ڕۆژهەڵات بەڵكوو لە سەر بزووتنەوەی كورد بە گشتی و بزووتنەوەی ژنان بە تایبەتی لە ئاستی هەر چوار پارچەكەی كوردستاندا، قووڵە و درێژەی هەیە. لای من چەكداركردنەوەی ژنان خاڵی بەهێزی وەرچەرخانی بزووتنەوەی گەلی كورد و لە هەمان كاتیشدا پێموایە ڕووداوێكی كەم وێنەی مێژووییە كە بزووتنەوەی ژنان بە گشتی و بەدەر لە چوارچێوەی حیزبی هەتا هەیە قەرزداریەتی. بەم ڕووداوە مێژووییە، ژنان توانییان گورزێكی كاریگەر لە كولتووری كۆنی هەزاران ساڵەی پیاوسالاری بوەشێنن و زۆرێك نەریتی دژە ژن و دژە مرۆڤایەتی لاواز بكەن؛ پێناسەیەكی نوێ بۆ بزووتنەوەكە پەیدا بكەن، یەكگرتوو و سازماندراو بن. كۆمەڵە بەم بوێرییەی ئەگەرچی كەم ڕووبەڕووی تەوس و توانج، هێرشی نەیاران و دابونەریتی كۆن نەبووەوە بەڵام بە هەموو ئەم قوربانییانەوە تابۆیەكی لە ئاست مەسەلەی ژناندا شكاند كە هەموو چیدمانی شەترەنجەكەی بە قازانجی ژنان گۆڕی و ڕێگەی خۆشكرد بۆ چەسپانی هەموو چەمكە مۆدێرنەكانی وەك یەكسانی، دێمۆكراسی و گەیشتن بە كۆمەڵگایەكی دادپەروەر و یەكسان لە كۆمەڵگای كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا. 

پرسیار: كۆمەڵە تا چ ڕادەیەك ئامادەیی ژنان لە مەیدانە جۆربەجۆرە سیاسییەكاندا بە گرینگ دەزانێت؟
كەوسەر فەتاحی: بە دڵنیاییەوە ئامادەیی مەیدانیی ژنان بە گرینگ و پێویست دەزانێت و لە بنەڕەتدا باوەڕی وایە لە حاڵێكدا كە بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات سەرەنجامێكی جێی ڕەزامەندی بەخۆوە دەبینێت كە بزووتنەوەی ژنان و هێزی ژنان بە هاوتەریب بزانێت لەگەڵ خۆی. ناكرێت هەوڵ بۆ وەدیهێنانی وڵاتێكی دێمۆكراتیك و دادپەروەر بدەیت و بیكەیە سەرتیتری سیاسەتەكانت بەڵام جێگیەكت بۆ بزووتنەوەی ژنان نەكردبێتەوە یان بە خوێندنەوەیەكی دیكە ناكرێت بەبێ باوەڕهێنان بەوەی كە گەرەنتیی پیشكەوتنخوازیی كۆمەڵگا لە پێشكەوتنی ژنانی كۆمەڵگادایە، ئاراستەی ئەم سیاسەتە بگریتە پێش. جێگەی خۆیەتی بڵێم كە كۆمەڵە نەك تەنیا ئامادەی پاڵپشتی كردنە لە چالاكیی ژنان، كە هەمیشە پاڵپشت و هاندەریشیان بووە، بەڵكوو ڕێگە خۆشكردن بۆ خستنە كایەی هێزی ژنان لە هەموو مەیدانە جۆربەجۆرەكاندا یەكێك بووە لە ئامانجەكانی كۆمەڵە. چەكداركردنەوەی ژنان بۆخۆی لە ساڵی 1361ی هەتاویدا، دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە كۆمەڵە ئامادەیی ئەوەی  بووە و هەیەتی كە پاڵپشتێكی ڕاستەقینەی ژنان بێت لە هەموو بوارەكانی چالاكی و بەتایبەت چالاكی سیاسی و مەدەنیدا.

پرسیار: پێویستیی هاتنە مەیدانی ژنان بۆ كاری حیزبی و عەلەنی لە ڕوانگەی كۆمەڵەوە چۆنە؟
كەوسەر فەتاحی: كۆمەڵە هەر لە سەرەتاوە بانگەشەی كردووە بۆ هاتنە مەیدانی ژنان بۆ پانتایی خەباتی عەلەنی و ئاشكرا و پێموابێ لە هێچ قۆناغێكدا لە پێویستیی ئەم بانگەوازە بێئاگا نەبووە، بەڵام بە گشتی لە بارودۆخی ئێستادا ڕاستە پێویستیی دەركەوتنی ژنان لە بازنەی چالاكیی عەلەنی و ئاشكرادا زیاتر لە جاران هەست پێدەكرێت و بە نیسبەت كۆمەڵەشەوە پێشوازی دەكات لە هەموو جۆرێكی بەشداریی سیاسیی ژنان لە هەموو مەیدانەكانی خەبات و لەوانەش خەباتی ئاشكرا. هەرچەندە دیسانەوە بە هەڵسەنگاندنی بزووتنەوە زیندووەكانی كۆمەڵگای كوردستانی ڕۆژهەڵات و ڕۆڵی بەرچاوی ژنان لە جوڵەی ئەو بزووتنەوانەدا بە گشتی ژنان هەر ئێستاش لە پانتای گۆڕەپانی خەباتی مەدەنیدا ڕۆڵی بەرچاویان هەیە. 

پرسیار: كۆمەڵە تا چ ڕادەیەك دەرفەت دەرەخسێنێت بۆ ژنان لە چوارچێوەی حیزبی و ڕێبەرایەتیی سیاسیدا؟
كەوسەر فەتاحی: ئەوەی لە وڵامی ئەو پرسیارەدا دەكرێت باسی بكەین ئەوەیە كە كۆمەڵە وەك حیزبی سیاسی هیچ بەربەستێكی تێدا نیە بەرانبەر بە ژنان و هەموو ڕێگەكان بۆ گێڕانی ڕۆڵی ژنان لە چوارچێوەی ئەم حیزبەدا ئامادە و كراوەن و نە تەنیا دەرفەت دەرەخسێنێت بۆ ئەم ڕۆڵ گێڕانەی ژنان بەڵكوو ئەمە یەكێكە لە هەوڵەكانی كۆمەڵە لە چوارچێوەی سیاسەتی حیزبیشدا؛ لە پێداگریی كۆمەڵە بۆ دەرفەت ڕەخساندن بۆ هاتنە مەیدانی ژنان دەتوانم ئاماژە بەوە بكەم كە كۆمەڵە نەك هەر لە سەرتاوە مێژوویەكی زێڕینی لەم بارەوە هەبووە بەڵكوو وەك فاكت دەتوانم ئاماژە بە دوایین بڕیارنامەكانی تایبەت بە كۆنگرەی 15 (دوایین كۆنگرە)ی كۆمەڵە بكەم كە ڕاشكاوانە گرینگیی بە تواناسازیی ژنان و دەرفەت ڕەخساندن لە ئاستە جۆراوجۆرەكاندا بۆ ژنان دەدات تاوەكوو ڕۆڵی كاریگەریان لە حیزب و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەدا هەبێت.
***

پرسیار: فەلسەفەی دامەزراندنی ڕێكخراوەی ژنان چیە؟
 سەرگوڵ میرزایی: ڕوون و ئاشكارایە كە بزووتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا مێژوویەكی دوور و درێژی هەیە و لەم ڕێگا پڕ هەوراز و نشێوەدا ژنانی چالاك و خاوەن هەڵوێست و داكۆكیكاری مافەكانی ژنان  و یەكسانیخواز  تێكۆشانیان كردووە و نەیانهێشتووە ئەم پرسە گرینگە پشت گوێ بخرێت، بەڵام سەڕەڕای هەموو ئەو هەوڵ و تێكۆشانە لە ساڵانی ڕابڕدوودا پرسی ژن  كە یەكێكە لە پرسە گرینگەكانی جیهانی سیاست و كولتوور و كۆمەڵایەتی لە پەراوێزی پرسەكانی دیكەدا بووە، بە تێڕامان و تێفكرین لەم بوارەدا و لێكدانەوەیەكی زانستی و درووست ئێمە وەك كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات هەستمان بە بۆشایی نەبوونی چالاكییەكی سازمانی و ڕێكخراو لەم بوارەدا كرد كە زەمینە بۆ بیرۆكەی یەكسانی فەراهەم بكات و بزووتنەوەكە لە پەراوێزی خەباتی گشتیدا بگوازێتەوە بۆ ناوەندی خەبات. بۆیه،‌ بە لەبەرچاو گرتنی ئەم بۆشاییە و پێویستیی هەبوونی ڕێكخراوێكی ژنان بە مەبەستی میكانیزمێكی سازماندراو و ستارتی پرۆژەگەلی شیاو و لە ڕێگای ڕێكخستن و یەكگرتوویی و خۆ تەیاركردنەوە، ئامادەكاریی پێویست بكات بۆ درێژەپێدانی تێكۆشانێكی زۆرتر و چڕتر بە هاوردنە مەیدانی هێزی نوێی خەباتكار و مافخواز لە هەلومەرجێكی نوێدا. 
پرسیار: لە پێڕو و پرۆگرامی ناوخۆی ڕێكخراوی كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵاتدا هاتووە كە ئەم كۆمەڵەیە ڕێكخراوێكی خۆبەخشە و زەرفێكە بۆ گەشە پێدانی تواناییەكانی ژنان، چەندە بەم دروشمە وەفادار بوون و لەو پێناوەدا چیتان كردووە؟
سەرگوڵ میرزایی: وەفاداری بە درووشمەكانی هەر سازمان و ڕێكخراوێك دەگەڕێتەوە بۆ ڕاپۆرتی كار و چالاكییە جۆراوجۆرەكانی. دیارە چالاكی بە كۆمەڵێك هێزی به ‌توانا و بە ئەزموون و پەروەردەكراو ئەنجام دەدرێت و بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەتوانم بە پێی داتا ئاماژە بە چالاكی و ئەنجامی پرۆژەی یەك لە دوای یەكی ئەم ڕێكخراوە‌ بكەم كە كاناڵێك بووە بۆ بەشداریی بەرچاو و خۆبەخشانە و چالاكانەی ژنان لە بوار‌گەلی جۆراوجۆری وەك بەرێوەبردن و سەرپەرشتی وانە پەروەردەییەكان و كادرپەروەری و چڕبوونەوە لەسەر خاڵە بەهێزەكان و تواناییەكانی ژنان و پاڵپشتی و هاندانیان بۆ گەشەكردنی هەرچێ باشتریان بەپێی حەز و خۆڵیایان لەبوارە جۆراوجۆرەكاندا.

پرسیار: كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات لە دیسامبری 2010ی زایینیدا دامەزراوە و لە درێژەی ئەم 7 ساڵەدا دەستكەوتەكانتان چی بووە؟
سەرگوڵ میرزایی: بەپێی مەبەست و ئامانجی دامەزراندنی ئەم ڕێكخراوەیە كە لە پێڕهو ‌و پڕۆگرامی ناوخۆیدا هاتووە: ڕێكخراوی كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات توانیویە لەم ماوەیەدا پەیوەندییەكی چڕوپڕی لەگەڵ چالاكانی ناوخۆدا هەبێت و بە لە بەرچاوگرتنی ئەو بڕوا و متمانە كە لەم نێوانەدا درووست بووە و بە ڕێنوێنی و پشتگیریكردنی لە چەندین كەیسی ژن، كە لە ژێر یاسای حكوومەتێكی دژە ژندا كپكرابوو، سەركەوتووانە  وەك داكۆكیكاری مافە زەوتكراوەكانی ژنان و بە سوودی ژنان كێشەكان چارەسەر بكات. هەروەها یەكێك لەو دەسكەوتانە كە بە دڵنیاییەوە كاریگەریی پۆزتیڤ و چالاكانەی دەبێت لەسەر بزووتنەوەی ژنان لە نێو جەماوەردا ئەوەیە كە لەگەڵ 5 ڕێكخراوی جەماوەریی ژنانی دیكەی 5 حیزبی ڕۆژهەڵاتیی نیشتەجێ باشوور، كە بریتین لە ( كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات، ئاسۆی ژنی كورد، یەكێتی ژنانی دێمۆكراتی كوردستان، یەكێتی ژنانی كوردستانی ئێران، ژنانی سازمانی خەبات) پێكەوە بەرەیەكی هاوبەشیان پێكهێناوە كە بەپێی پلاتفۆرمێكی هاوبەش چالاكی هاوبەش دەكەن و هەروەها توانیویەتی لە هەرێمی كوردستان وەك تاكە ڕێكخراوی ژنانی ڕۆژهەڵات بە فەرمی لە فەرمانگە ناحكوومییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ناوی خۆی بە NGO تۆمار بكات، واتە دەتوانێت چالاكییەكانی بەرفراوانتر بكات و لە حاڵەتی سنووردار بووندا قەتیس نەبێت و پەنگ نەخواتەوه. هەروەها چەندین لقی لە وڵاتانی ئەورووپایی كردۆتەوە‌ كە بە شێوەیەكی كاناڵیزە و سیستماتیك ڕێگای دۆزیوەتەوە بۆ پێوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە و ڕێكخراوە نێونەتەوەییەكان و زۆرینەی  ئەو كەیسە ون و داخراوانەی ژنانی كورد كە لە نێوخۆدا چارەسەر نابێت و ژنانی ئێمە تێیدا زەرەرمەندن، لەو ڕێگایەوە جیهانیان دەكاتەوه.‌ بۆ نموونه،‌ كەیسی فەریناز خوسرەوانی لە مەهاباد و سمیە فەیزی لە بۆكان و چەندین كەیسی دیكەی هاوشێوە، كە بەداخەوە دەبنە قوربانی و لەهەمان كاتدا چۆنیەتی بەسەرهات و قوربانی بوونیان ون دەبێت و لە وڵاتی ئێران بە بێ پارێزەر و هیچ داكۆكییەك لە جێگە و پێگەی ئینسانیی ژنان و بە پاڵپشتی دەسەڵاتێكی دژە ژیان بۆ ژنان و خەفەقانی ڕەها، حوكمی كوشتن بەسەریاندا دەدرێت ( چ بناماڵە بیكات یان یاسا ).

پرسیار: ئایا كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات چەندە توانیویەتی ببێتە ڕێكخراوێكی باوڕپێكراو لەناو بزوتنەوەی ژنان و مافخوازانی كوردستاندا؟
سەرگوڵ میرزایی: لە ‌ڕاستیدا ئەوەیكە چەندە توانیومانە جێگای متمانە بین پرسیارێكە كە دەبێت لە دەرەوەی بازنەی ئەم ڕێكخراوەدا بكرێت و بە دڵنیاییەوە وەڵامێكی ڕاست و درووستتر وەردەگرن بەڵام دەتوانین بڵێین كە سەرەڕای ئەو هەلومەرجە سیاسییە زاڵە و ڕیكلامی ناتەندرووست لەسەر چالاكانی ژنان و  گوشار و ئەو چاودێریە زۆرەی كە لەسەر ژنانی ئێمە هەیە و بۆتە هۆی بێدەرەتانی و بێدەسەڵاتیی ژنان بەڵام  پێوەندییەكی زۆرمان پێوە دەكرێت و بگرە ڕۆژانە ژنانمان پێوە پەیوەست دەبن و هەروەها ئەو كەیسانە كە دێنە بەردەستی ئێمە و داوای هاوكاری و یارمەتی و پاڵپشتیمان لێ دەكەن  بۆ چارەسەری كێشەكانی ژنان، دیارە لە ڕووی متمانەوە‌یە و هەروەها بەپێی پێشوازی كردنی چالاكانی ناوخۆ كە دێن بەدەم بانگەواز و فەراخانەكانی ئێمەوە بۆ دەربڕینی هەڵوێست لە بەرامبەر ناعەداڵەتی و پێشێلكاریی مافەكانی ژنان لە  كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا، وەڵامێكی ئەرێنیمان هەیە بەڵام‌ پێویستە بۆ بەرەو پێشتر ڕۆیشتن و سەلماندنی فەلسەفەی كاری ئەم ڕێكخراوەیە هەوڵی زۆرتر و جددیتر بدرێت.

پرسیار: بزوتنەوەی ژنان و ئاستی چالاكییەكانی لە ناوخۆی ڕۆژهەڵات چۆن دەنرخێنن؟
سەرگوڵ میرزایی: بەگشتی لە وڵاتێكدا كە بەپێی یاسا و شەریعە‌ت و عورف هەموو ڕۆشناییەكیان بووەتە تاریكی و بە تایبەتی لە كوردستاندا كە نەتەوەیەكی بندەستە و لە ژێر دەسەڵاتی وڵاتێكی داگیركەردایە و ژن دووجار دەچەوسێتەوە، دیارە كە بزووتنەوە و داواكارییەكان بۆ هەناسەدانی ژنان سەخت و دژوارە و بە هۆی لەمپەرگەلی جۆراوجۆری وەك دواكەوتوویی كولتووری و كۆمەڵایەتی و یاسایی چەندین جارتووشی داڕمان و خاوبوونەوە دەبێت. بۆیه،‌ بە لەبەرچاوگرتنی ئەم لەمپەرانە زۆرجار دەبینین لە ئامانج دوور دەكەوینەوە، بەڵام بە هەموو ئەو لەمپەرانەوە بەردەوام بوونی ژنان و پیاوانی یەكسانیخواز لە تێكۆشان و هەوڵەكان و دۆزینەوەی میكانیزم لەم ڕێگادا دڵخۆشكەرە و ڕۆژانە ڕاپۆرتی چالاكیی ئەو ئازیزانە بە هەموو شێوازەكانی خەبات لە كوردستانی ڕۆژهەلاتەوە  دەبینین و هیوا و ئومێدەكان بەم چالاكانە زۆرتر دەبن و ئێمەیش وەك ڕێكخراوی كۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات، شانازی بەو خەڵكە تێكۆشەر و مافخوازە دەكەین و دووپاتی دەكەینەوە كە بە هەموو شێوەیەك پاڵپشت و هاوكاریانین. لە كۆتاییدا، شایانی باسە كە بڵێین به دڵنیاییەوە نەتەوەی كورد بە گشتی نەتەوەیەكی ووشیارن و خاوەن پێكهاتەیەكی تەندرووستن بۆیە لە هەموو بوارەكانی خەبات و تێكۆشاندا بە ئاستێكی زۆر بەرزی ووشیاری و هەڵوێستی شیاو و مافخوازانە بەشدارن و بەرەو پێش هەنگاو دەنێن.
***
پرسیار: بە ڕای ئێوە لاوازیەكانی بزوتنەوەی ژنان چین؟
دڵنیا ڕەحیم زادە: ژنان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەردەوام بەرەوڕووی تووندوتیژی بوونەتەوە و تەنانەت یەكەمین قوربانیانی شەڕ، تاڵان، كار، كولتوور و ئایینن و چەوسێندراونەتەوە. بزووتنەوەی ژنان و هەڵسووڕان بۆ بەدەستهێنانی مافەكانیان لەگەڵ مێژووی سەرهەڵدانی ووشیاری چینایەتیی كۆمەڵگادا سەری هەڵدا و تا ئیستاش بەردەوامە و بە كەم و بە زۆر لە پێناو بەدیهاتنی مافەكانیان هەنگاویان ناوە و تا ڕادەیەكیش سەركەوتوو بوون و لە هەمان كاتدا ئەم بزووتنەوەیە لاوازیگەلێكیشی هەیە. بزوتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات پاش شۆڕشی ١٩٧٩ چووە قۆناغێكی جیاوازەوە بە تایبەت بە چەكداربوونی ژنان لە ناو كۆمەڵەدا و ئەوەی شان بە شانی پیاوان و بەبێ جیاوازی هاتنە جەرگەی خەبات و خەبات دژی پیاوسالاری و خەبات بۆ یەكسانی، گۆڕانێكی بەرچاوی بەخۆیەوە دی. بەڵام بە دوای هاتنە دەرەوەی حیزبەكان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات و سەپاندنی یاسای دژە ژن و دژە مرۆیانە، بزووتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات بە جۆرێك لاواز بووە و بوو بەهۆی ئەوەی قۆناغەكانی گەیشتن بە مافەكانیان تووشی لاوازیگەلێك ببێتەوە. یەكێك لە لاوازیەكانی ئەو بزووتنەوەیە هەر وەك ئاماژەم پێكرد یاسای وڵاتی ئێرانە كە كوردستانی ڕۆژهەڵاتیش لەخۆدەگرێت. هەروەها یەكێكیتر لە لاوازییەكانی بزووتنەوەی ژنان، جەماوەری نەبوونی ئەو بزووتنەوەیە و زیاتر لەناو چینی نوخبەی كۆمەڵگادا خۆی دەبینێتەوە. بە گشتی لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا بزووتنەوی ژنان جیاوازترە لەگەڵ زۆر شوێنیتر و هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتی ژێر دەستەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێراندا، بزوتنەوەی ژنان و چالاكەكانی ناتوانن بە ئازادانە چالاكی بكەن و ئەوەش دەبێتە هۆی سەرنەكەوتن یاخود ئەنجام نەدانی زۆربەی چالاكیەكانی چالاكانی بواری ژنان و یەكسانی خوازی.

پرسیار: ئایا بزوتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات چەندە تێكەڵە لەگەڵ بزووتنەوەی گشتی لە ئێراندا؟
دڵنیا ڕەحیم زادە: خەباتی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات زۆرجار لە پەیوەنددا بووە لەگەڵ خەباتی سەراسەری ئێران و هەوڵی داوە تێكڕا كار بكەن بۆ ڕزگاری و یەكسانی. هەروەها بزووتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات هەر وەك ئاماژەشم پێ كرد بە هۆی ئەوەی لە ژێر دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیی ئێراندایە و هەر ئەو یاسایانەی بەسەر كوردستاندا زاڵە هەمان یاساش لە بەشەكانیتری ئێراندا زاڵە و ژنان بە هەمان یاسا دەچەوسێنەوە و هەر بۆیەش چالاكانی ژنان لە كوردستان و ئێران بە گشتی، زۆربەی چالاكییەكانیان لێك نزیكە و لە یەك ڕاستادایە، بۆیە تێكەڵاوییان لەگەڵ یەك هەیە.

پرسیار: ئایا بزوتنەوەی ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات توانیەتی لە بواری فكری و كرداریدا ببێتە خاوەن شۆناسێكی تایبەت بە خۆی؟
دڵنیا ڕەحیم زادە: بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە سەرەتا دەبێ مانایەكی درووست بۆ شوناس بێنینەوە و بزانین مەبەست لە شوناس چییە، لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا شوناس مانەگەلی جیاوازی هەیە. بەڵام ئەگەر بمەوێت باس لەوە بكەم كە بزووتنەوەی ژنان توانیویەتی لە هەڵسووڕان و چالاكی و بەدیهێنانی مافەكانیدا سەركەوتوو بێت و پێگەیەكی بۆ خۆی دەستەبەر كردبێت لە كۆمەڵگادا، بە بڕوای من ژنان لە كۆمەڵگای كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا، هەروەك ئاماژەم پێ كرد، كار و چالاكیی تا ڕادەیەك بەرچاویان هەیە، بەڵام بە هۆی ئەوەی بزووتنەوەی ژنان ناتوانن وەك ڕێكخراوێكی سەربەخۆ ئازادانە چالاكی بكەن بۆیە لەوانەیە نەیتوانیبێت ئەوجۆرەی دەشێت سەقامگیر بێت دەسكەوتێكی ئەوتۆ بەپێی پێویست دەستەبەر بكات.

پرسیار: ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات چەندە دەتوانن یان توانیویانە ببنە هۆی گۆڕان و پێشكەوتن لە ئاستی كۆمەڵگادا؟
دڵنیا ڕەحیم زادە: من پێم وایە ژنان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات تا ڕادەیەكی بەرچاو توانیویانە ببنە هۆی گۆڕان و پێشكەوتن. ئەگەرچی ژنان لە ژێر دەستەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێراندا ناتوانن بە ئاشكرا خەبات بكەن بۆ یەكسانی بە دەستهێنانی مافەكانیان بەڵام لە كۆمەڵگادا توانیویانە تا ڕادەیەكی بەرچاو گۆڕانكاری لە كولتوور و كۆمەڵگەدا بەدی بێنن. بۆ نموونە، ژنان لە ڕابردوودا خەتەنە دەكران، ئەگەرچی بە تەواوی بنبڕ نەكراوە بەڵام هەوڵی چالاكانی بواری ژنان و یەكسانی خواز توانیویەتی تا ڕادەیەكی زۆر ئەم دیاردەیە لە كوردستان كەم كاتەوە. وەكیتر، ژن بە پێچەوانەی ڕابردوو ئێستا لە زۆربەی بنەماڵەكان مەجالی دەرس خوێندنیان پێ دەدرێ و ڕێژەی خوێندەواری لە ژنان زۆر زیاترە لە ڕابردوو. ئەگەرچی گۆڕانكارییەكان لەوانەیە بە پێی پێویست نەبێت بەڵام ناتوانین حاشا لە چالاكی و هەڵسوڕانی بزووتنەوەی ژنان  و كاریگەرییان بكەین لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا.


PM:08:45:07/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 159 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌