سانسۆر وەستانەوەیە دژ بە ئیرادەی ئازاد

مستەفا زاهیدی

رۆژی ١٣ی سەرماوەز بە رۆژی وەستانەوە دژی سانسۆر ناوزەد كراوە. ئەم رۆژە لە لایەن نووسەران و لایەنگرانی ئازادییەوە دیاری كراوە وەك رەمزێك دژ بە سانسۆر و بە تایبەت سانسۆری دەوڵەتی. 
سانسۆر بە هەر چەشنە كۆنتڕۆڵ كردنی زمان و دەربڕین و نووسین دەوترێت بەوەی كە بەر بە كەس یان گرووپێك یان نەتەوەیەك بگیردرێت كە ئازادانە ویست و بۆچوونی خۆیان دەرببڕن.
ویستی بەرگرتن بە ئیرادەی خەڵك بۆ دەربڕینی ئازادانەی بۆچوونەكانیان لە لایەن دەسەڵاتەكانەوە ویستێكی كۆنە. رەنگە بكرێت مێژووی سانسۆر بگەڕێنینەوە بۆ مێژووی دروستبوونی سەرەتاییترین شێوەو فۆڕمەكانی دەسەڵاتدارێتی. ئەو كاتەی كەس یان گرووپێك توانیویانە بە پشت بەستن بە هێز دەسەڵات بگرنە دەست، هەوڵیانداوە هەرچەشنە ناڕەزایەتییەكیش سەركوت بكەن. دەنگی ناڕازی نەهێڵن. خۆیان وەك مەیدانداری تەواو بناسێنن و هەر دەنگێكێك لە دەرەوەی خۆیانەوە سەركوت بكەن. رەنگە بكرێت ئەفلاتوون لە ئەندێشەی كلاسیكدا بە یەكەم فیلسووف بزانین كە هەوڵیداوە سانسوور و بەرگرتن بە ئازادی وەك بەشێك لە ئەركەكانی دەسەڵات پێناسە بكات. ئەفلاتوون لە كۆمارەكەی خۆی شاعیرەكانی كردە دەرەوە. كردنە دەرەوەی شاعیرەكان لە كۆمارەكەی لە راستییدا كردنە دەرەوەی بەشێك لەو هێزەیە كە ئەتوانن ببن بە دەنگێكی ناڕازی.
ئایینەكان بە درێژایی مێژوو هەر لە سەرەتای دامەزرانەوە خۆیان بە حەقیقەتی رەها زانیوەو هەر چەشنە دەنگێك پێچەوانەی دەنگی ئایینەكان بە كفر ناوی دەركردەوەو فتوای لە سەر دراوە. بە تایبەت لەو ئایینانەی كە خاوەن كتێبن زیاتر چەقبەستوویی دەبیندرێت و هەوڵ دەدرێت بۆ ئەوەی كتێبی ئایینداران بە كتێبێكی پیرۆز و كامڵ بزانرێت و ئەوەی لە دەرەوەی ئەو كتێبەیە ناكامڵ و ناپێویستە. هەر كاتیش كەسێك ویستبێتی دژی بوەستێتەوە یان رەخنەی لێ بگرێت بە توندترین شێوە هەڵسووكەوتی لەگەڵ كراوە.
دەسەڵاتە ئایینییەكان فۆڕمێك لە دەسەڵات بوون كە بوون بە هۆی زیاتر دەركەوتن و زەقبوونەوەی سانسۆر. دەسەڵاتداران ئیرادەی خۆیان تێكەڵ بە هەندێ فەرمانی ئایینی كردوەو بە سەر خەڵكیاندا داسەپاندوەو ئەوەی لە دەرەوەی ئەو ئیرادەوە بووە بەری پێ گیراوەو ئیزنی ئەوەی نەبووە بۆچوونی خۆی دەرببرێت.
هەروەها دەسەڵاتە ئایدۆلۆژیاییەكانیش بەهەمان شێوە خۆیان بە حەقیقەتی رەها زانیوەو ئەوەی لە دەرەوەی ئەوان بووە بە ناڕاست و ناڕەوایان زانیوە. دوو فۆرمی ئایدۆلۆژیای وشكی زەمینی و دەسەڵاتی ئایینی بەردەوام دوو مەترسی گەورە بوون بۆ سەر ئازادی رادەربڕین و دەستی باڵایان هەبووە لە سانسۆر و سانسۆر كردن. 
سووتاندنی كتێبخانەكان چ كاتی هێرشی سپای ئیسلام بۆ سەر ئێران و ناوچەكانیتر، وەك چۆن دەگێڕنەوە ئەو شوێنەی دەكەوێتە ئامێدی ئێستەوە لە كوردستان، خاوەنی كتێبخانەیەكی گەورە بووە كە سپای ئیسلام هاتووە سەرجەم كتێبەكانی سووتاندووە، یان لە سەردەمی ساسانییەكان ئێران خاوەنی كتێبخانەی گەورە بووەو سپای ئیسلام ئەو كتێبخانانەی سووتاندووە، بە هەمانشێوە لە سەردەمی هیتلەر و دەسەڵاتی نازییەكان لە ئاڵمان كتێبخانەكان دەسووتێندراون و رێ و رەسمی كتێب سووتاندن بەڕێوە دەچوو.
لە سەردەمی سەدەكانی ناوەڕاست لە ئەورووپا كڵێسە دەسەڵاتی بەدەستبوو، ئەوەی لە دەرەوەی فەرمانەكانی كڵێسەی كاتۆلیكەوە بایەوە بە ناڕاست و ناڕەوا دەزانرا. كڵێسە دەستی بە سەر هەموو بوارەكانی ژیاندا گرتبوو. هەر لە هونەرەوە بگرە تا زانست. بۆ وێنە كڵێسەی كاتۆلیك بەرگری لە زانستی ئەستێرە ناسی بەتیلمووسی دەكرد كە زەوی بە چەق دادەنا و ئەستێرەكانیتر بە دەوری زەوییدا دەسووڕانەوە لەم گریمانەیەدا، بەڵام كاتێك نیكۆلاس كۆپرنیك باسی لەوە كرد كە بە پێچەوانەی گریمانی بەتلیمووسی خۆر چەقی كۆمەڵە ئەستێرەی خۆرە و ئەستێرەكانیتر بە دەورییدا دەسووڕێنەوە. كڵێسەی كاتۆلیك دژی ئەم تیۆرییەی كۆپرنیك وەستایەوەو چەندین ساڵ دوای ئەوەش هەر كەس بە پێچەوانەی ئەوە قسەی كردبا فەرمانی مەرگی بۆ دەردەكرا، وەك چۆن بۆ گالیلە دەركرا بەوەی وتی زەوی بە دەوری خۆردا دەخولێتەوە.
ئەم نەریتی بەرگرتن بە دەربڕینی بیرو ڕا لە سەرجەم دەورە مێژووییەكاندا بووەو بەشێكی زۆر لە چالاكی نووسەران و بیرمەندان و زاناكان بۆ ئەوە بووە دژ بەم بڕیارەی دەسەڵاتداران بووەو هەوڵیان ئەوە بووە كە ئازادی رادەربڕین بكەن بە مافێك كە دەسەڵاتەكان بۆیان نییە لێی لابدەن. 
مێژوو شاهیدی دەدات لە سەر ئەم ململانێ بەردەوامەی نێوان رۆشنبیران و زانا و بیرمەندە بیرجیاوازەكان لەگەڵ دەسەڵاتە دژە ئازادییەكان. زۆرجار بیرجاوازە شۆڕشگێڕەكان تەنانەت بۆ بەرگری كردن لە ئازادی و ئازادی رادەربڕین گیانی خۆیان لە دەستداوە، ئەوان بە هەموو شێوەیەك دژ بە سیستەمی دژە ئازادی وەستاونەتەوە تەنها لە پێناو ئازادیدا. شانۆی مەرگی ڤیكتۆر خارا بەرامبەر بە دیكتاتۆری پینووشە، مەرگی لۆركا ، ئیعدامی گولسورخی، ئیعدام كردنی دڵشاد مەریوانی بە دەستی رژیمی بەعس و تیرۆری بیرجیاوازان لەوانە قەتڵە زنجیرەییەكان بە دەستی كۆماری ئیسلامی بەشێكە لەو سەركەتكاری و كوشت و بڕانەی كە لە سەردەمی هاوچەرخدا لە سەردەستی دیكتاتۆرەكان ئەنجام دراوەو دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكان هەر سوورن لە سەری. 
كۆماری ئیسلامی هەر لە سەرەتای بە دەسەڵات گەیشتنیەوە ، یەكێك لەو رژیمانە بووە كە بەوە ناسراوە دژی ئازادی و ئازادی رادەربڕینە و بە دەسەڵاتی سانسۆر ناوی دەركردوە. هەر لە سەرەتای بەدەسەڵات گەیشتنیەوە دەستی كرد بە قەدەغەكردنی بەشێكی زۆر لە رۆژنامە و بەرهەمە هونەرییەكان ، لەوانە فیلم و مۆسیقا و لە پرۆسەی بە ناو (شۆڕشی كەلتووری)یدا ژمارەیەكی زۆر لە مامۆستایان و خوێندكارانی بیرجیاوازی لە زانكۆكان كردە دەرەوە. یان ئەوە بوو ناچار بن وڵات بەجێ بهێڵن یان ئەوە بوو چوونە زیندان و لەوێ تووشی توندترین ئەشكەنجەكان بوونەوە تەنانەت بەشێكیان بە مەرگیان بەرگریان لە ئازادی كرد، یان ئەوە بوو ناچار بە بێدەنگە كردن كران. دەیەی ١٣٦٠ (١٩٨٠) دەیەیەك بوو كە ژمارەیەكی زۆر لە نووسەران و هونەرمەندان و بیرجیاوازان كەوتنە زیندانەوەو زیندانەكانی كۆماری ئیسلامی پڕ بوو لەو كەسانەی بە شێوەی جیاواز بیریان دەكردەوەو دەیانووسی ق هونەری خۆیان دەردەبڕی.
لە ٤ دەیەی رابردوودا ئێران بە گەورەترین زیندانی رۆژنامەنووسان و بیرجیاوازان ناسراوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. سیستەمی چاودێری كردنی كتێب و نووسراوەكان، ئیزن نەدان بە چاپ بوونی بەرهەمە ئەدەبییەكان ، لە بەرامبەردا بڵاو كردنەوەی بە لێشاوی بەرهەمی پڕووپاگەندەیی ئایدۆلۆژیای كۆماری ئیسلامی، كە هەم لە باری ئەدەبی و هەم لە باری هونەرییەوە بەهایەكی ئەوتۆی نییە، وای كردوە زیانی گەورەی گەیاندووە بە هونەر و ئەدەبی ئێران.
عەلی ئەشرەف دەرویشیان لە وتووێژێكیدا لەگەڵ خوسرەو باقرپوور، باس لە كێشەی سانسۆر دەكات لە ئێران و دەڵێت:" بە هۆی سانسۆرەوە لە ئێران، ئەدەبی گێڕانەوە بەها و گرینگی خۆی لە دەستداوە. ئەژماری كتێبەكان هاتۆتە خوار. خەڵك روویان كردۆتە كتێبەكانی پێش ساڵی ٥٧ (١٩٧٩). لە بەر ئەوەی ئەو كتێبانە بە باشتر دەزانن و كەمتر سانسۆر كراون. كە كتێبێك نەخوێنرێتەوە رەخنەی چی و بۆ كێ؟ دەیەی ٤٠ (١٩٦٠) و سەرەتای دەیەی ٥٠ (١٩٧٠) سەردەمی گەشەی ئەدەبی گێڕانەوە بوو لە ئێران. لەم سەردەمەدا نووسەر و شاعیرانێكی گەورە پێگەیشتنو رەخنە گیانێكی تازەی بە بەردا هات.  "
ئەم وتانەی دەرویشیان نموونەیەكە لە ناڕەزایەتی دەربڕینی نووسەران و بیرجیاوازان بەرامبەر بە سیستەمی سانسۆر لە ئێران ، سیستەمێك كە ئێرانی كردووە بە گەورەترین زیندانی بیرجیاوازان و رۆژنامەنووسان. لە وەها دۆخێكدا وەستانەوە دژ بەم یاسا نادیمۆكراتیك و دژە ئازادییە ئەركی هەر ئینسانێكی ئازاد بیر و رووناكبیرە. 
ناونانی رۆژی ١٣ی سەرماوەز بە رۆژی وەستانەوە دژی سانسۆر، بۆ رێز گرتنە لە ئازادی و وەستانەوەیە دژ بەو دەسەڵاتانەی كە ئازادی رادەربڕین سنووردار دەكەن. سانسۆر وەستانەوەیە دژ بە ئیرادەی ئازاد و دژ بە ئیرادەی ئینسان. وەستانەوە دژی سانسۆر بەرگری كردنە لە ئیرادەی ئینسان.

PM:10:40:04/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 190 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌