حەوت هۆكاری‌ توندووتیژی‌ پیاوان دژی ژنان

مایكل كافمەن
و: مستەفا زاهیدی‌

حەوت هۆكاری‌ توندووتیژ پیاوان، باس لە هۆكارە دژ بە یەكەكان دەكات كە سەرەنجام دەبێت بە هۆی‌ توندووتیژی‌ پیاوان. هەر چەن وتارەكە جەخت لە سەر توندووتیژی‌ دژ بە ژنان دەكاتەوە بەڵام ئەو لێكدانەوانەی‌ لەم وتارەدا خراونەتە روو، دەكرێ‌ێ پەرەی‌ پێ بدرێت بە توندووتیژی‌ پیاوان دژ بە پیاوانیش.
بۆ ساتێك نیگام لە بەشداربووانی‌ كارگەی‌ فێركارییەكەم جیاكردەوەو لە دەلاقەی‌ ژوورە بچووكەكەمانەوە چاوم بڕیە زنجیرە كێوی‌ هیمالایا لە باكووری‌ كاتماندۆ.
من لەوێ‌ێ بەپرسایەتی‌ ئاسانكاری‌ كارگەیەكی‌ فێركاریم لە ئەستۆ بوو كە لە درێژەی‌ چالاكییە بێ وێنەكانی‌ یۆنیسێف و یۆنیفمدا بەڕێوە دەچوو. ئەم دوو رێكخراوە ساڵێك لەوە پێش ژنان و پیاوانیان لە باشووری‌ ئاسیا كۆكردبۆوە بۆ ئەوەی‌ باس لە پرسی توندووتیژی‌ بكەن دژ بە ژنان و پیاوان و گرنگتر لە هەر شت، هاوكاری‌ یەكتر بكەن بۆ دۆزینەوەی‌ رێگایەك بۆ خەبات دژ بە توندووتیژی‌.
كە جارێكیتر تەماشای‌ ژنان و پیاوانی‌ بەشدار بووی‌ كارگەكەم كرد، وێنایەكی‌ ئاشنام بینی‌. ژنان بۆ خەبات دژ بە شەپۆلی توندووتیژی‌ دژ بە ژنان و كچان، مەترسی گەورەیان ئەزموون دەكرد كە هەندێ‌ جار بە بەهای‌ لە دەستدانی‌ گیانیان تەواو دەبوو. پیاوانیش هێدی هێدی‌ خەریك بوو دەنگە دژە پیاوسالارییەكان لە ناو خۆیاندا بدۆزنەوەو بە شوێن رێگایەكدا دەگەڕان كە لەو رێگاوە یارمەتی‌ ژنان بدەن. ئەوەی‌ بە شێوەیەكی‌ پۆزەتیڤانە بوو بە هۆی‌ سەرسووڕمانم، وەرگرتنی‌ ئایدیاكانم بوو لە لایەن بەشداربووانی‌ كارگەكەوە: تا ئەو كات دڵنیا نەبووم ئاخۆ ئەم ئایدیا و بۆچوونانە بە گشتی‌ تەنها لە گەڵ ئەمریكای‌ باكوور و باشوور و ئورووپادا دەگونجێت یان ئەوەیە جەماوەرێكی‌ زیاتر پشتیوانی‌ لێدەكەن.
ئەوەی‌ لە خوارەوە دێت بنەماكانی‌ لێكدانەوەكانی‌ منە دەربارەی‌ هۆكارەكانی‌ توندووتیژی‌ پیاوان:
1- هێزی‌ پیاوسالاری‌: Patriarchal Power
هەڵسووكەوتی‌ تاكەكەسی توندووتیژئامێزی‌ پیاوان لە چوارچێوەیەكدا روو دەدەن كە من بە "تریلۆژی‌ توندووتیژی‌ پیاوان" ناوی‌ لێدەبەم. تووندووتیژی‌ پیاوان دژ بە ژنان لە بۆشاییدا روونادات، بەڵكوو پێوەندی‌ هەیە لە گەڵ تووتیژی‌ پیاوان دژ بە پیاوان و هەروەها دەروونی‌ كردنەوەی‌ توندووتیژی، یانی‌ توندووتیژی‌ پیاوێك دژ بە خۆی‌.
لە راستییدا كۆمەڵگای‌ پیاو سالار تەنها لە سەر بنەمای‌ پلە زنجیرەیەكی‌ نێوان پیاوان و ژنان بنیات نەنراوە، بەڵكوو دەسەڵاتداری‌ بەشێك لە پیاوان بە سەر پیاوانی‌تردا، یەكێكە لە بناغەكانی‌ كۆمەڵگای‌ پیاوسالاری‌. توندووتیژی‌ یان هەڕەشە كردن بەوەی‌ توندووتیژی‌ بە كار دەهێنن یەكێك لەو شێوەكارانەیە كە پیاوان لە سەردەمی‌ منداڵییەوە بۆ دامەزراندنی‌ سیستەمی‌ پلەزنجیرەیی كەڵكی‌ لێوەردەگرن. كە وایە پیاوان توندووتیژی‌ (دەروونی‌) دەكەنەوە یان رەنگە چاوەڕوانییەكانی‌ كۆمەڵگای‌ پیاوسالار دەبێت بە هۆی‌ بەهێز بوونی‌ ئەو بەشە لە غەریزە بایلۆژییەكان لە پیاواندا كە ئەگەر بەهێزبوونی‌ دەست نەدات، نووستوو و سەرەنجام بێ مەترسی دەبێت. هەر بۆیە كوڕان و پیاوان جگە لەوەی‌ فێر دەبن چۆن بە ویستی‌ خۆیان توندووتیژی‌ بە كاربهێنن، بەڵكوو وەك چۆن لە درێژەی‌ وتارەكەدا دەیبینین، بەشێك لە هەستەكانی‌ خۆیان بەرەو توندووتیژی‌ رێنوێنی‌ دەكەن كە هەندێ جار بە شێوەی‌ توندووتژی‌ دژ بە خۆیان دەردەكەوێ، وەك بەكارهێنانی‌ ماددەسڕكەرەكان یان هەڵسووكەوتی‌ نەشیاو ‌و نەگونجاوی‌ تر.
تریلۆژی‌ توندووتیژی‌ پیاوان( دژ بە ژنان، دژ بە پیاوان، دژ بە خود) كە هەر كام لە شێوەكانی‌ ئەم توندووتیژییانە دەبێ بە هۆی‌ شكڵ كردنی‌ شێوەكانی‌تری‌ ئەم تریلۆژییە، لە ژینگەی‌ بەرهەمهێنەری‌ توندووتیژدا روودەدات: واتە لە ژینگەیەكدا كە پرەنسیپ و خواستەكانی‌ كۆمەڵگای‌ پیاوسالار یان كۆمەڵگایەك كە لە لایەن پیاوانەوە بەڕێوە دەچێت زاڵە.
هەروەها توندووتیژی‌ بە هۆكارێكی‌ سادەتر دەبێت بە بەشێك لەم ئایدۆلۆژیا و باوەڕانە كە دەبێ بە هۆی‌ ئەوەی‌ بەرژوەندییەكی‌ فەراوان بخاتە خزمەت تاقمێكی‌ دیاریكراوەوە. توندووتیژی‌ (یان لانیكەم هەڕەشە كردن بەوەی‌ توندووتیژی‌ دەنوێنیت) بووە بە هۆی‌ ئەوەی‌ بەشێك لە مافە تایبەتییەكان و شێوە جیاوازەكانی‌ دەسەڵات ببەخشێت بە پیاوان (وەك تاقمێكی‌ دیاریكراو). ئەگەر بە راست شێوە سەرەتاییەكانی‌ دەسەڵات و سیستەمی‌ پلەزنجیرەیی كۆمەڵایەتی‌ لە سەر بنەمای‌ جێندەر(sex) داڕێژرابێت، كە وایە لە ساڵانێكی‌ زۆر لەوە پێشەوە چوارچێوەیەك لە خەڵاتە دیاریكراوەكانی هێز وماف شكڵی‌ گرتووە كە ئەوانیتر(نەك تەنها پیاوان) بە هۆی‌ پێگەی‌ كۆمەڵایەتی، رەنگی‌ پێست، تەمەن، ئایین و رەگەز ، كەڵكی‌ لێوەردەگرن. لە وەها بەستێنێكدا، توندووتیژی‌ یان هەڕەشە لە توندووتیژی‌ دەبێت بۆ رێگایەك بۆ گەرەنتی‌ كردنی‌ مافە تایبەتەكان و داسەپاندنی‌ هێز. توندووتیژی‌ ئەنجامێكە( بۆ هۆی‌ دەروونی‌ بوونییەوە لە ئایدۆلۆژیا و بونیادە كۆمەڵایەتییەكان) و هەروەها رێگایەكە بۆ گەیشتن بە ئامانج ( بۆ بەدەست هێنانی‌ هێز و ئیمتیاز).
2- ئەو گومانەی‌ كە لایوایە شایستەی‌ ئەوەیە بەهرەمەند بێت لە ئیمتیازی‌ تایبەت The sense of Entitlement to privilege
رەنگە ئەزموونی‌ تاكەكەسی پیاوێك كە توندووتیژی‌ دەنوێنێت، لە حەزی‌ ئەوەوە بۆ پاراستنی‌ هێز سەرچاوەی‌ نەگرتبێت. ئەزموونی‌ خۆوشیاری‌ توندووتیژی‌ نواندنی‌ پیاوان هەروەها بەرهەمی‌ بونیادێكی‌ كەسایەتییە (character structure) كە لە خۆیدا لە سەر بنەمای‌ دووری‌ گرتنی‌ لە ئەوانی‌تر لە باری‌ هەستەوە دارێژراوە. وەك چۆن من و كەسانی‌ پێش منیش پێشتر باسمان لێوە كردووە، بونیادی‌ دەروونی‌ پیاوبوون لە ژینگەی‌ سەرەتایی پەروەردەی‌ منداڵدا بیچم دەگرێت. ئەم ژینگانە بە زۆری‌ بە ئامادە نەبوونی‌ باوكان و دایكانی‌ بەتەمەن یان لانیكەم دووری‌ گرتنی‌ ئەوان لە باری‌ هەستەوە دەناسرێت. لەم دۆخەدا، پیاوانەبوون بە ئامادە نەبوون و بێبەری‌ بوون سیستماتیك دەبێتەوەو لە ئاستی‌ خەیاڵیدا شكڵ دەگرێت.
ئەو پیاوە لێرەدا خاڵی سەرەكی‌ نییە. بەڵكوو وەك چۆن لێكدانەوە فێمنیستییەكان زۆر جار خستوویانەتە روو، توندووتیژی‌ نواندن زۆربەی‌ جار ئەنجامی‌ لۆژیكی‌ گومانی‌ ئەو پیاوەیە بەوەی‌ ئەو شایستەی‌ ئەوەیە ماف و ئیمتیازی‌ تایبەتی‌ هەبێت. ئەگەر پیاوێك ئەدات لە ژنەكەی‌ لە بەر ئەوەی‌ لە كاتی‌ خۆیدا خواردنی‌ شەوی‌ ئامادە نەكردووە، تەنها بۆ ئەوە نییە بەر بە دووبارە بوونەوەی‌ ئەم شتە بگرێت، بەڵكوو( نواندنی‌ توندووتیژی‌ لە لایەن پیاوەوە) باس لەو گومان و وێنایەی‌ پیاو دەكات كە خۆی‌ شایستەی‌ ئەوە دەبینێت خزمەتكارێكی‌ هەبێت. یان ئەو كاتەی‌ پیاوێك ژنەكەی‌ لە دیداری‌ یەكەمدا ئازاری‌ جنسی و سێكسی ئەدات، بە هۆی‌ گومانی‌ ئەوەی‌ كە ئەو مافی تایبەتی‌ هەیە، بەوەی‌ چێژ وەربگرێت لە جەستەی‌ ئەو ژنە تەنانەت ئەگەر چێژەكەش یەك لایەنە بێت. بە دەربڕێنێكی تر وەك چۆن بەشێك لە ژنان خستوویانەتە روو، نەك تەنها نایەكسانیەكانی‌ هێز، بەڵكوو وێنای‌ ئاگاهانە یان زۆر جار نائاگاهانەی ( لە رووی‌ وشیارییەوە یان زۆر جار لە رووی‌ ناوشیارییەوە) شایستە بوون بەوەی‌ كە مافی تایبەتی‌ هەبێت، دەبێتە هۆی‌ توندووتیژی‌ نواندنی‌ پیاوان.
3- ئیزن پێدان ( كلتووری‌، یاسایی، ئایینی‌) permission:
هۆكارە ئاڵۆزەكانی‌ كۆمەڵایەتی‌ و دەروونناسی توندووتیژی‌ پیاوان هەر چییەك بێت، ئەم دیاردەیە بێ ئیزن وەرگرتنی‌ ئاشكراو و یان شاراوەی‌ داب و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان، بەندە یاساییەكان، هەندێ ئامۆژە ئاینییەكان، ناتوانێت درێژە بە بوونی‌ خۆی‌ بدات. لە بەشێكی‌ زۆر لە وڵاتان، یاسای‌ دژ بە ئازاردانی‌ هاوسەر و ئازاری‌ سێكسی یان ئەوەیە بوونیان نییە یان ئەوەیە زۆر لاوازن، لە ژمارەیەكی‌تر لە وڵاتان زۆر كەم بەڕێوە دەچن، لە بەشێكی‌تر لە وڵاتان هەر گاڵتەجاڕن، وەك ئەو وڵاتانەی‌ تاوانی‌ توندووتیژی‌ تەنها كاتێك لە لایەن دادگاوە لێپێچینەوەی‌ لە سەر دەكرێ كە ژمارەیەك پیاو شاهیدی‌ بدەن لە سەر ئەو توندوتیژییە، هەر وەها لەو وڵاتانەی‌ كە شایەتی‌ دانی‌ ژنان بە هەند وەرناگیردرێ.
لەم ناوەدا، هەڵسووكەوتە توندووتیژی‌ ئامێزەكان لە لایەن پیاوانەوە( لێرەدا دژ بە پیاوانی‌تر) لە وەرزش، سینەما، ئەدەب و مەیدانی‌ جەنگدا بە شتێكی‌ باش وەسف دەكرێت. توندووتیژی‌ نواندن جگە لەوەی‌ ئیزنی‌ پێدراوە بەڵكوو هاندەدرێن بۆ توندووتیژی‌. بە كارهێنانی‌ توندووتیژی‌ وەك رێگا چارەیەكی‌ سەرەكی‌ و گرنگ لە چارەسەر كردنی‌ ناكۆكی‌ شەڕی‌ نێوان تاكەكان، گرووپە جیاوازەكانی‌ پیاوان، هەروەها دواتر لە نێوان نەتەوەكاندا، كە ئەم دەرخەری‌ رەگە مێژووییەكانی‌ كۆمەڵگای‌ پیاوسالارییە.
من زۆر جار ئەو كاتەی‌ ئەبیستم ژن یان پیاوێك گوێیان لێیە ژن یان منداڵی‌ جیرانەكەیان لێی دەدرێ، بەڵام بێدەنگ دەبێت و تەلەفۆن ناكات بۆ پۆلیس دەكەومەوە یادی‌ ئیزن پێدان. (توندووتیژی‌ خێزانی‌) وەك پرسێكی‌ (تایبەتی‌) ناوی‌ لێدەبرێت. ئاخۆ دەتوانیت كەسێك بێننەوە بەرچاوی‌ خۆتان كە دەبینێت كەسێك دزی‌ لە دووكانێك دەكات بەڵام لە بەر ئەوەی‌ بە بابەتێكی‌ تایبەتی‌ نێوان دژ و خاوەن دووكانەكەی‌ دەزانێت تەلەفۆن نەكات بۆ پۆلیس؟
4- پاڕادۆكسی هێزی‌ پیاوان The paradox of men‌s power:
من دەمهەوێ باس لەوە بكەم ئەو نموونانەی‌ لە سەرەوە باسم لێكرد بە تەنهایی نە ئەوەیە توندووتیژی‌ بەبڵاوی‌ پیاوان شی بكاتەوەو نە دەرخەری‌ پێوەندی‌ نێوان توندووتیژی‌ دژ بە ژنانە لە گەڵ شێوە جیاوازەكانی‌ توندووتیژی‌ نێوان پیاوان. (بۆ باشتر تێگەیشتن لە توندووتیژی‌ پیاوان) دەبێ بپەرژینە سەر پاڕادۆكسەكانی‌ هێزی‌ پیاوان یان ئەو شتەی‌ كە من بە "ئەزموونە ناكۆكەكانی‌ پیاوان لە هێز) باسم لێكردووەو ناوی‌ دەبەم. ئەو رێگا جیاوازانەی‌ كە پیاوان بە كەڵك وەرگرتن لێیان هێزی‌ كۆمەڵایەتی‌ و تاكەكەسی خۆیان دامەزراندووە بە شێوەیەكی‌ ناكۆك سەرچاوەی‌ ترس، گۆشەگیری‌ و ئازاری‌ زۆرە بۆ خودی‌ پیاوان. ئەگەر هێز ئامرازێكە بۆ داسەپاندنی‌ دەسەڵات و كونتڕۆڵ كردنی‌ ئەوانیتر، ئەگەر تواناكانی‌ هەڵسووكەوت بە شێوەیەكی‌ "دەسەڵاتدارانە" (powerful) بە لە بەر كردنی‌ زرێ و دووركەوتنەوەی‌ ترسنۆكانەیە لە دیتران، ئەگەر دونیای‌ هێز و مافی تایبەتی‌ پیاوان لە دونیانی‌ چاودێری‌ و پەروەردە كردنی‌ منداڵان دوور بخەینەوە، ئەوكات ئێمە پیاوانێك پەروەردە دەكەین كە ئەزموونیان لە هێز، پڕاوپڕە لە كێشانەی‌ ئیفلیج كەرن(crippling problems) .
ئەم ئیدیعایە بە تایبەت كاتێك بە راست دەردەچێت كە سەرنج بدەین بەوەی‌ بەدەست هێنان یان دابین كردنی ئەو چاوەڕوانیە پیاوانانەی‌ كە دەروونی‌ بوونەتەوە بە كردەوە بێ ئەگەر و ناتوانین بەدیان بێنین. ئەمە دەكرێ‌ كێشەی‌ زاتی‌ خودی‌ پیاوسالاریش بێت، بەڵام پێدەچێت لەم ساتە دیاریكراوەدا و لەو كلتوورانەی‌ كە سنوورە قایم و توندەكانی‌ رەگەزییەت سڕاوەتەوە، دابین كردنی‌ چاوەڕوانییە پیاوانەییەكان مومكین نەبێت. پێدەچێت وەڵام دانەوە بە پێویستیەكانی‌ پیاوانەبوون(بە پیچەوانەی‌ وەڵامدانەوە بە كارو بارە سادەكانی‌ بایۆلۆژی نێرینەبوون) جا ئەوەی‌ گەیشتن بە سەركەوتنە جەستەییەكان بێت وەك قارەمان بوون لە پێشبڕكێ وەرزشییەكاندا یان دەسكەوتە ئابوورییەكان وەك بەرپرسایەتی‌ كردنی‌ كۆمپانیایەكی‌ بازرگانی‌ و چ سەركوتی‌ بەشێك لە پێویستی‌ و هەستە مرۆییەكان بێت، پێویستی‌ بە وشیاری‌ و بە ئاگا هاتنەوەو هەوڵی بەردەوامە بە تایبەت بۆ پیاوانی‌ گەنج. هەست كردن بەوەی‌ ئەمنیەتی‌ تاكەكەسیان نیە كە هاوكاتە لە گەڵ سەرنەكەوتن یان یان نەگەیشتن بە ئایدیالە پیاوانەكان هاندەرێكی‌ گەورەیە بەوەی‌ بەشێكی‌ زۆر لە پیاوان-بە تایبەت پیاوە گەنجەكان _ بەرەو ترس، گۆشەگیری‌، تووڕەیی و هەڵچوون، مازۆخیسم، بێزاری‌ لە خود وهەڵچوون هان بدرێن.
لە وەها دۆخێكی‌ عاتفی دا (emotional state) توندووتیژ ئەبێت بە میكانیزمێكی‌ قەرەبووكردنەوە (compensatory mechanism). توندووتیژی رێگایەكە بۆ سەر لە نوێ دامەزراندنەوەی‌ هاوسەنگی‌ پیاوانە (masculine equilibrium) و سەلماندنی‌ پێگەی‌ پیاوانەیی (masculine credentials) بە خۆی‌ و ئەوانیتر. ئەم شێوە لە توندووتیژی‌ بە زۆری‌ بەرامبەر بە كەسێك بە كار دەبرێت كە لە باری‌ جەستەییەوە بێهێزتر یان خەسارهەڵگرتر بێت. وادیارە منداڵێك یان ژێنیك یان گرووپە كۆمەڵایەتییەكان وەك پیاوە گەیەكان (gay men) یان كەمایەتییە ئایینی‌ یان كۆمەڵایەتییەكان یان كۆچبەران، ئەو تاقم و گرووپانەن كە پیاوان دەتوانن توندووتیژیان لە سەر بنوێنین بۆ دابیین كردنی‌ هەست بە ئەمنییەت نەكردن و تووڕەیی پیاوان، بە تایبەت ئەوەی‌ كە ئەم تاقم و گرووپانە لە لایەن یاساوە پشتیوانیان لێناكرێت.( ئەم مێكانیزمی‌ قەرەبوو كردنەوەیە، بۆ وێنە، ئەشكەنجەو ئازاری‌ هێمۆسێكسواڵەكان، لە لایەن گرووپێك لە پیاوە گەنجەكانەوە كە لە تەمەنێكی‌ تایبەتی‌دا دەژین و بە زۆری‌ هەست بە مەترسی دەكەن بەوەی‌ كە ئایدیالە پیاوانەكانیان لە دەست بدەن دەردەكەوێ.)
ئەوەی‌ ئیزن بە توندووتیژی‌ ئەدان ببێت بە مێكانیزمی‌ قەرەبوو كردنەوەی‌ شكستە تاكەكەسییەكان (individual compensatory) وەرگرتنی‌ توندووتیژە بە شێوەیەكی‌ گشتی‌ وەك رێگایەك بۆ چارەسەركردنی‌ ناكۆكییەكان و سەلماندنی‌ هێز و كۆنتڕۆڵكردن. ئەوەی‌ دەبێ بە هۆی‌ ئەم كارە وەربگیردرێت و مومكین بێت ئەو هێز و ئیمتیازە تایبەتەیە كە بە پیاوان دەدرێت، ئەو شتانەی‌ لە باوەڕ، هەڵسووكەوت، بونیادە كۆمەڵایەتیەیكان و یاسادا دەروونی‌ كراوەتەوە. هەر بۆیە توندووتیژی‌ پیاوان و فۆڕمە جیاوازەكانی‌، بەرهەمی‌ هێزی‌ پیاوان، ئەو گومانەی‌ كە پیاوان شایستەی‌ كەڵك وەرگرتن لە ئیمتیازی‌ تایبەتن، ئەو مافەی‌ كە پیاوان هەیانە بەوەی‌ توندووتیژی‌ بنوێینن و یان ترسە لە نەبوونی‌ هیزە.
5- زنجیری دەرونی پیاوان The psychic armor of manhood :
توندووتیژی‌ نواندنی‌ پیاوان هەروەها بەرهەمی‌ بونیادێكی‌ كەسایەتییە (character structure) كە لە خۆیدا لە سەر بنەمای‌ دووری‌ گرتنی‌ لە ئەوانی‌تر لە باری‌ هەستەوە دارێژراوە. وەك چۆن من و كەسانی‌ پێش منیش پێشتر باسمان لێوە كردووە، بونیادی‌ دەروونی‌ پیاوبوون لە ژینگەی‌ سەرەتایی پەروەردەی‌ منداڵدا بیچم دەگرێت. ئەم ژینگانە بە زۆری‌ بە ئامادە نەبوونی‌ باوكان و دایكانی‌ بەتەمەن یان لانیكەم دووری‌ گرتنی‌ ئەوان لە باری‌ هەستەوە دەناسرێت. لەم دۆخەدا، پیاوانەبوون بە ئامادە نەبوون و بێبەری‌ بوون سیستماتیك دەبێتەوەو لە ئاستی‌ خەیاڵیدا شكڵ دەگرێت. بەڵام تەنانەت لە كولتوری پیاوسالارانەدا كە پیاوان بە زۆری‌ لە شوێنی‌ پەروەردەی‌ منداڵ ئامادەییان هەیە، پیاوانەبوون بە دوورخستنەوەی‌ هاوكاتی‌ دایك و ژنانەبوون، واتە بە نەهێشتنی‌ ئەو تایبەتمەندییانەی‌ پێوەندییانە هەیە بە چاودێری‌ كردن و پەروەردە كردنی‌ منداڵەوە، شكڵ دەگرێت. وەك چۆن ژمارەیەك لە دەرونشیكارە فێمنیستەكان ئاماژەی‌ پێ دەدەن، بونیادنانەوەی‌ پیاوانە بوون بەم شێوەیە، حەسارێكی‌ پتەو بە دەوری تاكەكەدا دەكێشێت یان بە زمانی‌ خوازە، جلێكی‌ زنجیریی پتەوی‌ دەكاتە بەر.
ئەم رەوتە ئاڵۆز و تایبەتەی‌ گەشەی‌ دەرونناسی، ئاستی‌ خوارەوەی‌ تواناییە تاكەكەسییەكان بۆ هاودەردی‌ كردن و هەرەوەها توانایی كەمی‌ ئەم بۆ ئەزموون كردنی‌ پێویستییەكان و ئەو شتانەی‌ بە هەستی‌ خودی‌ تاكەوە گرێ دەدرێتەوە، لێ دەكەوێتەوە. هەر چەند ماوە جارێك لە پیاوێك كە داویە لە ژنەكەی‌ دەبیستن "بەراست ئازارم پێ نەگەیاندووە"؟ بەڵێ! ئەو پیاوە خەریكە بیانوو دێنێتەوە بەڵام بە راستە، رەنگە ئاگای‌ لەو ئازارە گەورە نەبێت كە بە ژنەكەی‌ گەیاندووە. هەر چەند ماوە جارێك دەبیستین پیاوێك دەڵێت "خوی‌ حەزی‌ لە سێكس بوو"؟ هەمدیسان رەنگە ئەو پیاوە بیانوو بێنێتەوە بەڵام بە رادەیەكیش رەنگە ئەم هەڵسووكەوتەی‌ پیاوەكە، رەنگدانەوەی‌ توانا دابەزیوەكانی‌ پیاوەكە بێت بۆ تەفسیر كردن و تێگەیشتن لە هەستی‌ ئەوی تر.(بەرامبەرە ژنەكە).
6- پیاوانە بوون وەك مەنجەڵی هەڵمی‌ دەروونی‌: Masculinity as a Psychic Pressure Cooker
زۆریەك لە شێوەكانی‌ زاڵی‌ پیاوانە بوونی‌ ئێمە بە دەروونی‌ كردنەوەی‌ بەشێك لە هەستەكانمان و گۆڕینی‌ رێگای‌ ئەو هەستانە بەرەو تووڕەیی گرێ‌ دراوەتەوە. چیرۆكەكە تەنها ئەوە نییە كە زمانی‌ هەستی‌ پیاوان بە زۆری‌ بێ دەنگە یان لق و پۆپی هەستی‌ ئێمە پیاوان و توانایی هاوخەمی‌ كردنمان گەشەی‌ نەكردوەو وشك بووە. بەڵكوو وا كراوە كە بەشێكی‌ فراوان لە هەستەكانمان ئیزنی‌ دەربڕینیان پێنەدرێت. هەرچەن ئەمە دیاردەیەكە تایبەت بە بەشێك لە كلتوورەكان، بەڵام هەر لە تەمەنی‌ منداڵییەوە كوڕەكان وا فێر دەكرێن هەستی‌ ترس و ئازار لە خۆیاندا سەركوت بكەن. لە یاریگەدا فێری‌ كوڕان دەكەن گوێ‌ نەدەن بە ئازار. لە ماڵەوە فێریان ئەكەن نەگرین و وەك پیاو هەڵسووكەوت بكەن، بێ سۆز بوونی‌ پیاو لە بەشێك لە كلتوورەكاندا ستایش دەكرێت. ( دەبێ جەخت لە سەر ئەوە بكەینەوە كوڕان ئەم ئامۆژانە بۆ مانەوەی‌ خۆیان وەردەگرن و فێریان ئەبن: كە وایە گرنگە ئەو كوڕە یان ئەو پیاوە بە تەنها بە تاوانباری‌ هۆی‌ هەڵسووكەوتی‌ ئێستای‌ نەزانین، تەنانەت ئەگەر لە هەمانكاتدا ئەو بە بەرپرسی ئەو كارانە بزانین كە ئەنجامی‌ ئەدات.)
بە دڵنیاییەوە ئێمە مرۆڤەكان كۆمەڵێك رووداو ئەزموون ئەكەین كە دەبێت بە هۆی‌ ئەوەی‌ هەستی‌ ئێمە بورووژێت و پەرچەكردارمان هەبێت. بەڵام مێكانیزمی‌ باوی‌ پەرچەكرداری‌ هەست، واتە ئەزموون كردنی‌ هەستێك و دواتر دەربڕینی‌ سۆز، لە ناو بەشێكی‌ زۆر لە پیاواندا بە پلەی‌ جیاواز لە كاركەوتووە.
لە لایەكی‌ترەوە بەلای‌ بەشێكی‌ زۆر لە پیاوانەوە، ئەو هەستەی‌ كە تا رادەیەكی‌ زۆر جێگای‌ بەهایە و پێویستە دەریببرن، هەستی‌ تووڕەبوونە. كە وایە بەشێك لە هەستەكان بەرەو تووڕەیی رێ‌نوێنی‌ دەكرێن. هەرچەن رێ‌نوێنی‌ كردنی‌ هەستەكان بەرەو تووڕەبوون تەنها تایبەت نییە بە پیاوان( بۆ هەموو پیاوێكیش وەك یەك نییە و راست دەرناچێت)، بە لای‌ بەشێك لە پیاوانیشەوە ناسروشتی‌ نییە لە بەرامبەر ترس، ئازار، هەست بە ئەمنیەت نەكردن، دوورخستنەوە یان سووكایەتی‌ پێكردن، پەرچەكرداری‌ توندووتیژ بنوێنن. ئەم بابەتە بە تایبەت لەو جێگایەدا راست دەردەچێ و درووستە كە پیاوەكە هەست بە بێ هێزی‌ و لاوازی‌ دەكات. هەست بە بێ هێزی‌ كردن، تەنها دەبێ بە هۆی‌ پەرەسەندنی‌ هەست بە نائەمنی‌ كردنی‌ پیاوانە: ئەگەر پیاوبوون بە داسەپاندنی‌ هێز و كۆنتڕۆڵ پێناسە دەكرێت، بێبەری‌ بوون لە هێز بەو مانایەیە كە تۆ پیاو نیت، جاریكیتر داسەپاندنی‌ توندووتیژی‌ دەبێت بە رێگایەك بۆ سەلماندنی‌ پیاوبوون بە خود و ئەوانیتر.
7- ئەزموونەكانی‌ پێشتر Past Experiences:
هەموو ئەو هۆكارانەی‌ لە سەرەوە باسی لێوەكرا لەگەڵ ئەزموونەكانی‌ توندووتیژی‌ ئەوی تر (ئەندامانی‌تری‌ بنەماڵە كە بەتەمەنترن) تێكەڵ دەبێت. بەشێكی‌ زۆر لە پیوان لە هەموو دونیا لەو بنەماڵانەدا گەورە دەبن كە دایكیان لە لایەن باوكیانەوە لێی دەدرێت و ئەزیەت و ئازارو ئەشكەنجە دەدرێت. ئەو پیاوانە بە شێوەیەك گەورە دەبن كە رەفتار و هەڵسووكەوتی‌ توندووتیژ ئامێز دژ بە ژنان لە لایەن پیاوانەوە بە لایانەوە شتێكی‌ ئاسایی دەبێت، وەك ئەوەی‌ رەتی‌ سروشتی‌ ژیان بەم جۆرە بێت. بەشێك لە پیاوان لە ئەنجامی‌ ئەم ئەزموونانە لە توندووتیژی‌ بێزار دەبن و بەشێكی‌تریان شێوەی‌ توندووتیژی‌ نواندن فێر دەبن. لە زۆربەی‌ كاتەكاندا هەر دوو جۆرە هەڵسووكەوت كردن ئامادەیی هەیە. ئەو پیاوانەی‌ كە بەرامبەر بە ژنەكانیان توندووتیژی‌ دەنوێنن زۆرجار هەست بە بێزاری‌ دەكەن لە خۆیان و رقیان لە خۆیان دەبێتەوە.بەڵام بە ئاشكرا باس كردن لە "فێربوونی‌ توندووتیژی‌" تا رادەیەكی‌ زۆر ساویلكلانەیە. (هەرچەن) خوێندنەوەو لێكۆڵینەوەكان ئەوە دەخەنە روو كە ئەگەری‌ زۆرترە ئەو كوڕ و كچانەی‌ لە ژیانیاندا توندووتیژی‌ زۆرتریان بینیوەو شاهیدی‌ توندووتیژی‌ زۆرتر بوون بە بەراورد لەگەڵ كەسانی‌تر خوو و خدەی‌ توندووتیژ ئامێزتریان هەبێت و زۆرتر توندووتیژی‌ بنوێنن( بەڵام ئەم توندووتیژە دەكرێ‌ هۆكاری‌ تریشی هەبێت).
ئەم توندووتیژی‌ نواندنە، دەكرێت رێگایەك بێت بە راكێشانی‌ سەرنجی‌ كەسانی‌تر، دەكرێت مێكانیزمێك بێت بۆ هەڵكردن و ساچان لە گەڵ كێشەكان، یان رێگایەك بۆ دەربڕینی‌ هەستەكان كە سازشكردن لە گەڵیان بۆ ئەو كەسانە دژوار‌و بێ ئەگەر، ئەم فۆڕمە هەڵسووكەوتە دوای‌ سەردەمی‌ منداڵێش درێژەی‌ دەبێت، زۆربەی‌ ئەو پیاوانەی‌ توندووتیژی‌ دەنوێنن و سەرەنجام لەو بەرنامە‌و ۆركشۆپانەدا بەشداری‌ دەكەن كە بۆ یارمەتیدانیان بەوەی‌ ئەم رەفتارەیان نەمێنی‌ بەشداری‌ دەكەن، یان ئەوەیە بینیویانە دایكیان رووبەڕووی‌ توندووتیژی‌ بۆتەوە یان خۆیان رووبەڕووی‌ توندووتیژی‌ بوونەتەوە.
ئەزموونی‌ پێشتری‌ بەشێكی‌ زۆر لە پیاوان ئەو توندووتیژیانەش دەگرێتەوە كە خۆیان ئەزموونیان كردووە. ئەمە لە حاڵێكدایە لە بەشێكی‌ زۆربەی‌ كولتوورەكاندا، رێژەی‌ ئەو كوڕانەی‌ رووبەڕووی‌ ئازاری‌ سێكسی دەبنەوە نیوەی‌ كچانە. ئەگەری‌ توندووتیژی‌ فیزیكی‌ و ئازاری‌ جەستەیی بۆ كوڕان دوو بەرامبەری‌ كچانە. ئەنجامی‌ ئەم ئەزموونانە وەك یەك نییە و ئەم ئەنجامانەش تەنها تایبەت نییە بە كوڕان. بەڵام ئەم ئەزموونە تاكە كەسییانە هەندێ جار جۆرێك لە ئاڵۆزی‌ و بێ هێوایی لە كەسەكەدا دەروونی‌ دەكاتەوە وەك نموونە و ئولگوویەكی‌ رەفتاری‌، بە شێوەیەك كوڕان فێر بوون كە ئەگەری‌ ئەوە هەیە بتوانن ئەزیەت و ئازاری‌ ئەو كەسە بدەن كە خۆشیان دەوێت، یان تەنها بە هەڵچوونی‌ تووڕەیی دەتوانن لە ئازاری‌ ئەو هەستانە رزگاریان بێت كە بە قووڵی لە دەروونیاندا رەگی‌ داكوتاوە.
سەرەنجام لە ناو كوڕاندا، كۆمەڵێك توندووتیژی‌ بچووك زاڵە كە هەڵبەت بەلای‌ كوڕێكەوە بە هیچ شێوەیەك بچووك نییە. كوڕان لە زۆربەی‌ كولتوورەكاندا لەگەڵ ئەزموونی‌ شەڕكردن، هات و هاوار و لاتێتی‌ كردن و بێ روحمی‌ بەرامبەر بە یەكتر گەورە دەبن. مانەوە لەم ژینگەدا بۆ بەشێك لە كۆڕان بە مانای‌ قبووڵكردن و دەروونی كردنەوەی‌ توندووتیژییە وەك یاسایەكی‌ رەفتاری‌ و هەڵسووكەوت كردن.
كۆتایی هێنان بە توندووتیژی‌: ئەم لێكدانەوە، هەرچەن زۆر بە چڕی‌ پێشكەش كرا، ئەوە دەخاتە روو كە رووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ تووندووتیژی‌ پیاوان، پێویستی‌ بە كاری‌ هەنگاو بە هەنگاوە كە لە خوارەوە ئاماژەی‌ پێدەدرێت:
- بە ژێرپرسیار بردن و لە كارخستنی‌ بونیادەكانی‌ هێز و ئەو ماف و ئیمتیازە تایبەتانەی‌ دراوە بە پیاوان بە كۆتایی هێنان بە ئیزن پێدانی‌ كولتووری‌ و كۆمەڵایەتی‌ بەوەی‌ كە پیاوان مافی ئەوەیان هەبێت توندووتیژی‌ بنوێنن، ئەگەر ئەمانە دەبن بە هۆی‌ دەستپێكردنی‌ توندووتیژی‌، ئێمە بە بێ پشتیوانی‌ پیاوان و ژنان لە فێمنیسم و گۆڕانە كۆمەڵایەتی و سیاسی، یاسایی و كولتوورییەكان كە فێمنیسم دەیخاتەروو و باسی لێدەكات، ناتوانین كۆتایی بە توندووتیژی‌ بێنین.
- دووربارە پێناسەكردنەوەی‌ پیاوانەبوون، یان لە راستیدا، لە كار خستنی‌ بونیادە دەروونی‌ و كۆمەڵایەتییەكانی‌ رەگەزی كە ئەگەری‌ ئەوە هەیە توندووتیژیان لێ بكەوێتەوە. پاڕادۆكسی پیاوسالاری‌ بەوەی‌ كە دەبن بە هۆكاری‌ ئازار، تووڕەیی، بێ هیوایی، گۆشەگیری‌ و ترس بۆ بەشێك لە مرۆڤەكانە كە هەڵگری‌ هێز و ماف و ئیمتیازی‌ تایبەتن. ئێمە پیاوان چاو لە هەموو ئەم شتانە دەپۆشین و خۆمان دەخەینە مەترسییەوە. بۆ ئەوەی‌ سەركەوتوو بین لە پێوەندی‌ گرتن لەگەڵ ئەو پیاوانەی‌ توندووتیژی‌ دەنوێنن، دەبێ زۆر بە تاقەت و نەرم و نیان بین و عەشق و خۆشەویستیمان هەبێت بۆ كارەكەمان و هاوكات دەبێ یاسا نیگەتیڤ و خراپەكانی‌ پیاوان بباتە ژێر پرسیارەوەو ئاگاداریان بكاتەوە لە ئەنجامە خراپەكانی‌ ئەو یاسایە. پیاوە فێمنیستەكان كە سەرقاڵی كاركردنن لەگەڵ پیاوان(بۆ كەم كردنەوەو نەهێشتنی‌ توندووتیژی‌) دەبێ وەك برا لەگەڵ پیاوانی‌تر قسە بكەن، نەك وەك كەسانێكی‌ نەناسراو كە بە رادەی‌ ئێمە (پیاوانی‌ فێمنیست) تێگەیشتوو و عاقڵ نین.
- رێكخستن و سەرقاڵ كردنی‌ پیاوان بۆ هاوكاری‌ كردنی‌ ژیان لەوەی‌ كە سەرلەنوێ بونیادی‌ رەگەزی‌ لە كۆمەڵگا رێكبخەنەوە، بە تایبەت ئەو دامەزراوەو شوێنانەی‌ كە منداڵانی‌ ئێمە پەروەردە دەكەن. ئەم بابەتە پێویستی‌ بە جەختكردنەوەی‌ زیاترە لە سەر ئەوەی‌ بەشداری‌ پیاوانە چەندە گرنگە لە پەروەردە كردن و چاودێری‌ كردنی‌ منداڵاندا بە شێوەی‌ پۆزەتیڤ و دوور لە هەر جۆرە توندووتیژییەك.
- كاركردن لەگەڵ ئەو پیاوانەی‌ توندووتیژی‌ دەنوێنن بە شێوەیەك كە هاوكات پێش گریمانەكانی‌ پیاوساری‌ و مافی تایبەتی‌ ئەوان بباتە ژێر پرسیارەوەو لە هەمانكاتەوە بە رێزەوە لە گەڵیان هەڵسووكەوت بكات. بۆ هاوسۆزی‌ كردن لەگەڵ پیاوان پێویست ناكات ئێمە هاوسۆزی‌ و هاودڵی بكەین لەگەڵ ئەو شتەی‌ ئەوان ئەنجامیان داوە یان لەو هۆكارانە بترسین كە بووە بە هۆی‌ ئەوەی‌ كوڕێكی‌ بچووك ببێت بە پیاوێك كە هەندێ جار كاری‌ ترسێنەر دەكات. رێزرگرتنی‌ ئێمە دەبێت بە هۆی‌ ئەوەی‌ ئەم پیاوانە شوێنێك و كەش و هەوایەك بدۆزنەوە بۆ رەخنەگرتن لە خۆیان كەسانی تر. ئەگەر وا نەبێت هەر جۆرە هەوڵدانێك بۆ دۆزینەوەو كاركردن لە گەڵ ئەو پیاوانە، هەست بە ئەمنیەت نەكردن لای‌ ئەو پیاوانە_ كە لە توندووتیژی‌ وەك نەریتێك وەك میكانیزمێكی‌ قەرەبوو كردنەوە كەڵك وەردەگرن_ زیاتر دەبێت.
- چالاكی‌ دیاریكراو و و روونی‌ فێركاری‌، وەك كەمپەینی‌ (White Ribbon Campaign: WRC)(1)، كە كەمپەنێك بوو كە كوڕان و پیاوان تێیدا بەشداریان دەكرد بۆ بە بەژێر پرسیار بردنی‌ خۆیان و ئەوانیتر بە مەبەستی‌ كۆتایی هێنان بە فۆڕمە جیاوازەكانی‌ توندووتیژی‌. ئەمە كێشمەكێشی‌ پۆزەتیڤە بۆ ئێمە پیاوان بۆ ئەوەی‌ بێ پەردە باس لە عەشق و خۆشەویستی‌ بكەی بۆ ژنان، كوڕان، كچان و پیاوانی‌تر.
1- كەمپەینی‌ رووبان سپییەكان (White Ribbon Campaign: WRC) دوای‌ كوشت و بڕ و قەتڵ و عامی‌ زانكۆی‌ پولی تكنیك ئەكۆل (مۆنتراڵ) (École Polytechnique Massacre) لە 6ی‌ دیسەمبەری‌ 1989 كە تێیدا 14 ژن كوژران، ساڵی‌ 1991 ژمارەیەكی‌ زۆر لە پیاوانی‌ كانەدایی بڕیاریداندا پیاوان هان بدەن بەوەی‌ بێدەنگە نەكەن بەرامبەر بە توندووتیژی‌ و هەڵوێست بنوێنن. كەڵك وەرگرتن لە رووبان (دەستماڵ)ی‌ سپی بوو بە سیمبۆلی ئەو پیاوانەی‌ دژ بە توندووتیژین.
ئەوەی‌ كە (رووبان)ی‌ سپییان دەبەست مانای‌ بەرپرسایەتییەكی‌ تاكەكەسی ئەو كەسانە بوو بەرامبەر بە توندووتیژی‌ و مەحكووم كردن و بێدەنگە نەكردن بەرامبەر بە توندووتیژی‌ دەگەیاند. رووبانی‌ سپی رێگایەكە بۆ دەربڕین و وتنی‌ " لە داهاتوودا توندووتیژییەك بەرامبەر بە ژنان بوونی‌ نابێت." ئەم كەمپەینە رۆژی‌ 25 نۆڤامبەری‌ 1991 دەستی‌ پێكرد بە ماوەی‌ 10 رۆژ تا 6ی‌ دیسەمبەری‌ هەمان ساڵ. (وەرگێری‌ كوردی‌)

AM:10:42:25/11/2017




ئه‌م بابه‌ته 165 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌