پیاوێكی سوورڕیال بەكاتی ئەفسانەكان

ئەرسەلان چەڵەبی

مێژووی جیهانیی هونەر لە كۆنەوە تا ئێستا ئاڵوگۆڕێكی زۆری بەسەردا هاتووە. ئەو مێژووە هیچ كات وەكوو هێڵێكی نەگۆڕ و مەند و هێور نەبووە، بەڵكوو پێچ و پەنا و هەوراز و لێژی و رووداوگەلێكی سەرسووڕهێنەر لەناو ئەو مێژووەدا سەری هەڵداوە، هەر جارەی بیر و هزرێك لەناو ئەو مێژووەدا لەدایكبووە و ئەو رەوتەش تا ئێستا جگە لە قازانج و جوانی و ئاشتی و ئازادی هیچ شتێكی ناحەزی بۆ مرۆڤی سەر گۆی زەوی پێ نەبووە. یەك لەو رێبازە ئەدەبیانەی كە لە مێژووی هونەردا سەری هەڵداوە "سوورڕیالیزم" بووە. لە كاتی شەڕی جیهانیی یەكەمدا وڵاتی سویس وڵاتێكی بێ‌لایەن و ئارام بوو كە شەڕی وێرانكەر زەفەری پێ نەبردبوو، سویس ببوو بە ناوەندی لێكۆڵینەوەی ئەدیبان و هونەرمەندان كە بە واتا و پێناسەیەكی خەیاڵی و نوێ لە دەوری یەك كۆ ببوونەوە، ئەو هونەرمەندگەلە بە بەدیهێنانی بەرهەمگەلێكی نوێ و دوور لە جوانیناسی هونەریی پێشووی خۆیان سەرقاڵ بوون، ئەوان ریبازێكی نوێیان دامەزراندبوو كە بە دژی هەموو نۆڕم و بایەخەكانی كۆمەڵگای ئەو سەردەمە دەوەستاوە، تەنانەت خودی هونەریشیان بە گاڵتە دەگرت. رێبازەكەی ئەوان ناوی "دادا" بوو، دادا بە واتای ئەسپی دارینە و بە گشتی ئامانجی ئەو رێبازە پەرەپێدانی هزری پووچگەرایی و بێ‌مەنتقی بوو. هونەرمەندانی دادا لەو باوەڕەدا بوون كە عەقڵ و مەنتقی مرۆڤ ئێمەی گەیاندە كارەساتی شەڕی جیهانی، ئەوان لەو باوەڕەدا بوون كە هەرا و هوریا و راسان و رزگاربوون لە عەقڵانییەت و نەزم و یاسا دەتوانێ لەو قەیران و كارەساتە رزگارمان بكا. راوێژی داداكان هونەری نەبوو، بەڵكوو نەفرەتی لە دڵی بەردەنگدا چێدەكرد، هەرچەند دادائیستەكان لە هونەردا پێبەندی یاسا و رێسای رەنگ و ناسینی فۆڕم و هتد، بوون و گەلێك بەرهەمی ناوازەشیان پێشكەش بە مێژووی هونەر كرد.
داهێنەرانی دادائیسم لە پاش هەڵوەشانەوەی رێبازەكەیان لە ساڵی 1921ی زایینی بە جڵەوداریی "ئاندرێ بێرتۆن"ی شاعیر كە پێشتر دادا بوو، پێكەوە رێبازێكی تریان دامەزراند بە ناوی "سوورڕیالیزم"، ئەو رێبازە لە ساڵی 1922ی زایینیدا بە شێوەی فەرمی دامەزرا، جێگای ئاماژەیە كە وشەی "سوورڕیالیزم" پێشتر لە ساڵی 1903ی زایینی لەلایەن شاعیری گەورەی فەڕانسە "گییۆم ئاپۆلینێر" كەوتە سەر زاران. سوورڕیالیزم لەڕاستیدا راسانێكە بە دژی شارستانییەتی ئورووپا، ئەندامانی ئەو رێبازە لەو باوەڕەدا بوون و دەیانگوت: شارستانییەتێك كە بۆتە هۆكاری شەڕ و وێرانی جێی متمانە و بڕوا نییە، كەواتە هەموو سوورڕیالیستەكان بە دژی ئەو شارستانییەتە لە رێگای هونەرەكەیانەوە وەستانەوە، رەنگە ناسراوترین هونەرمەندی سوورڕیال، "سالڤادۆر دالی" بێ. دالی بە بەرهەمە سەیر و ناوازەكانی و هەروەها ژیانی سەرسووڕهێنەری خۆی، بۆتە هونەرمەندێكی ئەفسانەیی، ساڵوادۆر دالی خوێنێكی تر لە دەماریدا دەگەڕا.
سالڤادۆڕ دالی، وێنەكێش، پەیكەرەتاش، نووسەر و سینەماكار لە ساڵی 1903ی زایینی لە شاری فیگڕاس لەسەر سنووری ئیسپانیا و فەڕانسە لە دایك بووە، دالی وێنەكێشێكی وردبین و شارەزا بوو، بەهۆی تابڵۆ خەیاڵی و ناوازەكانی بە خێرایی لەناو جیهانی هونەردا ناوبانگی دەركرد. لێهاتوویی دالی لە وێنەكێشیدا دەگەڕێتەوەم سەر وێنەكێشەكانی سەردەمی رێنێسانس. دالی هۆگرییەكی یەگجار زۆری بە كاری سەیر و سەمەرە و دوور لە چاوەڕوانی خەڵك و كۆمەڵگا هەبوو. كارەكانی دالی، هونەرمەندان و رەخنەگرانی ماندوو دەكرد و تەنانەت زۆرجار ئازاری دەدان، بەڵام دالی بەردەوام بوو. ئەو جۆرە كردەوانەی دالی سەرنجی رای گشتی خەڵكی زۆرتر بۆ لای خۆی رادەكێشا تا كارە هونەرییەكانی، ئەو ئاكارانەی دالی بووبە هۆكارێك كە لە كۆتاییدا لەلایەن خەڵكەوە بناسرێ و هەر ئەوەش وایكرد كە بەشێكی زۆری تابڵۆكانی بفرۆشترێ.
سالڤادۆر دالی، لە ساڵی 1921 دەچێتە مادریدی ئیسپانیا و لەوێ لە ئاكادێمیی هونەرە جوانەكانی "سەن فێڕناندۆ" خوێندنی خۆی دەست پێدەكا. دالی لە ساڵی 1924 ماوەیەكی كەم بەر لە دەسپێكی ئەزموونی كۆتایی، رایگەیاند كە مامۆستا و بەرپرسەكانی ئەو ئاكادێمیە لەو ئاستەدا نین كە بڕیار لەسەر چالاكی و ئاكامی خوێندنی ئەو بدەن، هەر ئەوەش وایكرد كە دالی لە خوێندنگە دەربكرێ. لە پاشان دالی بۆ یەكەم جار دەچێتە وڵاتی فەڕانسە و لەوێ لەگەڵ "پابلۆ پیكاسۆ" شێوەكاری ناوداری ئیسپانیایی یەكتر دەبینن، دالی رێزێكی تایبەتی بۆ پیكاسۆ هەبوو، كۆمەڵێك لە كارەكانی دالی لەژێر كاریگەری راستەوخۆی پیكاسۆ و خوان میرۆدا بوو. دالی زۆر وردبینانە هەموو شێوازە جۆراوجۆرەكانی هونەری بەسەر دەكردەوە و خۆی تێدا تاقیدەكردەوە. دالی لە ساڵی 1940ی زایینی وێڕای بەرفراوانبوونەوەی شەڕی دووهەمی جیهانی رۆیشتە ئامریكا و بۆ ماوەی هەشت ساڵ لەوێ ژیا، پاشان لە ساڵی 1949ی زایینی بڕیاریدا لە شارەكەی خۆی واتە كاتالۆنییا، دریژە بە ژیانی خۆی بدا. لە سەردەمێكدا كە نەخۆشییەكی تووش بەربینگی سالڤادۆر دالی گرتبوو واتە لە ساڵی 1982ی زایینیدا، "خوان كاڕلۆس" پادشای ئیسپانیا سەردانی دالی دەكا، پادشای ئیسپانیا بە نیشانەی ئەمەگ‌ناسی بە "ماركێز" نێودێری دەكا، دالیش تابلۆی "سەری ئورووپا" كە دوایین تابلۆی ژیانی بوو، پێشكەشی دەكا.
دالی لە پاش ئاكادێمیی هونەرە جوانەكان لەژێر كاریگەریی فۆتۆریستەكانی ئیتالیا ماوەیەك سەرقاڵی ئەو جۆرە رێبازە بوو. لە پاشان رووی كردە تابڵۆگەلی كووبیستی، ساڵڤادۆڕ دالی لە درێژەی ئەو ساڵانەدا بە شوێن شێوە و شێوازێكەوە بوو هەتا باشتر بتوانێ ئەوەی لە قووڵایی رۆح و رەوانیدا هەستی پێدەكا بیهێنیتە سەر تابڵۆ و نیشانی بدا. دالی لە ساڵی 1925ی زایینیدا یەكەمین پێشانگای خۆی لە شاری بارسێلۆنا بەڕێوەبرد. دواتر لە ساڵی 1931 لە پاریس بۆ جاری دووهەم تابڵۆكانی خۆی هێنایە بەرچاوی هونەرمەندان و كۆمەڵگای هونەریی ئەو شارە. دالی یەكەمین سەركەوتنەكانی خۆی لە ساڵی 1932ی زایینی لە ئامریكا لە ئاكامی پێشانگای شاری نیۆیۆرك بەدەستهێنا، هەر لەو ساڵەشدا یەكەمین كتێبی خۆی بە ناوی "كەری گەندەڵ" بڵاوكردەوە، لەو كتێبەدا باس لە شێوە و روانینی رەخنەگرانەی مالیخولیایی خۆی دەكا. دالی لە ساڵی 1938ی زایینی لەگەڵ دەروونناسی ناسراوی جیهانی "زیگمۆند فڕۆید" دیدار ئەنجام دەدا و ماوەیەكیش كۆمەڵیك تابڵۆ لە فڕۆید دەكێشێتەوە. دالی بە فڕۆیدی دەگوت كە جیاوازی من و شێت لە یەك شت دایە، "ئەویش ئەوەیە كە من شێت نیم."

دالی یەكەمین شاكارە هەرمانەكانی خۆی لە ئامریكا بەرهەم هێنا، كە دەتوانین ئاماژە بە تابڵۆی "دڵی شاهانە" بكەین. دالی ساڵی 1972ی زایینی كۆی كارەكانی خۆی پێشكەشی دەوڵەتی ئیسپانیا كرد. ساڵی 1974ی زایینیش توانی موزەخانەی تایبەتی خۆی دابمەزرێنێ. ناودارترین تابڵۆی سالڤادۆر دالی تابڵۆ "بەردەوامیی هۆشە"، كە لە ساڵی 1931ی زایینی كێشاویەتەوە، ئەو تابڵۆیە كۆمەڵێك كاتژمێری نەرم یان ئەوەی كە خەریكن دەتوێنەوە نیشان دەدا، وێنەیەكی سوورڕیال لە كاتژمێری ناو گیرفان نیشان دەدا، دالی لەو تابڵۆیەدا هەوڵدەدا زەمانێك كە یەكلایی و نەگۆڕە بێ بایەخ نیشان بدا. ئەو هەوڵە لە زۆر تابڵۆی تریدا خۆدەنوێنێ.
دالی لە ساڵی 1936ی زایینی لە پێشانگای نێونەتەوەیی سووریالیزمدا بەشداری دەكا و بۆ پێشكەشكردنی وتارەكەی جل و بەرگی ژێردەریا لەبەردەكا، دارێكی تایبەتی كایەی بیلیارد و هەروەها دوو سەگی رووسیش هاوڕێی دەبن، دالی دواتر لە بابەت شێوازی بەشداریی لەو پێشانگایەدا گوتبووی: "تەنیا ویستم بەو كارە بە شێوەیەكی قووڵ خۆم بهاوێمە ناو زەینی مرۆڤ و ئەو بابەتەشم بەو كارە نیشان دا"، دالی لە بواری وێنەگرتن و هەروەها سینەماشدا دەوری هەبووە. دالی لەگەڵ "واڵ دیسنی" دەرهێنەری بەناوبانگی ئامریكایی، لە سازكردنی كارتۆنێكی كورت كە خەڵاتی ئۆسكاری بردەوە، هاوڕێ و هاوكاری بوو؛ ئەو فیلمە لە پاش مەرگی دالی نمایش كرا، دالی هەروەها لە سازكردنی فیلمی "تەلیسم لێكراو"ی " ئالفڕێد هیچكاك"دا دەوری هەبووە و هاوكاریی هیچكاكی كردووە.
دالی لە ژیانی ئاسایی و رۆژانەی خۆشیدا وەكوو خەڵك و تەنانەت هونەرمەندانی تر نەدەچوو، لەسەر شەقامەكان و كۆڵانەكان و ناو بازاڕ و قەڕەباڵغی شاردا بە شێوازێكی تایبەت دەهات و دەچوو، جل و بەرگێكی تایبەت و ریش و سمێڵێكی سەیر و سەمەرە. دالی زۆر جاران بۆ پیاسەی ئێوارانی خۆی لەگەڵ مێروەخۆرێك دەهاتە سەر شەقامەكانی شاری پاریس و خەڵكی تووشی سەرسووڕمان دەكرد.
لە ساڵی 1980ی زایینیدا نەخۆشییەكەی دالی رۆژ لە دوای رۆژ تووشتر و نالەبارتر دەبوو. هاوسەرە پیر و پەك‌كەوتووەكەی دالی دەرمانێكی هەڵە دەرخواردی دەدا و سیستمی مێشكی دالی پێ تێكدەچێ و دەبێتە هۆكاریك بۆ زەفەر گەیاندن بە كارە هونەرییەكانی دالی، دالی هەتا تەمەنی 76ساڵی لەش ‌ساغ و بەدەماغ بوو، بەڵام ئەو رووداوە بەتەواوی تێكیشكاند و دەستی راستی تووشی نەخۆشیی پاڕكینسۆن كرد، سالڤادۆر دالیی سەرسووڕهێنەر لە 23ی ژانویەی ساڵی 1989ی زایینی لە تەمەنی 84 ساڵیدا بەهۆی نەخۆشی دڵەوە ماڵاوایی لە سوورڕیالیزم و شێوەكاری و تابڵۆ و گشت هونەرێك كرد و بەو شێوەیە، دۆسییەی یەكێك لە ناودارترین هونەرمەندانی جیهان كۆتایی پێهات.

تێبینی:
بەشیكی ئەو یادداشتەم لە ماڵپەڕی "مێژووی سینەما" وەرگرتووە.


PM:03:46:11/09/2017




ئه‌م بابه‌ته 133 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌