پرسی ژینگە و كاریگەرییەكانی لە ئێران و كوردستان

وتووێژ لەگەڵ دكتۆر مەنسوور سۆهرابی، "دوكتوڕای ئەگرۆ ئێكۆلۆژی" لە وڵاتی ئاڵمان
بەشی دووهەم و كۆتایی
سازدانی: سۆران ئازەربار

پرسیار: دروستكردنی بەنداوەكان لە كوردستان ئێكۆسیستمی كوردستانی تێكداوە، لێكدانەوەی جەنابت لەسەر ئەم پرسە چییە؟

وڵام: قەیرانی ئاو، یەكێك لە گەورەترین قەیرانەكانە كە داوێنگیری مرۆڤایەتی بووە و لە داهاتوودا زیاتریش دەبێ، چەند نموونەیەك دێنمەوە: ئێستا لە دیوانی باڵای لاهە ٢٦٣ دۆسیەی ئاو لە ئاستی جیهانیدا سكاڵا و موناقشەی لەسەرە.
رووباری نیل لە میسر، دیجلە و فورات لە توركیە، سوریە و عێراق، بەنداوی عۆدەن و بەشێك لە هێند و پاكستان كە سەرچاوەی ئێندۆسن لە كێشمیر، كێشەیان لە سەرە؛ شەڕی ئێران و عێراق لەسەر ئاوی شەرقولعەرەب لە ئەروەند روود بوو؛ بەشێك لە چین چۆمی یانگتێسە كە بۆ باكوور دەگوازرێتەوە، تەشكیلاتێكی یەكجار زۆری بۆ سازكراوە، خۆی دەتوانێ كاریگەرییەكی زۆری لە باشوور هەبێ؛ لائۆس بەنداوسازییەكی زۆری لەسەر رووباری مێكون كردووە كە تەنانەت كاریگەری لەسەر ژیانی خەڵك لە ڤیەتنام و كامبۆجیش دەبێ، ئۆزبەكستان لەسەر ئامودەریا بەنداوسازیی سازكردووە كە كێشە بۆ خوارەوە یا بندەست سازدەكات؛ سەرچاوەی ئابووری  و كشتووكاڵی پاكستان ئەو ئاوەیە كە لە ئێندوسەوە دێ كە هێند لە كشمیرەوە بۆ لای خۆی گرتووەتەوە و بەنداوسازیی پێكردووە و ئەوە كێشەیەكی گەورە بۆ پاكستان دروست دەكات.
بەنداوی ئۆردۆن؛ فەلەستین، ئیسرائیل و ئۆردۆن داگیردەكات؛ رووباری ئۆگاندا؛ ئێتیۆپی، سوودان، نیل و میسر داگیر دەكا؛ دیجلە و فوڕاتیش دیومانە كە راستەوخۆ كاریگەریی لەسەر سوریە و عێراق و بەشێكیش لە ئێران بووە.

پرسیار: كێشەیەكیتر كە ئێستا مەترسی دروستكردووە بۆ سەر ژینگەی كوردستانی رۆژهەڵات كەمتەرخەمی دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسلامییە، بۆ نموونە: گۆلی ورمێ لە وشكبوون دایە، نوقمبوونی كانی بڵ و تەنانەت لەم دواییانەشدا مەسەلەی دروستكردنی پاڵاوگەیەكی نەوت لە قەراغ زرێبار؟  روانگەی جەنابت لە سەر ئەم مەسەلە چییە و ئەم سیاسەتەی كۆماری ئیسلامی تا چەندە دەتوانێ زەرەر و زیان بە ژینگەی كوردستان بگەیەنێ؟

وڵام: هەموو ئەو مەترسیانەی لە دونیا هەیە بە جۆرێك لە ئێرانیش هەیە و بڕێكیش زیاتر. بە داخەوە كۆماری ئیسلامی هیچ بایەخێك بە پرسی ژینگە نادا، هەر ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەی كە ئەم قەیرانانە دروستبن، یەكێك لە كێشە سەرەكییەكانی ژینگە ئەوەیە كە لە كورت ماوەدا نابیندرێت واتە تۆ ناتوانی ئاسەوارەكەی لە كورت ماوەدا ببینی و جاری وایە ساڵەهای ساڵ كات دەبا تا دەتوانی ئاسەوارەكەی بە چاو ببینی و هەستی پێ بكەی، خۆی ئەوە بۆتە گرفتێكی یەكجار زۆر گەورە.
ئێران دوای شەڕێ ئێران و عێراق بەنداوسازییەكی یەكجار زۆری كردووە و بەپێی ئامارەكان ئێستا نزیكەی ٧٠٠ بەنداویتر لەژێر لێكۆڵینەوەدان و دەچنە بواری جیبەجێكردنەوە، بەشێكیان تەواوبوون و بەشێكیشیان خەریكن دەستپێدەكەن و ئەوەش قەیرانێكی یەكجار گەورەی بەدواوەیە. لەو شوێنانەی كە بەنداو دروست دەكرێت بەشێكی زۆر دێهات و لێرەوار و مەرتەع و زەوی دەكەونە ژێرئاو، بەشێكیشی لەمبەرەوە بەهۆی بێئاوی وشك دەبن. لەو شوێنانەش وا بەنداو دروست دەكرێت، لە راستیدا پێش بە رێگای سرووشتیی رووبارەكان دەگیرێت، كاتێك كە پێشی رووبارەكانمان گرت لە حاڵەتی سرووشتیی تاڵاوەكان بە شێوەی پێویست ئاو وەرناگرن، ئێستا چاو لێ بكەین ئەو تەپوتۆزەی كە لەو دواییانەدا لە خوزستان دروست بووە  كێشەیەكی ناوخۆییە، هۆكارەكەشی ئەوەیە كە لەسەر رووبارەكان بنداوێكی زۆر ساز كراوە و بەم شێوەیە ئاو ناگاتە تاڵاوەكانی خوارێ.
كاتێك كە تاڵاوێك وشك دەبێ و گەردی وردە خۆڵەكەی لێكدەبنەوە، گەردەكان بە هاتنی با زۆر زوو دەتوانن بە دەیان كیلۆمەتر ئەمبەروئەوبەر بچن، خۆی ئەوە گرفتێكی سازكردووە كە ئێستا ژیانی لە بەشێكی زۆری خەڵكی ئێرانی خستووەتە مەترسیەوە و مەترسییەكان لە داهاتوودا زیاتریش دەبێت.

پرسیار: یەكێكیتر لە كێشە سەرەكییەكانی ژینگە لە ئێران و بەتایبەت كوردستان، لە ناوچوونی دارستانەكانە؛ هۆكارەكانی لە ناوچوونی دارستانەكان چین و بەردەوامبوونی ئەم حاڵەتانە تا چەندە دەتوانێ كاریگەریی لەسەر ژینگە ببێ؟

وڵام: كێشەیەكیتر كە لە ئێراندا هەیە، كێشەی دارستانەكانە، دارستانەكان "زاگرۆس و ئەلبۆرز" خەریكن لەناودەچن، لە سەرەتای هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامیەوە نزیك بە یازدە ملیۆن هێكتار دارستان لە ناوچووە و ئەگەر دریژەی هەبێ لەچەند ساڵی داهاتوودا لەوانەیە ئێمە لە ئێران دارستانمان نەمێنێ و نەتوانین شتێك بەناوی دارستان ببینین. بەشێك لە زنجیرە دارستانەكانی زاگرۆس دەكەوێتە كوردستانەوە واتە لە پێنج ملیۆن هێكتار دارستانی زاگرۆس نزیك بە دوو ملیۆنی كەوتووەتە كوردستانەوە.
كۆمەڵێك كێشەی زۆر گەورە هەیە كە بەرەوڕووی دارستانەكانی دەبێتەوە، بۆنموونە: دەورووبەری یەك میلیۆن و ٢٠٠ هەزار دار لە داری ئەم دارستانانە تووشی ئافەتێك بووە بە نێوی قارچی زوغاڵی كە دارەكانی ویشككردووە؛ مەترسییەكی دیكە سووتاندنە، مرۆڤ هۆكاری سەرەكیی سووتاندنی دارستانەكانە لە ئێران؛ بەشێكی هەرەزۆری بە ئەنقەست و لەلایەن كەسانی سەر بە رژیمەوە و بەشی كەمتریشی غەیرە ئەنقەست ئاگر تێبەردەدرێت. لێكۆڵینەوەكان نیشانیان داوە ئەو بەشانەی وا كەوتووەتە كوردستانەوە بە شێوەی ئەنقەست ئاگریان تێبەردەدرێت.

پرسیار: بە بڕوای جەنابت روودانی ئەم حاڵەتانە دەلالەت لەوەیە كە قەیرانێكی ژینگەیی لە ئێران لە ئارادایە؟

وڵام: بەڵێ؛ ئەگەر هەموو ئەو فاكتانە لەلای یەك دابنێین دەبینین كە قەیرانێكی ژینگەیی لە ئێران لە ئارادایە، لایەكەوە سەرچاوەكانی ئاوی بن زەوی لە سەدا هەشتای كەڵكی لێ وەرگیراوە، لەلایەكیترەوە دارستانەكانی ئاگر تیبەردەدرێ، ئاوەكان دەگوازرێنەوە؛ ساڵی رابردوو ئیمە كێشەی گواستنەوەی ئاومان لە كەهگیلویە بینی كە شەڕی لێ سازبوو تەنانەت كوژراویشی لێكەوتەوە. هەموو ئەوانە ئەوەمان نیشان دەدا كە لە داهاتوویەكی نزیكدا ئێمە تووشی قەیرانێكی زۆر گەورە و مەترسیدار دەبین لە ئێران. بەنداوی خوێی قوم بە تەواوی خەریكە ویشك دەبێ؛ گۆلی ورمێ ویشك بووە، هاموون ویشك بووە، زایەندە روود ویشك بووە، هاموون ویشك بووە و خۆی ئەوانە لە داهاتوودا كێشەیەكی گەورە بۆ خەڵكی تاران و ناوەندی ئێران ساز دەكەن.

پرسیار: وەك دوایین پرسیار روانگەی جەنابت لەسەر قەیرانی گۆلی ورمێ چییە؟

وڵام: ئەوەی كە لە كوردستاندا بۆتە كێشە مەسەلەی گۆلی ورمێیە؛ گۆلی ورمێ نزیك حەفتا تا سەد بەنداو لەسەر لێدراوە، زیاتر لە ٨٨ هەزار چاڵاو لە بەستێنە ئاوییەكەیدا لێدراوە، و لە سەرەتای هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامیەوە ٣٠٠ هەزار هێكتار زەوی لە دێمەوە كراوە بە بەراو، بۆ ئەوەی كە ئەو سێسەد هەزار هێكتارە ئاو بدرێ دیارە كە چاڵاو لێدراوە، ئاوی بۆ دابینكراوە، خۆی ئەوانە هەموو بوونە هۆكاری ئەوەی كە گۆلی ورمێ تووشی ئەم كێشەیە بێت. ئەگەر چاوێك بەسەر رابردووی ئەم گۆلەدا بخشێنین دەبینین كە نزیك سی ملیارد میتری موكەعەبی ئاو بووە ئەوە لە حاڵێكدایە كە ئێستا كەمتر لە یەك ملیارد میتری موكەعەبی ئاو تێدایە. كاتێك سەرچاوەكان ببەسترێ، كاتێك ئاو نەدرێ، كەمتر ئاوێك كە دەبێ لە پشت بەنداوەكانەوە بۆی بچێ، ناچێ، لێی هەڵدەهێنجێندرێت، بەشێوەی نادروست بۆ كاری كشتووكاڵ كەڵكی لێ وەردەگیرێ و لە ئاكامدا ئەو كێشانە دروست دەبن.
نزیكەی لە سەدا ٨٥ تا ٩٠ی ئاوی ژێرزەوی ئێران لە بەشی كشتوكاڵ كەڵكی لێ وەردەگیرێت، بەڵام بەهرەوەرییەكی كە لەو ئاوە دەكرێت یەكجار زۆر لە خوارێیە؛ تارایی كەڵك لێوەرگرتنی ئاو، واتە ئەو بەشەی وا بۆ كاری پێویست هەڵدەهێنجێندرێت، لە ئێران كەمتر لە ٣٥ە، واتە لە سەدا ٦٥ی بەفیڕۆ دەروا ئەوە لە ئاستی دونیادا گەیشتووەتە لە سەدا ٦٠ كە ئیمە لە راستیدا لە سەدا ٥٠ لە ئاستی مامناوەندی جیهاندا لە خوارترین؛ سیستمی چاندنی ئیمە لە ئێراندا هەڵەیە، بەرنامەیەكی باشمان بۆ دانەڕشتووە، لە بەر ئەوەی لە زۆر جێگا سەوزەی زۆرمەسرەف چێندراون لە بەستێنی ئاوای دەریاچەی ورمێدا و ئاوێكی یەكجار زۆر سەرف دەكردرێ، سیستمی ئاودێریمان سیستمێكی زۆر نازانستی و هەڵەیە، ئاوێكی زۆر بەفیڕۆ دەڕوا، ئەوانە هەمووی بوون بە هۆكارێك بۆ ئەوەی كە گۆلی ورمێ بەو حاڵەتە دەربێ. بەرنامەیەكی زۆریان بۆ كێشاوە، ستادیان بۆ داناوە، بەتایبەت پاش ئەوەی كە روحانی بووبە سەرۆك كۆماری ئێران بەڵێنی ئەوەیدا كە جارێكیتر گۆلی ورمێ زیندوو بكاتەوە بەڵام ئەم شتە هەرگیز روونادا. لەبەرئەوەی كە سەرچاوەكانی ئاوی گۆلی ورمێ تووشی كێشە هاتوون.
ئەوانە هاتن لە پێشدا وتیان ئێمە ئاوی ئەرەس دەگوازینەوە بۆ گۆلی ورمێ بۆ ئەوەی كە زیندووی بكەینەوە، دیتیان جیاوازیی چۆنیەتییەكی یەكجار زۆرە، پۆمپاژی ئاو بۆ ئەوان زۆر لە باری مادیەوە زۆر گران تەواو دەبێت و بەم شێوە جێبەجێ نابێت، نزیكترین جێگایەك كە بە زەینیان گەیشت ئەنجامی بدەن چۆمی كەڵوێ یان زاب بوو كە خەریكن پڕۆژەكەیان دەگەیەننە كۆتایی و تا دوو ساڵی دیكە ئەو پڕۆژەیە كۆتایی پێدێت.
ئەو پڕۆژەیە لەلایەن سوپای پاسدارانەوە لە حاڵی جێبەجێكردن دایە، هەڵبەت دە ساڵ لەمەوبەر ئەو پڕۆژەی بەنداوسازییەیان لەسەر ئاوی كەڵوێ دەستپێكرد بەڵام ئەوكات بەرنامە ئەوە بوو كە نەهێڵن ئاو بچێت بۆ كوردستانی باشوور بە بیانووی ئەوەی كە لە بەشی كشتوكاڵ و لە بەشی سەرچاوە سرووشتیەكانی ئێراندا كەڵكی لێ وەردەگیرێت، بەڵام ئێستا بەرنامەكەیان گۆڕیوە و كردوویانە بەوەی كە ئەو ئاوە بگەیەننەوە گۆلی ورمێ، هەر بۆ ئەوەش خەریكی لێدانی تونێلێكن بە درێژایی ٣٦ كیلۆمەتر، بەنداوێكی زۆریان سازكردووە بۆ ئەوەی بتوانن ئاوەكە بگەڕێننەوە، دەڵێن كە ئێمە ساڵانە ٦٥٠ ملیۆن میتری موكەعەب ئاو دەگەڕێنینەوە بۆ گۆلی ورمێ لەڕێگای زابەوە كە هەڵبەت كەرەستە و خەرجی ئامادەكارییەكەی نیشان دەدا كە زیاتر لە یەك ملیاڕدە.


PM:02:47:03/08/2017




ئه‌م بابه‌ته 366 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌