توندوتیژیی بنەماڵەیی چیە؟

بەبۆنەی 8ی مارس، ڕۆژی جیهانیی ژن
ماڕاڵ گورگین

توندوتیژی بنەماڵەیی بە شێوازگەلێكی جۆراوجۆر پێناسە كراوە و بەپێی ئاستی توندوتیژی و جۆری توندوتیژی بە شێوازگەلێكی جۆراوجۆر دابەشكراوە. بەڵام زۆر سادە ئەتوانین توندوتیژی بەمجۆرە پێناسە بكەین: یەكێك یا چەندین كەس لە ئەندمانی بنەماڵە  بە كەڵكوەرگرتن لە هێز و دەسەڵات، بڕیارێك یان كارێك بەسەر ئەندامانی دیكەی بنەماڵەدا دادەسەپێنن و هەركەسێك بەپێچەوانەی بڕیاری ئەوان هەڵسووكەوت بكات سەركوت و تەمێ دەكرێت.
ئەو ڕاپۆرتانەی كە لەسەر توندوتیژی بنەماڵەیی بڵاوكراونەتەوە ڕوونیدەكەنەوە كە ژنان و منداڵان، قوربانیانی سەرەكی توندوتیژی بنەماڵەیین. بەپێی ئاماری جیهانیی 90 لە سەدی قوربانیان ژنان  و 10 لەسەدی قوربانیانیش منداڵانن. لەم ڕاپۆرتانەدا هاتووە كە منداڵان لەژێر كاریگەری نێگاتیڤی توندوتیژی بنەماڵەیدا ئاسایشیان نییە و توندوتیژی بنەماڵەیی لەنێوان هەموو چینەكانی كۆمەڵگا، هەموو تەمەنەكان و هەموو ڕەگەزەكاندا بوونی هەیە.
جێگای ئاماژەیە كە توندوتیژی تەنها ئەوە نییە كە شوێنەواری جەستەیی بەجێبهێڵێت  یان ئەوەی بەچاو ببینرێت. توندوتیژی زۆربەی كاتەكان ڕۆحی و دەروونی و جێنسییە و بەشێوازگەلێكی جۆراوجۆری وەك: هەرەشە، جنێودان، ئێهانەكردن، هەڵسووكەوتی نەشیاو و... ئەنجام ئەدرێت. توندووتیژی ڕۆحی و دەروونی هۆكارێكە بۆئەوەی لایەنی بەرامبەر متمانە بەخۆی نەمێنێت، تووشی خەمۆكی بێت و تووشی نەخۆشی دەروونی زۆر مەرتسیدار ببێت و تەنانەت تا ئەو جێگایە بڕواتە پێشەوە كە دەستبداتە خۆكۆشتن.
توندوتیژی بنەماڵەیی كارێكی شاراوەیە و لەلایەن مێرد، باوك، برا یان خزم و كەسی نزیك كە پیاون بەدژی ئەندامانی دیكەی بنەماڵە ئەنجامئەدرێت. لەزۆربەی كۆمەڵگاكاندا ژنان بەبۆنەی شەرم و ئابڕووی خۆیان و ترس لە تەمێی قورس ئەو توندوتیژیانەی كە بەرامبەریان دەكرێت لەلای كەسی دیكە باسی ناكەن و هەوڵدەدەن كە ئەم توندوتیژیانە بشارنەوە. لەڕاستیدا ژمارەیەكی زۆركەم لە ژنان ئامادەن لەسەر ئەو توندوتیژیانەی كە چ لە بنەماڵە و چ لەنێو كۆمەڵگا بەرامبەریان ئەكرێت قسەوباس بكەن. لەزۆربەی وڵاتاندا ژنانی خێزاندار كە توندوتیژی سێكسیان بەرامبەر دەكرێت بێدەنگ دەبن و ژنانی سەڵتیش ناچارن كە لەگەڵ ئەو كەسەی توندووتیژی سێكسی ئانجامداوە لەگەڵیان ژیانی هاوبەشی پێكبهێنن و لەدوای پێكهێنانی ژیانی هاوبەشی، مەترسی توندوتیژی بنەماڵەیی بۆ ئەم ژنانە چەند قات زیاددەكات. بەڵام لەهەندێك وڵاتاندا یاساگەلێكی تایبەت هەن  بۆ دژایەتیكردنی هەرچەشنە توندوتیژیەك چ لەكاتی ژیانی هاوبەشیدا و چ لەنێو كۆمەڵگادا. فەرهەنگ بۆ كۆنتڕۆڵی توندوتیژی بنەماڵەیی ڕۆڵێكی بەرچاو و گرنگی هەیە و یاسایش ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی هەیە.
هۆكارەكانی توندوتیژی بنەماڵەیی
بەپێی ڕاپۆرتەكان و لێكۆڵینەوەكان هۆكارەكانی توندووتیژی بنەماڵەیی بەسەر 8 هۆكاردا دابەشدەكرین:
1-كەڵكوەرگرتن لە هەڕەشە و ترساندن: هەڕەشەی ئازاردان یان كۆشتنی ژن، منداڵان و خزم و كەس، هەڕەشەی خۆكۆشتن، لەناوبردن یان شاردنەوەی بەڵگە تاكەكەسیەكان، بەربەستدانان بۆ پەیوەندی ژنان، هەڕەشەی تەڵاقدان یان بێگاریكردن بە ژن و ئەندامانی بنەماڵە.
2-توندوتیژی جەستەیی جۆری یەكەم: گرتن، بەستنەوە، زیندانیكردن، دەركردن لەماڵەوە، قەدەخەكردنی خواردن و...
3-توندوتیژی جەستەیی جۆری دووهەم: مستلێدان، پاڵپێوەنان و هەر چەشنە لێدانێكی جەستەیی. 
4-توندوتیژی دەروونی یان كەلامی: جنێودان، قسەنەكردن، تووڕەیی و قیڕاندن، لەناوبردنی برۆا بەخۆبوون، لەناوبردنی كەرامەتی ئێنسانی، شەرمەزاركردن، منەتدانان بۆ دابینكردنی بژێوی ژیان و...
5-توندوتیژی سێكسی: لەبەرچاونەگرتنی بێهداشت لەكاتی پێوەندی سێكسی، مەجبووركردن بۆ لەباربردنی منداڵ و منداڵبوونی نەخۆازراو، دڵپیسكردن و دەستدرێژی سێكسی  زۆرەملی.
6-توندوتیژی ئابووری: بەربەستدانان بۆ سەربەخۆیی ئابووری ژن، فرۆشتنی تەڵا و كەلوپەلی تایبەت بە ژن، نەدانی خەرجی بە ژن.
7-توندوتیژی یاسایی: بەربەستدانان بۆ بەخێوكردنی منداڵان لەكاتی تەڵاقدان، هاوسەرگیری دووبارەی پیاو، تەڵاقنەدانی ژن بەپێچەوانەی خۆاستی خۆی.
8-بەربەستدانان لەبەرامبەر گەشە و پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی، فیكری و فێركاری، بەربەستدانان لەبەرامبەر كاركردنی ژن، بەربەستدانان بۆ درێژەدان بە خوێندن، بەربەستدانان بۆ پێوەندی لەگەڵ خزم و كەس و هاوڕێیانی ژن.
بەپێی ئەوەی كە زۆرێك لەتوندوتیژیەكان لەبنەماڵەدا بەرامبەر بەژنان ئەكرێت، سەرنجدان بەم بابەتە گرنگی تایبەتی هەیە.
ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لە 23ی فێڤریەی ساڵی 1994دا لە بریارنامەیەكدا توندوتیژی دژی ژنان بەم شێوە پێناسە دەكات: "توندووتیژی دژی ژنان" بەمانای هەر كارێكی توندوتیژە بەپێی ڕەگەز كە هۆكارێكە بۆ ئازاری جەستەیی، جێنسی و دەروونی ژنان یان ئەگەری ئەم ئازارانە ببێت. لێكۆڵینەوەكانی ڕێكخراوی بێهداشتی جیهانی دەریدەخات كە لە 11 چركەدا ژنێك توندووتیژی بەرامبەر دەكرێت و تەنانەت دووگیانبوونی ژنان نابێتە هۆكارێك بۆئەوەی كە توندوتیژیان بەرامبەر نەكرێت. 33 تا 35 لەسەدی ژنانی ئامریكایی لەلایەن هاوسەرەكانیانەوە بەرەوڕووی توندووتیژی جەستەیی دەبنەوە، 15 تا 25 لەسەدی ئەم ژنانە كاتێكە منداڵانیان لەزگدایە بەرەوڕووی توندووتیژی دەبنەوە. هەروەها لە 10 ژن 3 ژن لەلایەن هاوسەرەكانیانەوە دەكۆژرێن بۆنموونە: لەوڵاتی هێند ساڵانە 414 ژن بەهۆكاری ئازار جەستەیی لەلایەن هاوسەرەكانیانەوە خۆیان دەكۆژن. لەوڵاتی بەنگلادشدا هۆكاری 534 كۆشتن، توندووتیژی پیاوانە. لەوڵاتی شیلی 634 ژن ئازاری جەستەییان بینیووە لەبەرامبەر تونووتیژیدا. بەلام، لە ئێراندا ئامارێكی باوەرپێكراو لەمەڕ توندوتیژی دژبە ژنان لەبەردەستدا نییە. بەڵام هەندێك لە ئامارەكان نیشاندەدەن كە 66 لە سەدی ژنانی ئێرانی لەسەرەتای ژیانی هاوبەشیانەوە تا ئێستا لانیكەم یەكجار توندووتیژیان بەرامبەركراوە. ئاست و جۆری توندوتیژیەكان لە هەركام لە پارێزگاكانی ئێران جیاوازی زۆری هەیە.
هەروەها ڕێكخراوی بێهداشتی جیهانیی جۆرەكانی توندووتیژی بەپێی قۆناخەكانی ژیان بەم شێوەیە دابەش ئەكات:
قۆناخی بەرلە لەدایكبوون: لەباربردنی منداڵ بەبۆنەی ڕەگەزەوە، هەوڵدان بۆ لەناوبردنی كۆرپەڵ لە ماوەی دووگیانیدا.
قۆناخی مێرمنداڵی: منداڵی كچ توندووتیژی جەستەیی، جێنسی و دەروونی بەرامبەر ئەكرێت.
قۆناخی منداڵی: هاوسەرگیری منداڵان، خەتەنەی كچان، دەستدرێژی سێكسی، فرۆشتنی جەستەی منداڵان و بەكارهێنانی منداڵان لە ڤیدیۆی پۆرنۆ.
قۆناخی لاوی: توندووتیژی لەبەرامبەر خۆشەویستەكانیاندا بۆنموونە تێزابپژاندن و دەستدرێژی، پێوەندی سێكسی بەهۆكاری كێشەی ئابووری بۆنموونە: ئەو كچانەی كە خوێندكارن و بۆ دابێنكردنی پووڵی خوێندن ناچارن لەگەڵ پیاوانێكی هاوتەمنی باوكیان پێوەندی سێكسیان ببیت، دەستدرێژی سێكسی لە شوێنی كار، هەرەشەی جێنسی، مەجبووربوون بە فرۆشتنی لەش و بەشداری لە ڤیدیۆگەلی پۆرنۆ، قاچاخی ژنان، بەشداربوون لە كارگەلی توندوتیژ، بەشداریكردن لە كۆشتن، بەكارهێنانی ئەو ژنانەی كەمئەندامی جەستەیین بۆ كاری توندوتیژ و نەشیاو، پڕكردنی سكی ژنان بە زۆرەملی.
قۆناخی گەورەساڵی: مەجبووركردن بە خۆكوژی یان كۆشتن بە هۆكارگەلی ئابووری، پێوەندی سێكسی و ئەنجامدانی توندووتیژی سێكسی و دەروونی.
لەكوتاییدا دەبێت بڵێین كە خەڵك و ڕێبەرانی كۆمەڵگا و یاسا دەتوانن ڕۆڵێكی بەرچاویان ببێت بۆ كۆنترۆڵكردنی توندووتیژی بنەماڵەیی. ئێمە هەموومان لەهەر شوێنێك كە هەین دەتوانین خۆمان وەها پەروەردە بكەین كە لەبەرامبەر توندوتیژیدا بوەستینەوە. بردنەسەرەوەی ئاستی ووشیاری هەنگاوی یەكەمی ئەم هەوڵە كۆمەڵایەتیەیە بۆ گۆرانكاری. تاكەكانی كۆمەڵگا هەرچەندە ووشیاربن لەبەرامبەر توندووتیژیدا، كاریگەردەبن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی هەرچەشنە توندوتیژییەك. لەدوای بردنەسەری ئاستی ووشیاری، هەنگاوی دواتر یارمەتیدانی ئەو بنەماڵانەیە كە پێویستیان بە یارمەتییە. دامەزراوە ناحكومیەكان و ناوەندەكانی بێهداشتی و ڕاوێژكاری ئەتوانن بەرامبەر كۆنتڕۆڵكردنی توندووتیژی كاریگەری ئەرێنیان ببێت. بەگشتی، دەتوانین ئەوە بڵێین كۆنتڕۆڵكردن و وەستانی توندووتیژی پێویستی بەوەیە هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا هەوڵ و تێكۆشانی بۆ ئەنجام بدەن.


AM:11:45:11/03/2017




ئه‌م بابه‌ته 568 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌