زمانی دایكی و خوێندن به‌و زمانه‌

زمانی دایكی و خوێندن به‌و زمانه‌


ئازاد ئیلخانی زادە

زمانی دایكی له‌ هه‌موو وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا سه‌ربه‌سته‌ بۆ ‌ئه‌وه‌ی منداڵ بتوانێت فێری نووسین و خوێندنه‌وه‌ی بێت ، به‌ڵام له‌ وڵاتێك كه‌ به‌ شێوه‌ی تۆتالیته‌ر و له‌ ناو سیسته‌مێكی  دیكتاتۆردا  به‌ڕێوه‌ده‌چێت ،  منداڵ له‌و مافه‌ بێبه‌ش كراوه‌ كه‌ یه‌كێك له‌ به‌رچاوترینی ئه‌و وڵاتانه ئێرانه‌..  

زمانی دایكی وه‌ك ناسنامه‌ی تاك له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا گرینگییه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌. منداڵ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای فام كردنه‌وه‌ی دا و بۆ پێوه‌ندی گرتن له‌ گه‌ڵ دنیای ده‌ورووبه‌ری فێری گوڕ و گاڵ ده‌بێت. 

 هه‌موو ئه‌و پێوه‌ندییانه‌ی كه‌ دواترده‌بێت له‌گه‌ڵ كۆمه‌‌ڵگادا بێبیت به‌ فێربوونی زمانی قسه‌ كردنه‌وە گرێدراوە و ئه‌و زمانه‌ش بێ شك زمانی دایكییه. 

منداڵ له‌ سێ ساڵی سه‌ره‌تای ژیانییه‌وه‌ كه‌ساییه‌تی دیاری ده‌كرێت و زمانی دایكی كاریگه‌رییه‌كانی له‌ سه‌ر ئه‌و منداڵه‌ ده‌بێت.

دواتر پێوه‌ندی گرتنی  منداڵ لە گەڵ دایك یان  كه‌سێك كه‌ به‌ خاوه‌نی ده‌كات له‌ ڕێگای ووشه‌ گه‌لێكن كه‌ هاوبه‌شه‌ له‌ گه‌ڵ زمانی دایكه‌كه‌ و پێی دەگوترێت زمانی دایکی. 

منداڵ له‌ پێنج ساڵی سه‌ره‌تای ژیانیه‌وه‌ له‌ سه‌تا هه‌شتای ئەو شتانه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌كه‌یەوە‌ فێر ده‌بێت كه‌ له‌ داهاتوودا ده‌بێ به‌ كارییان بێنێ و ‌له‌ ته‌مه‌نی ٦ و ٧ ساڵیدا ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی چوون بۆ فێرگه‌ و قوتابخانه ‌. له‌و قۆناخه‌دا دوو شێواز له‌ خوێندن  بۆ ئەو منداڵه‌ هه‌یه‌. یه‌كه‌م ئەوەیە كه‌ له‌ قوتابخانه بە زمانی دایكی ده‌خوێنێت و دووهه‌م  به‌ زمانێكی بیگانه‌ و جیاواز له‌ زمانی دایكی ده‌خوێنێت 

له‌ وڵاتێكی تۆتالیته‌ر وه‌ك ئێران كه‌ كوردی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات تێیدا ده‌ژین بژارده‌ی دووهه‌م كاری پێده‌كرێت و ئەوەش كاردانه‌وه‌ی نه‌رێنی له‌ سه‌ر خوێندکارە كورده‌كاندا داده‌نێت. 

فێرگه‌ و قوتابخانه‌ پردی پێوه‌ندی نێوان تاك و كۆمه‌ڵگایه‌ و ئەوەی له‌ قوتابخانه‌دا ڕاهێنانی پێده‌كرت به شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ كارتێكه‌ر ده‌بێت له‌ سه‌ر چۆنایه‌تی ژیانی تاك له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا. 

خوێندن له‌ ناو قوتابخانه‌كاندا ته‌واوكه‌ری ئەو فێركارییانەیە كه‌ له‌ ناو بنه‌ماڵه‌دا و له‌ نێوان ساڵانی منداڵیدا چووەته‌  مێشك  و  هزری  منداڵه‌كه‌وه. 

سه‌ره‌ڕای كارتێكه‌رییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، كارتێكه‌ری نه‌رینی سیاسی  و ڕامیاری نه‌خوێندن به‌ زمانی دایكی له‌ ناو گه‌لی كورددا له‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتیش به‌رچاون.   

هه‌ست به‌ چەوسانه‌وه‌ له‌ ناو وڵاتانی دیكتاتۆردا زۆر زوو كاریگه‌رییه‌كانی له‌ سه‌ر ئەو منداڵانه‌ داده‌نێت كه‌ به‌ زمانی دایكییان له‌ ناو ماڵی خۆیان و كووچه‌و كۆڵاندا ده‌توانن قسه‌ بكه‌ن، به‌ڵام له‌ كاتی ده‌رس خوێندندا ده‌بێ به‌ زمانی نه‌ته‌وه‌ییه‌كی تر قسه‌ بكه‌ن. 

منداڵی كورد له‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتدا  وه‌ك دارێكی پرسیار گرتووی لێدێت و به‌رده‌وام ئەو پرسیاره‌ له‌ خۆی ده‌كات كه‌ بۆچی ناتوانێت به‌ زمانی دایكی له‌ سه‌ر ده‌رس و ده‌وره‌كه‌ی قسه‌ بكات  و به‌ كوردی بنووسێ و ڕاهێنانی ئەو به‌ زمانی كوردی نییه.‌ پاساو بۆ ئەو پرسیارانه‌ ئەوەیە كه‌ جوغرافیای  ئێران فره‌ نه‌ته‌وه‌یە و بۆ ئەوەی كه‌ زمانێكی یه‌كگرتووی خوێندن و نووسین هه‌بێت زمانی فارسی كاری پێده‌كرێت. ئەوه‌ له‌ كاتێكدایه كه‌ لە یاسای بنه‌ڕە‌تی ئێراندا هاتوه‌ كه‌ فێر كردنی زمانی دایكی له‌ پاڵ زمانی فارسیدا ڕێگه‌ پێدراوه و  تا ئێستاش ئەو  یاسا نووسراوه‌ قه‌تی كار پێنه‌كرا 

قه‌ده‌غه‌كردنی خوێندن به‌ زمانی دایكی و هه‌وڵ بۆ تاك زمانه‌ كردنی خوێندن له‌ قوتابخانه‌كان هه‌وڵێكه‌  بۆ له‌ ناوبردنی كولتور و پاكتاوی نه‌ژادی كه‌ به‌ لێدانی زه‌نگی یه‌كه‌می قوتابخانه‌كان زه‌نگی ئەو پاكتاوه‌ش لێده‌ردێت   

 فێر كردنی زمانی دایكی و خوێندن به زمانی دایكی زۆر لێك جیاوازن 

له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوودا له‌ قوتابخانه‌كان فێر كردنی زمانی دایكی له‌ په‌نای زمانی خوێندنی ئه‌و وڵاتانه‌دا كاری پێده‌كرێت. له‌ ووڵاتێكی وه‌ك سوید مامۆستای تایبه‌ت بۆ هه‌موو خوێندكارێك دابین ده‌كرێ كه‌ زمانی دایكییان سویدی نییه‌، به‌ بێ له‌ به‌ر چاو گرتنی چه‌ند كه‌س بوونی خوێندكاره‌كان.