بەتەنیا جێم مەهێڵن

بەتەنیا جێم مەهێڵن
وتووێژ لەگەڵ مامۆستا عەلی عابدی
سازدانی: حەمیدە سائێب

(پێشەكی) عەلی عابدی شاعیرو ئاهەنگساز و ژەنیاری ویۆلۆن لە 1364ی هەتاوی هاتوتە دنیای هۆنەرەوە و لە بواری ئاهەنگ‌سازیدا زۆر سەركەوتوو بووە و چەندین سروود و گۆرانیی ناوازەی چۆتە دڵی كۆمەڵگاوە و ئەم بەرهەمانە هەرمان بوونتەوە و بۆ نموونە دەتوانین ئاماژە بەم گۆرانیانە بكەین: بەتەنیا جێم مە‌هێڵن، شەهید، شار، حماسە، نابەزم، ژانی گەل و چەندین سروود و گۆرانی دیكە. هەرەوها عەلی عابدی یەكەم ئاهەنگ‌ساز بووە كە لە كوردستانی ڕۆژهەڵات شێعری نوێی (بە ڕاگرتنی قاڵبی شێعرەكە وەك خۆی) بەكار هێناوە بۆنموونە: زام ( شێعری مامۆستا ڕفێق سابیر)، دەركی بەهەشت، شەهید، تابەكەی و هتد… زۆرجار بۆ مێلۆدیەكان هۆنراوەی نووسیوە كە ساكاربوون (لەهەمان كات پڕمانا بوون)، زمانی ناسك و خەیاڵاوی ( دووری لە وشەی زبر) ، دووری‌كردن لە وشەی كەسایەتی‌تەوەر و تاكێكی تایبەت، یەكگرتوویی بابەت، ڕەوانی و گونجاوبوونی بۆ مێلۆدی، لە تایبەتمەندیی هۆنرواەكانی عەلی عابدیە و لەوانە دەتوانین ئاماژە بكەین بە: زەمانێك هەر تۆ بۆ من، شوعلەی ئەوین، تۆی هاودەمم، سەربەخۆیی و هتد…
عابدی لەماوەی 3 دەیە كاری هونەریدا وەك ژەنیار و ئاهەنگ‌ساز و ئارێنجمێنت بۆ چەندین هونەرمەندی وەك: كامەران عومەر، ژاڵە سنەیی، ئەردەوان ڕۆستەم‌پوور، محەمەد ڕەوف كەركووكی، عادڵ عەزیز، شێرزاد حەسەن‌زادە،جەماڵ حەسن‌نژاد، نەبەز محەموودی، وەستاخدر ڕادیۆساز، عەبدوڵڵ امحەموودی، هێدی قادری، مەحموود هەژیر، محەمەد گۆمانی، تاهیر خەلیلی، حسێن خاڵدار، سەید برایم سەقزی، حسام حسەینی، كەریم خاكی، عەلی بینایی، سیروان خالدی، مەنسوور كاویان، عادڵ عەزیز، ئومێد مستەفا، حامید عوسمان، تارا ڕەسوڵ، دانیال، زرار، نەبەز مەحموودی، نایب منبەری، حسێن دانایی، محەمەد كێلەشینی، سەیدمحەمەد سەفایی، فەقێ مینە، قادر ماڵەدۆمی، جەلال كەریمی، جەلیل مەڕانی، عەبدووڵڵ امحەموودی، مستەفا زەریفی، هیوا حسێنی، غەریب زەیناڵی، نیزام مەلازادە و هتد دەیان گۆرانی و ئەڵبۆمی تۆمار كردووە.
تا ئێستا 4 كتێبی لە بواری ئاهەنگ‌سازی و لێكۆڵینەوەی موزیكی كوردی بەناوەكانی: بەتەنیا جێم مەهێڵن، وەرزێك لە ئاوازەكانی عەلی عابدی (2004سلێمانی)، لە دڵمایە، ژیان و بەرهەمی ڕەشید فەیزنژاد (2006 سلێمانی )، ژیلان، گۆرانی بۆ منداڵان (1391)، زایەڵە، 31 گۆرانی بۆ تار، سێ تار و سەنتوور، بڵاوكردۆتەوە. دەتوانین بڵێین عابدی یەكێكە لە بەرەی ئەو یەكەم ئاهەنگ‌سازانەی كە لە كوردستانی ڕۆژهەڵات مۆسیقای پاپ‌ی كوردی دەست‌پێكردووە و زۆربەی ئاوازەكانی هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا پاپن و زیاتر لە چەشنە ڕۆژاواییەكان كەڵكی وەرگرتووە و لەهەمان كاتدا بە ڕوونی تایبەتمەندیی مۆسیقای كوردی وەك ڕەوتی مێلۆدی و ڕیتمی كوردی پێوە دیارە و ئاوازەكانی بۆ بیسەرانی كورد نامۆ نین و نموونەی سەركوتووی لەو بابەتەی زۆرە. هەر ئەوەندە بەسە بڵێین كە بەتەنیا جێم مەهێڵن نەوەك سروودێك بۆ هەڵەبجە بەڵكوو ئێستا وەك ڕەمزێكی نەتەوەیی لێ هاتووە كە لە بۆنە جۆراوجۆركاندا هێما یەكگرتن و هاودڵییە وەك چۆن لە موسیقای فارسەكایدا "یار دبستانی" ئەو ڕۆڵە دەگێڕێت.
عەلی عابدی لە دەیەی 70 و 80 هەتاویدا لە بواری مۆسیقا و كەلەپووری كوردی گەلێك چالاكی بەرچاوی ئەنجامداوە و چەندین ئاوازی كۆن و ڕەسەنی لەبیركراوەی دوبارە هێنایە ناو كۆمەڵگاوە لەوانە دەتوانین ئاماژە بكەین بە: پەندی پێشینیان، 3 كاسێتی محەمەد كێلەشینی، زێرنۆكێ (ئەڵبۆمی یەكەمی ئەردەوان ڕۆستەم‌پوور) ، چەندین بەرهەمی سەیدمحەمەد سەفایی، سەیدبرایم سەقزی، كەریم خاكی، جەلال كەریمی، فەقێ مینە، حسێن خاڵدار، جەماڵ حەسەن‌نژاد و … گەرچی خۆی مامۆستای خۆی بووە و بە خۆڕسك ئاهەنگ‌سازی و نۆتە و تیۆری و ژەنینی ویۆلۆن و… فێر بووە بەڵام لەدەیەی 70ی هەتاوی بۆ فێربوونی زیاتر و پلەكانی باڵا دەچێتە لای مامۆستای گەورەی كورد موجتەبا میرزادە، و شانازیی شاگردیی لە خزمەت ئەو مەزنە هونەرمەندەدا بووە و ئەزمونێكی هاوكێشی گەوهەریی لێ فێر دەبێت. عابدی 28 ساڵە لە فێرگە و ناوەندە هونەریەكان وانەی مۆسیقا دەڵێتەوە و چەندین قوتابیی سەركەوتووی هەبووە. ئەو لە وانە گووتنەوەی مۆسیقادا لە هەمان كات كە مۆسیقای ڕۆژاوایی (كلاسیك) دەڵێتەوە، مۆسیقای كوردیش بە شێوەی زانستیانە و نۆتە و تیۆری دەڵێتەوە لەبەر ئەوەی پێیوایە هەردووكیان پێویستن.
ساڵی ١٣٩٢ هەتاوی بەرهەمێكی بەناوی "حماسە" كە ئاهەنگ‌سازەكەی خۆی بوو لەگەڵ تیپی مۆسیقای نەكەرۆز بڵاوكردەوە و لە لایەن جەماوەری كورد و  نەتەوەكانی دیكەوە زۆری پێشوازی لێ‌كرا و لە زۆربەی كەناڵە بیانی و كوردیەكانەوە بڵاو كرایەوە و بوو بە هۆی ئەوەی جگە كورد لە نێو گەلانی دیكەشدا ناسراو بێت .عەلی عابدی تا ئێستا چەندین گرووپی مۆسیقای سەرپەرشتی كردووە لەوانە: سروەی سەقز، تیپی مۆسیقای سەردەشت و تیپی مۆسیقای نەكەرۆز (كە دامەزرێنەری ئەو گروپە بووە و تا ئێستاش سەرپەرەشتیی دەكات) و لەگەڵ گرووپی نەكەرۆز تا ئێستا 2 كۆنسێرت و 19 جار بەرنامەی ساڵ‌ڕۆژی هەڵەبجە و چەندین بەرنامەی ئەنجام‌داوە بەڵام دواهەمین كۆنسێرتی ڕەشەمەی 1377ی هەتاوی بوو و ئێستا زیاتر لە 20 ساڵە كۆنسێرتی ئەنجام نەداوە.
پرسیار: هۆكاری چییە زیاتر لە 20 ساڵە نەچوونەتە سەر ستەیجی كۆنسێرت؟ خۆتان حەزتان نەكردووە یان ئیجازەی ئەو كارەیان پێنەداون؟
عەلی عابدی: لە ماوەی  زیاتر لە 30 ساڵ چالاكیی هۆنەریمدا بە شێوەیەكی ڕانەگەیندراو واتە بەكردەوە لە كار قەدەغە كراوم. چەندین جار لە ڕێگەی یاساییەوە بۆ بەڕێوەبردنی كۆنسێرت، كۆبوونەوە و سمیناری هۆنەری چووینەتە پێشەوە بەڵام نەیانانهێشتووە و ڕێگربوون. تەنانەت چەندین جار لە فەرمانگەی ناوەندی ئیرشادی پارێزگای سنەوە ئیزنی سمینار و كۆبوونەوەی هونەریم بۆ وەرگیراوە بەڵام فەرمانگەی ئیرشادی شاری سەقز و ناوەندە بەرپرسیارەكان ڕێگریان كردووە و سەروتر لە یاسا توانیویانە بەر بە بەرنامە سەحنەیەكانم بگرن.
پرسیار: پێتان وایە چ لایەن و كەسانێكن كە ئاستەنگیان بۆ دروست كردوون؟
عەلی عابدی: لای هەموو كەس ئاشكرایە ئەوانە كێن بەڵام وڵامەكە ئەوەیە هەندێك لۆمەێنی نەزۆكی فەرهەنگی و هۆنەری كە داردەستی دەسەڵاتداران و موتریبی دیوەخانەكانن و 30 ساڵە بێ پسانەوە ناوەندە ئەمنی و فەرهەنگیەكانیان لە من و هاورێیانم هاشەدار دەكەن بۆ ئەوەی نەتوانین چالاكیی هۆنەری ئەنجام بەدەین. جیا لەوەش مۆرك و نیشانی سیاسی خستۆتە دوام و هەربەم بۆنەوە زیاتر لە دەجار بۆ لێكۆڵینەوە بانگهێشتی ناوەندە ئەمنیەكان كراوم بەبێ ئەوەی دێڕێكیان دەست‌كەوتبێت بۆم بكەنە دۆسیە و پەروەندەیەكی قەزایی. پێویستە ڕوونی بكەمەوە كە لە ماوەی 40 ساڵ حكوومەتی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا جیا لەوەی مافی كار كردنم لێ زەوت كراوە لە تەواوی ئەو مافانەی شارومەندێكی ئاسایی لە بواری ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا هەیەتی بێبەش بووم، تەنانەت زۆر شتی دیكەشم لەسەر هونەر و ئەم پێشهاتانە داناوە كە جارێ بۆ باس‌كردن نابێت.
پرسیار: بۆچی ئەو زەخت و گوشارانەیان بۆ هێناویت؟
وڵام: هەرچەندە وڵامی ئەم پرسیارەت لای نەیارانی منە بەڵام ئەوەندە دەزانم ئەم ستەمە 30 ساڵە لەسەرمە و تەنانەت چەندین جار پلانی سڕدرانەوەی جەستەیم لە ئارادا بووە و چەندین جاریش ڕاستەوخۆ وتوویانە كە دەبێ لێرە بڕۆیت. كە واتە حەز ناكەن لە پێش چاویان بم و دەیانەوێ ڕاستەوخۆ كاریگەریم لەسەر ڕەوتی هونەریی كوردستان ببڕن و گۆشەگیر ببم و بمسڕنەوە.
پرسیار: بەم لێكدانەوەیە دەتوانین بلێین هەر بەم هۆكارانە بووە كە لەم 30 ساڵدا چالاكیتان بە شێوەی ژێرزەمینی و سەربەخۆ بووە بە جۆرێك بونەتە هێمای موزیكی ژێرزەمینیی كوردستان؟
وڵام: بەڵێ ئەو بۆچوونەتان درووستە و زۆرترین چالاكیی نوسین و تۆماركردنم بە شێوەی ژێرزەمینی بووە.
پرسیار: بۆ باری مادی و تەكنیكیی بەرهەمەكانتان كێ ئێسپانسێرتان بووە؟ چۆن توانیوتانە ئەو بەرهەمە بە ناوبانگ و ناوازانە ئەنجام بدەن؟
وڵام: چ لە باری مادی و چ لە بواری تەكنیكیەوە هیچ لایەن و جێگایەك پشتیوانی و یاریدەدەرم نەبووە تەواوی ئەم بەرهەمانە لەو 30 ساڵەدا لەسەر گیرفانی خۆم بووە و لە هەموو بەشێكی ژیانم داوە بۆ ئەوەی ئەم بەرهەمانە بگاتە دەستی خەڵك كە تەنانەت زۆرجار لە بانك قەرزم كردووە و وامم هێناوە .
پرسیار:  ئێوە نە لەشار و نە لە دێ خاوەنی بچووكترین داهاتی ئابووریی دیكە نین و تەنیا لە شەهریەی قوتابیەكانت ژیانتان دەگوزەرێ، بەم شێوازە سەختەی ژیان چۆن توانیوتانە بگەنە ئەم ئاستە لە هۆنەردا؟
وڵام: بەڵێ ئەوە ڕاستە من جگە لە پارەی مانگانەی قوتابیەكان و چەند تۆماركردنێك داهاتێكم نییە و هەر ئەو كەمەش كە پەیدام كردووە لە تۆمار و كلیپەكاندا تێچووم كردونەتەوە بۆیە باری ئابوریشم لەبار نییە.
پرسیار: چی وای لێ‌كردیت نانی ڕۆژانە و تەنانەت سڵامەتیتان لەسەر هۆنەر و ئەم وڵاتە دابنێن؟
وڵام: وڵامی ئەم پرسیارەت شی‌كردنەوەی زۆر دەخوازێت بەڵام بە كورتی دەڵێم كە ئەشقی ڕاستەقینە و دڵێكی پاك مرۆڤ تووشی هەر كردارێك دەكات. ژیان و چالاكی لە كۆمەڵگایەكدا كە هەموو شت بە سیاسی و مافیایی و بنەماڵەیی و ناوچەیی و حیزبی كراوە، دژوارە و بۆ كەسێك كە بەرفراونتر لەم چەق‌بەستوییە بیردەكاتەوە بێ‌شك چالاكی و هەڵسوڕانی پڕدەبێت لە كۆسپ و تەنگەژە.
پرسیار: بەرێز عابدی جەنابت جیا لە ڕۆژهەڵات لە گشت پارچەكانی دیكەی كوردستان دەتناسن و گوێیان لە بەرهەمەكانت بووە تەنانەت میللەتانی جگە لە كوردیش بە هەندێ لە كارەكانتان سەرسامن، لەلایەن حوكومەتی هەرێم و ناوەندی فەرهەنگیەكانیەوە یان لەلایەن ئەو كۆمەڵە كولتووریە كوردیانەی كە لە ئۆرووپان قەت پشتیوانی كراوی؟
وڵام: نەخێر، هەرگیز هاوكاری نەكراوم. تەنانەت قەڵەمێكیان پێ‌نەداوەم پێی بنووسم.
پرسیار: بۆچی؟ هۆكار چی بووە؟
وڵام: لە ڕوانگەی منەوە دوو هۆكاری بووە یەكەم، ئەوەی كە من بە مانای ڕاستەقینە هۆنەرمەندێكی سەربەخۆم و لە هیچ حكوومەت و حیزب و خێڵ و ناوچەیەك خەت وەرناگرم دووهەم، لەبەر ئەوەی كە لە لایەن دامودەزگاكانی حكوومەتی ئێرانەوە لای بەرپرسە حیزبیەكانی حكوومەتی هەرێم سفارش نەكراوم. سرووشتی سیاسەتی حیزبە كوردیەكان وایە ئەم حكومەتانەی ناوچە هەر كەسیان خۆش نەوێ ئەوانیش حەزی پێ ناكەن.
پرسیار: بۆچی شێوەی مامەڵەكردنیان وایە؟
وڵام: لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی سیاسی و ئابووریان وا دەخوازێ. ئەوە لای هەموو كەسێك ئاشكرایە كە هەر ئەم جەماعەتە بە ناو ڕۆشنبیر و هونەریانەی كە هەموو ڕۆژێ بەرنامەیان بۆ سازدەدرێت و تێردەكرێن و بەدیلی حكوومەتن، هەر ئەو كەسانە لە باشووریش پشتیوانیی قورس و قایم دەكرێن و تەنانەت هەر ئەو هونەریانە بەدیلی حیزبە كوردیە نەیارەكانی ئێرانیشن. بەم لێكدانەەویە دیارە لە یەك ناوەندی تایبەتەوە یەك خەتی فەرهەنگی و هونەری دیكتە دەكرێت. ئەو دامودەزگا ئاشكرا و سێبەرانەی حیزبەكان لە باشوور لە ئۆرووپاش لەو كەسە هۆنەریانە پشتیوانی دەكەن كە بەدیلی حكوومەتەكانن. هۆنەرمەند و ڕۆشنبیری سەربەخۆ كەسێ خۆی بە خاوەن ناكات چونكە لە كوردستان عەقلانیەتی ناوچەیی و خێڵی و حیزبی زاڵە.
پرسیار: لەم ساڵانەی دواییدا زۆر كەس توانیان چەندین كۆنسێرت و بەرنامە و كۆبوونەوە بەرێوە بەرن، پێتان وا نییە بارودۆخ لە چاو ساڵانی پێش كراوەتر بووە و ئاستەنگ كەمترە؟
وڵام: بە درێژایی مێژوو بارودۆخ بۆ ئەو كەسانەی كە لەگەڵ دەسەڵاتداران بوونباش و كراوە بووە. بەڵێ بۆچوونەكەی ئێوە ڕاستە كە هەندێ كەسی هۆنەری و ڕۆشنبیری كە تا ساڵانی پێشوو دەنگ و ڕەنگ و هەموو شتێكیان قەدەغە و قاچاخ بوو ئەوە ئێستا هەموو بەرهەكانیان لە ناو خۆی ئێران بە مجەوزەوە چاپ و بڵاو دەبێتەوە و تەنانەت جودا لە پشتیوانیی مادی، بەرهەمەكانیان لە كاناڵە سەراسەری و پارێزگاكانی دەنگ و ڕەنگی ئێران بڵاو دەكرێتەوە و ڕیكلامیان بۆ دەكرێت بەڵام كەسانی وەك ئێمە كە سەربەخۆ بووین لە ڕۆژی ئەوەڵەوە هەتا ئێستا هەر قەدەغە و قاچاخ بووین و مەمنوعول‌كار و مەمنوعول ژیانین. شرۆڤەی ئەم بابەتە زۆر ئاسانە، واتە ئەگەر مەوردی قەبووڵ یا لەگەڵ دەسەڵاتداران بیت ئەوە كۆنسێرت و بەرنامە لە ژوورەوە و لە دەرەوەی وڵات و میدیا و پووڵ و هەموو شتێكی بۆ ئامادە دەكەن گەر سەربەخۆش بیت حەقی كار و ژیانت پێ نادەن. بەڵام ئەوە گرینگە ئاماژە بكەین سەركەوتنی هونەرمەند ئەو سیما جوان و پاك و ڕووسوورەیە كە لە دواڕۆژدا بە شانازیەوە باسی دەكرێت و سەری لە ئاست مەرام و باوەڕ و ئامانجەكانی خۆی و گەلی خۆی بەرزە و ئەمە هەرمان دەیهێڵێتەوە نەك دەنگ و ڕەنگی پارێزگا و قاپی ئەڵبۆمی مجەوزدار و (كۆنسێرتی بوزورگ)ی سفارش‌كراو .
پرسیار: بەڕێز دڵزاری كوڕتان لە بواری ئاهەنگ‌سازی و تەنزیم و مۆسیقای نوێ و سەردەمیانە و ئاكادێمیك زۆر بەتوانا و خاوەن بەهرەیە، بۆچی ناوەندە فەرهەنگیەكان لە ئاست ئەویشدا بێ‌سەرنج و كەمتەرخەمن.
وڵام: ولامەكە ئاسانە. هۆكەی ئەوەیە دڵزار كوڕی منە و بەهرەدارە. ئەوان نەك لە ئاست دڵزار بەڵكوو لەگەڵ هەر هونەرمەندێكی بەهرەدار كە بتوانێ بەردێك لەسەر بەردێك دابنێ كێشەیان هەیە. تا نەزۆكتر بی خۆشەویست‌تری. بۆ هەموو تاكێكی كورد و دنیا ئاشكرایە كە چۆن تەواوی بەشەكانی ژیان بە مافیا كراوە هەر ئاواش مافیای هۆنەری هەیە و ئەوانەی لە ناو ئەو مافیا جێ دەگرن خاوەن هەموو ئیمتیازێكن و ئەوەیش كە لەو ناوە نەبێت هەوڵ دەدەن حەزف و ئینكار و ڕەشی بكەن.
پرسیار: بۆچی ڕۆشنبیران و هۆنەریەكان لە ئاست ئەم بێ‌عداڵەتیەی كە لەحەقی ئێوەدا كراوە و دەكرێ هیچ نانووسن و بێ‌دەنگن؟ یان بۆ قەت شرۆڤەی ئەو بەرهەمانە ناوازانەی ئێوە ناكەن؟
وڵام: چۆن زۆربەی ئەو بەناو ڕۆشنبیر و هۆنەریانە لە ناو ئەو مافیان وا باسم كرد و كەسی جگە لە خۆیان بۆ گرینگ نیییە. ئەگەر لە من بدوێن پییان وایە ئیمتیازەكانیان لێ دەستێننەوە. ڕۆشنبیر و هۆنەرمەندی چی؟ زۆربەیان خەریكی بساز/ بفروشی ماڵ و زەمینن و بونەتە تاجر، هونەر بۆیان خۆشگوزەرانی و كات بەسەربردنە نەك پیشە و ڕێباز و ئامانج. هونەرمەند هەیە دایكی ناردوتە ساڵمەندان ئیتر چۆن كەسانی وەك من بۆ گرنگە!! بۆ نموونە زۆر لە رۆشنبیر و هونەریەكان حەز دەكەن هاموشۆم بكەن یان بێن لەلام گۆرانی تۆمار بكەن بەڵام لە ترسا ناوێرن بێن. جارێكیان شاعرێكم تووش بوو لەدوای ئیزهاری ئیرادەتی زۆر وتی زۆر ئاواتمە وێنەیەكت لەگەڵ بگرم بەڵام دەترسم دوایی تووشی كێشە بم.
پرسیار: ئەم وڵاتە چی پێ بەخشیوی؟
وڵام: هیچ، جگە لەوەی كە ئەو بارودۆخە سەختەی كە بوو بەهۆی ئەوەی من بەهێزتر و تیژبیرتر بم و ئیرادەم پۆڵایین بێ. ئەوەیشی كە بە ڕەنجێكی زۆر پەیدام كردبوو ئەوەیشم هەر بەم وڵاتە بەخشیوە.
سەرچاوە: "ڕۆژان" ژمارەی 190.


ئه‌م بابه‌ته 815 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


PM:05:23:01/07/2018